Qambar ata túligine qoldaý kerek

Biraq bul kóńil jubatatyn kór­setkish emes. Elimizde jyl­qy sharýashylyǵy boıynsha túıini sheshilmegen másele je­ter­lik. Jaqynda Oral qala­syn­­da ótken «Et jáne sút óni­­mi baǵytyndaǵy jergilikti jyl­qy tuqymdarynyń qa­zir­gi jaǵ­daıy jáne onyń bola­shaq­ta­ǵy damý perspektıvasy» at­­ty ǵylymı konferensııad­a osy salanyń san túrli máse­le­leri sóz boldy.

Eń aldymen bul konferen­sııa aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń kandıdaty, belgili zootehnık-seleksıoner Serikbaı Rzabaevtyń 80 jasqa tolýyna oraı ót­ki­­zilgenin aıta keteıik. Se­rik­­baı Saǵıtjanuly – 207 ǵy­lymı eńbektiń avtory. Oǵan qosa 11 patenttiń, selek­sııa­lyq jetistik boıynsha 15 av­tor­lyq kýáliktiń ıegeri. Eli­miz­de jańadan shyǵarylǵan «Kó­shim» jáne «Muǵaljar» tu­qym­dy jylqylardyń bas­taý­shy avtory, «Jem» ishki tu­qym­aralyq túriniń bas avtory. Ǵalymnyń «Muǵaljar jyl­qy tuqymy» atty monog­ra­fııasy óte qundy eń­bek eken­­digin mamandar bir­aýyz­dan moıyndaıdy. Búginde eli­­mizdiń Et jáne sút ónimi ba­­ǵytyndaǵy jergilikti jyl­qy tuqymdarynyń res­pýb­lı­­ka­lyq palatasy keńe­si­niń tór­aǵasy qyzmetin atqaryp júr­gen aǵamyzdyń bereri áli de kóp.

– Qazaqstannyń jylqy ónim­derin eksportqa shyǵa­rý­ǵa áleýeti jetedi. Biraq bul salada másele de az emes. Mem­leket ónimdi jylqy sha­rýa­shylyǵyn damytýdy nazaryna alyp, qoldaý ja­sap jatqan joq. Búgingi jı­ynda ǵalymdar men bıznes ókilderi kezdeskenine qýa­nyshtymyn, eki tarap biri­gýi qajet dep sanaımyn. Sa­la­da másele kóp, bilim de, ma­mandar da jetpeıdi, tehnologııany da sońǵy úlgide deı almaımyz. Álem IT teh­nologııaǵa ótkende biz áli ón­diris pen seleksııanyń eski tásil­derin qoldanyp kelemiz. Mem­lekettiń múmkindigin tal­qylaı bermeı, naqty ne isteı alatynymyzdy anyqtap baryp bılikten kómek suraý kerek. Ol tek qarjylaı emes, nor­matıvtik zańdar, standarttar, ónimge qoıylatyn talap, óńd­eý men oǵan alynǵan shara­lar jaǵynan bolsa. Barlyq teh­nologııa gendik deńgeıge aýysqanda bizge de soǵan ilesý qajet. Tehnologııa men ma­mandarsyz eshteńe tyndy­ra al­maımyz. Elimizde jyl­qy sha­rýashylyǵyn zertteıtin maman­dardy ázirleý júıe­si de joq. Sondyqtan adamı resýrsty damytý qa­jet. Qazirgi bilim berý júıe­si óndiriske qaraı bet bu­­rý­da. Naryqtyń jyl saıyn ózgeretini sııaqty, jyl sa- ı­yn qajet mamandardy da- ı­yn­daýǵa múmkindik bar. Biz­diń agrotehnıkalyq ýnıver­sı­tet sala mamandarymen, sha­­rýalarmen yntymaqtasa ju­­mys jasaýǵa ázir, – deı­di Jáńgir han atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan agrarlyq-teh­nı­kalyq ýnıversıtetiniń rek­to­ry, professor Asqar Ná­me­tov.

«Aýylsharýashylyq ke­she­nin damytý – elimizdiń eko­nomıkalyq saıasatynyń ba­­sym baǵyty. Prezıdent N.Na­zarbaev «Tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyndaǵy damýdyń ja­ńa múm­kindikteri» atty Jol­daý­ynda memleket bıznes­pen birge halyqaralyq na­ryqta strategııalyq tetik­ter­di taýyp, otandyq ónimdi ilge­ri­letýi kerektigin atap ót­ti. Qazaqstandyq aýyl­sha­rýa­shylyq ónimderiniń eń bas­­ty ereksheligi – sapasy men ekologııalyq tazalyǵy. Bú­­kil álemge «Qazaqstanda ja­­salǵan» tabıǵı azyq-tú­lik brendin tanytýymyz kerek. Jylqy eti men súti­nen ja- s­alǵan dástúrli qazaq­stan­dyq ónimder álemdik naryqta ult­tyq brendtiń biri bola ala­dy» deıdi professor Q.Bo­zymov.

Rasynda jylqy etiniń dıetalyq qundylyǵy men sapasy basqa etke qaraǵanda joǵary, ózindik quny tómen, sondaı-aq sheteldiń suranysy da artyp tur. Qazaq jylqysy jyl boıy dalada erkin jaıy- lady, jylqy ósirý úshin aıtarlyqtaı eńbek resýrsy, qunarly jem qajet emes.

Qazaqstanda 2,4 mln jyl­qy bar dedik. Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy qylquıryq sany 170 myńdaı eken. Onyń 6 paıyzy ǵana asyl tuqymdy. Kó­shim jáne qa­zaq­tyń jaby­syn ósiretin 20 sharýa qojalyǵy bar. Jyl ótken saıyn jylqynyń sany kóbeıip keledi.

– Alaıda jylqy sharýa­shy­lyǵyn damytýǵa qatysty ke­shendi jumysty tez qolǵa al­masaq, 5-7 jyldan keıin res­pýblıkada onyń sany aza- ıyp, ónimdiligi tómendeýi ábden múm­kin! – deıdi professor Q.Bozymov.

Eń bastysy, búginde memleket jylqy sharýashylyǵyn da­mytýǵa, asyl tuqymdy ana­lyq basty ósirýge sýbsıdııa bermeıdi. Seleksııalyq-asyl­dandyrý jumystaryn júr­gizý úshin de jetkilikti kó­mek joq. Bul asyl tuqymdy jyl­qy ósirýmen aınalysatyn ká­sip­oryndarda seleksııalyq-asyl­dandyrý jumysyn baıaýlatty.

Sýdsıdııa mólsheri az bol­ǵan­dyqtan, kásiporyndar shy­ǵý tegi men sapasy bel­gisiz aıǵyrlardy qol­da­­nýǵa neme­se ártúrli tuqym­daǵy aı­ǵyr­lar­dy satyp alýǵa máj­búr. Keı­bir sharýa­shy­lyqtar jyl­qy­nyń zaýyttyq túrlerin ba­qy­laýsyz ákelýmen aınalysady jáne olardy jergilikti bıemen býdandastyrady. Munyń bári jylqy ishinde aýrý taralýyna, tól basy tómendeýine, tólderdiń indetine, álsiz de ónimdiligi tómen qulyn týylýyna áser etedi. Bara-bara óndiriletin et kólemi azaıyp, sáıkesinshe jylqyny baǵý quny artady. Mal basyn ustaý baǵasy artsa, aıǵyrlardyń zaýyttyq tuqymdaryn paıdalaný (jelisti jylqy, aýyr júk tasıtyn jáne t.b.) qospa tu­qymdardyń ekinshi jáne úshinshi urpaǵynyń tebinde ba­ǵylý qabiletin joǵaltady. Al bordaqy jylqydan sapaly qazy men qarta alý úshin ke­minde 4-5 aı qunarly jemmen azyqtanýy tıis.

Búginde jaıylymdyq te­bin­di jylqy sharýa­shy­ly­ǵyna qarajat bólinbeıdi. Os­yǵan oraı qazirgi tańda zoovet­mamandary men tá­ji­r­ıbeli jylqyshylar je­tis­­peýshiligi baıqalady. Se­lek­­­sııalyq-asyldandyrý ju­­mysyn júrgizý úshin de qa­ra­jat bólinbegen soń jy­l­­qy ósirýmen aınalysa­tyn sha­rýashylyqtar se­lek­­sııa­lyq-asyldandyrý ju­mys­tarynyń keleshek josparyn quryp, ǵylymı jaǵynan qoldaǵany úshin ǵalymdarǵa aqsha tóleı almaı otyr. Ná­tı­jesinde asyl tuqymdy jyl­­qy ósirýmen aınalysatyn keı­­bir kásiporyndar ǵylymı qol­­daýsyz qalyp keledi. Al ǵy­lymnan ajyraǵan asyl tu­qymdy sharýashylyq – tamyrynan úzilgen ósimdik sııaqty, kóp keshikpeı qýraı­ty­ny anyq.

Árıne aýyzdy qý shóppen súr­te berýge de bolmaıdy. Qa­zaqstanda kóp jylǵy se­lek­­s­ııalyq jumystyń jaǵym­dy úlgileri, qol jetken ná­tı­jeler de barshylyq. Onyń eń bastysy – jeke jyl­qy sharýashylyqtarynyń arqa­syn­da saqtalǵan tuqym­dyq ja­­nýarlar. Mun­daı sha­rýa­­shy­­lyqtar elimizdiń Aq­tóbe, Ba­tys Qazaqstan, Al­maty, Pav­lo­dar jáne Qara­ǵandy oblys­ta­rynda saq­talǵan. Tipti asyl tu­qymdy jyl­qy ósi­rýmen aınalysa­tyn aýyl­sha­rýashylyq kásip­oryn­dary men seleksıoner ǵa­lym­dar birlesip, et jáne sút óni­mi baǵytyndaǵy jergilikti jyl­qy tuqymdaryn sýbsıdııa­laý túrindegi mem­le­kettiń qoldaýynsyz-aq selek­sııa­lyq jumysta belgili je­tis­tikterge jetti.

Mysaly, «Qazaq mal sha­rýa­shylyǵy jáne mal azy­ǵy óndirisi ǴZI» JShS ǵa­lymdary seleksııalyq-asyl­dan­dyrý jumysyn júrgizý barysynda 2013 jyly Pavlodar oblysynda jaby tıpindegi jylqynyń ókili sanalatyn Pamır, Braslet, Zador jańa zaýyttyq jelileri salyndy. Sondaı-aq 2015 jyly osy Pavlodar oblysynda Ásem, Zontık, Zov, jaby tıpti qa­zaqy jylqynyń Bestaý zaýyt­tyq turpaty quryldy.

Al «Aqtóbe aýyl­sha­rýa­shy­lyq tájirıbe stansasy» jylqy sharýashylyǵy ból­imi oblystaǵy «Ásem-Naz» О́K-de qazaqtyń jaby jyl­qysynyń zaýyt­tyq túrin qu­­rý boıyn­sha jumys júr­gi­zi­lip, 2017 jyly patentke óti­nim berdi. Osylaısha Aq­tó­be taralymyndaǵy qa­zaq­tyń jaby jylqysy res­pýb­lı­kadaǵy qazaq jyl­qy­la­ry­nyń ishindegi baǵaly genofond bolyp tabylady.

2017 jyly jylqynyń muǵaljar tuqymdyq aıǵyr­la­rynyń Palýantory, Baý jáne Bekzat zaýyttyq jelilerine, son­daı-aq ónimdiligi joǵary «Muǵaljar-Aqtóbe» ishki tú­ri­ne patent alý úshin ótinim be­rildi.

Tuqymdyq tóldiń negizgi reprodýktorlary – «Kóktas» AQ, Aqtóbe qalasy «Muǵaljar jylqysy» JShS, Aqtóbe oblysy Alǵa aýdanynyń «Jan­saıa» sharýa qojalyǵy jáne Te­mir aýdanynyń «Jan-Qa­nat-S» sharýa qojalyǵy.

Osy sharýashylyqtarda «Aqtóbe aýylsharýashylyq tájirıbe stansasy» jylqy sha­rýashylyǵy bóliminiń se­lek­sıoner ǵalymdary al­da­ǵy 10 jylǵa qurylǵan se­lek­­sııa­lyq-asyldandyrý ju­m­ys­ta­ry­nyń keleshek josparyna sáıkes tuqymdardy je­tildirip keledi. Bul sharýa­shy­­lyqtar res­pýb­lıkanyń ózge aımaqtaryna jyl sa- ıyn «Muǵaljar» tuqymynyń irik­tep alynǵan 150-170 bas tuq­ymdyq tólin satady. Ta­byn­dy jylqy sharýa­shy­ly­­ǵy­men aınalysatyn sha­rýa­shylyqtarda satyp alyn­ǵan «Muǵaljar» tuqym­dy aı­ǵyr­­lardan bir jylda 700 kg qosymsha et ónimin alady.

Jylqy sharýashylyǵynyń san-salaly máselelerin tal­qy­laǵan konferensııa sońy­nda ǵalymdar Qazaq­stan­da et já­ne sút ónimi baǵy­tyn­daǵy jer­gilikti jyl­qy tu­q­ym­da­ry­nyń genofond­yn je­til­­di­rý boıynsha birqatar naq­ty sharalardy qolǵa alý qajet degen sheshim qabyldady.

Elbasy bıylǵy Jol­daý­yn­da agrarlyq ǵylym­nyń mán-mańyzyn atap ótti. Ási­rese bul iste agrarlyq ýnı­ver­­sıtetterdiń róli joǵary eken­digin basa kórsetti. Ýnı­ver­sıtetter men ǵylym, jer­gi­likti atqarýshy bılik pen sha­rýashylyq nysandary ózara baılanysyn ke­ńeı­­tý qajet. Bul oraıda ja­ńa teh­nologııa men ǵylym je­tis­tikterin paıdaǵa asyryp jatqan sharýa qojalyqtary bıik jetistikterge jetýde. Oral qalasynda ótken halyq­ar­a­­­lyq konferensııadan túıgen túıindi oı osyndaı.

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Oral