Sóz arqaýy – kórnekti zańger, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ardaqty azamat – Serik Qatenuly Baıbatyrov. Onyń ómir joly, jarty ǵasyrǵa jýyq el ıgiligine atqaryp júrgen qyzmeti, jaqsylyq pen izgilikke, adamgershilik pen adaldyqqa, ádildik pen tazalyqqa toly tulǵalyq ustanymdary tek óziniń ǵana abyroı, bedeli emes, ásirese óskeleń jas urpaqqa ónege.
Serik Qatenuly bala kezinen boıy da, oıy da óz qatarlarynan, klastastarynan ozyq ósti. Qandaı jaǵdaılarda da onyń mektepte birge oqyǵan qurdastary, ásirese Qazaq memlekettik ýnıversıtetindegi kýrstastary sózine qulaq asyp, «Serik ne aıtar eken» dep, júris-turysyna qaraılap júretin. О́ıtkeni ol jastaıynan áldiniń álsizge kúsh kórsetýine, bireýdiń basqa bireýge qııanat jasaýyna jol bermeı, túsinispestikti jarastyrar sóz aıtar edi. О́zi jaqsy oqydy. Sportta da mereıi ústem – onyń tóńiregine jastar shoǵyrlanyp, Serik bastaǵan ýnıversıtet voleıbolshylary júldeli oryndardan kórinip júrdi. Jastaıynan aǵalyq minez-qulyqqa beıim bolyp erjetti. Ol erte eseıgender qatarynan. Ádette mundaı minez kóp balaly otbasynyń eń úlkenine tán. Al Seriktiń jaǵdaıynda – kerisinshe, ol Qaten aǵamyz ben Salıha anamyzdyń ul-qyzdarynyń eń kenjesi. Ǵajaby – Serik óziniń aldyndaǵy aǵa, ápkeleriniń qamqorshysy, qorǵany bolyp ósti. Tipti Serikten jıyrma jasqa jýyq úlken Dúken aǵasynyń ózi Serikke aǵasyna arqa súıegendeı erkeleıtin. Otbasynda osylaısha qalyptasqan qarym-qatynas eseıe kele arta túspese azaıǵan joq.
Serik Qatenuly jıyrma alty jasynda sol kezdegi Taldyqorǵan oblysynyń Gvardııa aýdany saılaýshylarynyń 99,97 prosent senimin ıelenip, halyq soty bolyp saılanyp, Qazaqstanda eń jas aýdandyq sot tóraǵasy laýazymyn on bir jyl atqaryp, eldiń senimin arqalap, aýdan, oblys kóleminde zor abyroı bıigine kóterildi. Aýdandyq sot tóraǵasy qyzmetinde jańa ýnıversıtet bitirgendeı kóp nársege kózi ashyldy. О́mirdiń buryn-sońdy kórmegen, bilmegen turmystyq qarym-qatynastardyń, alýan túrli adamdar taǵdyrlarynyń kúrdeli qaıshylyqtaryn kórip, keıbiriniń túıinin sheshýde de irkilip qalǵan joq. Orasan mol tájirıbe jınaqtady. Kezinde onyń Ádil sot degen jaqsy aty tek bir aýdan kóleminde ǵana emes búkil Jetisý óńirine áıgili bolyp, respýblıka dárejesinde laıyqty baǵasyn aldy. Bul da kez kelgen laýazymdy qyzmetkerdiń peshenesine berile bermeıtin baqyt.
Árıne, abyroı tek saılanýmen ózdiginen kele qoımaıtyny belgili. Saılanǵannan soń – senim údesinen shyǵý – senimge ıe bolýdan áldeqaıda qıyn. Aýdanda sot tóraǵasynyń árbir ótkizgen prosesi, qabyldaǵan úkim, sheshimi, el-jurtpen kezdesýleri, sóılegen sózderi, bar áńgimesi, qysqasy – júrgen-turǵany halyqtyń kóz aldynda. Halyq synshy. Sotqa kelgen árbir is, bir nemese birneshe adamnyń taǵdyry.
Ýnıversıtet sabaqtarynda jadyna túıgen ulaǵatty ustazdarynyń aqyl-keńesterin de esinen shyǵarǵan emes. Qandaı qyspaqty qıyn jaǵdaılarda uly ustazy – bilimi men parasaty, ary men qaıraty ult úlgisine aınalǵan akademık, professor Salyq Zımanuly Zımanovtyń aıtatyn: «kúni erteń sot bolyp qylmysqa bılik aıtatyn tustaryńda ártúrli qıyndyqtarǵa kezdesýleriń múmkin. Onyń ishinde – sot qyzmetindegi adamdy kólgirsip, jóndi-jónsiz qurmettegen bolyp, aldy-artyńdy orap madaqtap, óziniń aram pıǵylyn, shyndyqty ishine tereń jasyryp turyp – ótirik aıtýy, soǵan sendirýge tyrysýy, nemese jymysqylyqpen yqpaldy áldekimderdiń múddeliligin kóldeneń tartyp, shatastyrýy, keıbir jaǵdaıda qoqan-loqy jasap, ashyqtan-ashyq qorqytýy, ártúrli joldarmen para berýge tyrysýy taǵy basqa tolyp jatqan saıqaldyqqa barýlary ómirde talaı bolǵan ári bolatyn jaǵdaılar. Ásirese mundaı jaǵdaılar jas kezderińde, bıik laýazymdarǵa kóterilgende jıi kezdesýi múmkin. Osyndaıǵa saq bolyńdar. Sender esten shyǵarmaıtyn eki qundylyq bar. Biri – Arlaryń. Tazalyqtaryń. Qazaqtyń «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen márttik murasy. Ekinshisi – zańnyń, quqyqtyń saqtalýy, buzylmaýy, burmalanbaýy», degen sózderin bizdiń Serik janyna, ómirine serik ete alǵan tuǵyrly tulǵa. Sekeń bul qundylyqtardy tek qana qyzmet ústinde saqtaýmen shektelmeıdi. Ol kádimgi ómirde de osylardy ustanady. Bul onyń bolmysy.
Ondaı adamı qasıetteri týraly «Iýrıdıcheskaıa gazeta» basylymynyń jýrnalısi Qabdrahman Naýryzbaevtyń «Vlast lıýbvı. Slovo o Serıke Baıbatyrove» degen derekti povesinde óte sheberlikpen baıandalǵan.
Serik – otbasynan, anasynan – «adam balasyna qaıyrymdy, meıirimdi bol, jetimge, kemtarǵa, álsizge janashyr qol ushyńdy ber, pendeniń ala jibin attama, zorlyq-zombylyqqa jol berme» degen qaǵıdamen ósken. Mektepte, ýnıversıtette oqyǵanda da, tipti qyzmetke kirisip, bastaǵanda da, eseıgen shaǵynda da ómirge osy kózqarasynan aınyǵan joq. Alaıda kóptegen pendelerdiń, tipti senimge kirip, jaqyn júretinderdiń keıbiriniń baqaı esebi ishinde bolatynyn, janashyr, tilekshil bolǵansyp, syılasýy laýazymyna, mánsabyna qatynasty qalyptasatynyn, aldymen óziniń bas paıdasyn oılaıtynyn keıinirek bildi. Sotqa qylmysker nemese kýá bolyp keletin adamdardyń da is-áreketteri, sózderi, jasaǵan qylmystarynyń sebebi, syry, qyry san alýan. Olardy da belgili jazalaý statıaǵa tańyp, qatyp qalǵan úıǵarymdary shynaıy adam ómirindegi jaǵdaılardy qamtı almaıtynyna talaı ret kóz jetkizdi.
Ásirese, qylmysker qatarynda jas adamdar ómirde jaza basyp kelip qalǵanda Serik Qatenuly qatty qınalatyn. Ádettegideı qaı isterdiń bolsa da qujattaryn jań-jaqty tereń zerttep, oqýmen shektelmeı, jaýapqa tartylatyn adamdardyń búkil ómirbaıanyn, onyń otbasyn, tóńireginen tolyq maǵlumat jınaıdy. Sol adamnyń minez-qulqyna, dúnıetanymyna tereń úńiletini óziniń ishki talaby. Sottyń maqsaty – tek jazalaý emes, aldymen qylmys jasaǵan adam óz kúnásin, jaza basqanyn túsine me, ókine me, bolashaqta óziniń qateliginen qorytyndy shyǵara ala ma, ońalý, túzelý jolyna túse me degen suraqtar úzbeı mazalaıtyn. Ádil sot osylarǵa jaýap izdep tabýdy da ózine maqsat etetin. Sondyqtan da ádeıi qanquılylyqpen adam ómirine kópe-kórneý balta shapqan aýyr jaǵdaılardan basqa qylmys jasaǵan adamdar úshin sot sheshimi olardy qoǵamnyń izgilikti, úmitti sáýlesine bet burǵyzatyn joldaryn izdestirýdi – sottardyń azamattyq, qoǵamdyq, memlekettik paryzy sanaıtyn.
Sot qyzmetindegi alǵashqy jyldary kórshisiniń úı qustaryn urlaǵan balań jigittiń qylmystyq áreketi sotta qaraldy. Másele tek urlanǵan menshikte emes. Urlyqta, urlyqtyq árekette. Iаǵnı qylmysta. Bozbala «jazdym, jańyldym, endigári qaıtalanbaıdy, búkil ómirime sabaq boldy, keshirińizder?!» dep jylap turdy. Biraq, prokýror jibimedi. Jazyqtyny kinálap, «kemi úsh jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý kerek», dedi. Bolǵan isti, tergeý qujattaryn jan-jaqty saralap, taldap, aýdandyq sot tóraǵasy Serik Baıbatyrov jas azamattyń kinásin moıyndap, ókinetindigin, buryn eshqandaı qylmys jasamaǵandyǵyn, onyń ata-anasynyń bul jaǵdaıdy kinálaıtynyn, bolashaq ómirine sabaq bolatyndyǵyn eskerip, qysqa shartty merzim kesip, sot ústinde bosatyp jibergeni tek bir otbasynyń eńsesin kóterip qoımaı, osydan keıin Qoǵaly aýylynda ǵana emes, búkil aýdanda mal, úı qustaryn urlaý sırep, keıin uzaq ýaqyt toqtalyp, tipti jaqsy dástúrge aınalyp edi.
Sottan kútpegen jerden sondaı qamqorlyq, meıirim kórgen orys jigiti jaqsy azamat bolyp ósip, otbasyn quryp, sot Serikke «Siz meniń ókil ákemsiz (krestnyı otes)» dep, birneshe jyldan keıin kelip, Sekeńe sálem berip ketipti. Búline jazdaǵan taǵdyrǵa osylaısha sottyń shapaǵaty tıgen.
Sekeń óziniń zańgerlik jolyndaǵy aıryqsha eleýli eki oqıǵany bólip aıtady. Sonyń biri – 1990 jyly ótkizilgen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtattyqtyń KOKP-nyń qasań qursaýynan erkindik alǵan ashyq, demokratııalyq, balamaly negizde ótkizilgen saılaýy boldy. Qaratal aýdanynyń sot tóraǵasy Serik Qatenulynyń kandıdatýrasy aýdan jurtshylyǵynyń, saılaýshylardyń uıǵarymymen Joǵarǵy Keńeske depýtattyqqa usynyldy. Árıne ondaı usynysta turǵan esh erekshelik joq. Saılaýǵa túsý, túspeý ár azamattyń óz quqy. Másele – Joǵarǵy Keńes depýtattyǵyna partııa tártibiniń zamanynda tuńǵysh ret sot qyzmetkeriniń qoǵam tarapynan ári aýdandyq, oblystyq partııa komıtetteriniń resmı kelisiminsiz, eldiń qoldaýymen, eń kúrdelisi – aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysymen, ıaǵnı aýdan basshysymen qatar saılaýǵa balamaly úmitker – sot tóraǵasynyń usynylýynda.
Sol sátten bastap Seriktiń bir kúninde maza bolmady. Ártúrli deńgeıdegi basshylardyń shaqyryp, telefondap «osy saılaýdy qaıtesiń, qoısaıshy» degen syńaıdaǵy áńgimeler dýyldap, joǵary laýazymdy qyzmetterge usynamyz deýshilerge qaramastan Serik alǵan betinen qaıtpady. Negizgi oıy – halyqtyń, saılaýshylardyń sot, quqyq oryndaryna qanshalyqty senim kórsetetindigin baǵamdaý edi. Mine, sol saılaýda el aýdandyq sot tóraǵasyna senim kórsetip, Serik Baıbatyrovty QazaqKSR Joǵarǵy Keńesine halyq depýtaty etip saılady. Bul, ıaǵnı aýdandyq sot qyzmetkeriniń Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılanýy – osyǵan deıin buryn-sońdy Qazaqstan aýmaǵynda bolmaǵan jaǵdaı edi.
Sol 12-shaqyrylymnyń depýtattary qyzmet istegen shaq respýblıkamyz úshin syndarly kezeń boldy. Eń úlken tarıhı oqıǵalar – Joǵarǵy Keńes depýtattary 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq Zań, 1993 jyly qańtar aıynda jańa, táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Konstıtýsııasy qabyldandy. Osyndaı el taǵdyryna qatysty eń mańyzdy isterdiń bel ortasynda saýatty, bilimdi, ultjandy depýtattardyń birden-bir belsendisi bolyp Serik Qatenuly aıanbaı eńbek etti. Depýtattyq qyzmetten keıin sot bıliginiń jańa júıesin, zań tóreligin qalyptastyrýǵa Almaty qalasy, oblysy, Joǵarǵy Sot ákimshiligi komıtetiniń tóraǵasy, memleketimizdiń Áskerı soty, Sýdıalar odaǵynyń tóraǵasy laýazymdaryn abyroımen atqarǵan Serik Qatenulynyń qaıratkerlik eńbeginiń úlesi zor.
Ol táýelsiz memleketimizdiń quqyqtyq keńistigin qalyptastyrýǵa sińirgen eńbegi úshin Elbasy Jarlyǵymen elimizdiń «Parasat», «Qurmet» ordenderimen, «Joǵary bilikti sýdıa», «Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti sýdıasy», taǵy basqa qurmetti ataqtarmen marapattalǵan.
Sekeńniń rýhanı kelbeti aqyly men bilimine saı, sózi men isi úılesimdi, tózim men sabyrǵa kelisti pishilgen. Batyr keskindi, kesek deneli, keń mańdaıly, darhan júrekti, tazalyqqa jany qumar, dostyqqa berik, syılastyqtyń qadirin qasterleı biletin jaramdy Azamat. Onymen kóp adamdar aralas-quralas, dámdes-tuzdas bolýǵa yqylasty. Uzaq jyldardan beri jaqyn aralasatyn syralǵy dostary, baýyrlary, janashyr tilektesteri Sekeńniń minezge baı, óresi bıiktigin, kinámshildikke joqtyǵyn, syılastyqqa beriktigin erekshe qadirleıdi. Onyń jóndi-jónsiz mańǵazdanyp, qabaǵyn shytyp, kerilip, «tórge shyqpadym» dep elge ókpelegenin kóz aldyna keltire de almaıdy. Mundaı usaq minez Sekeńe jat, tabıǵatynda da, sana, sezim mádenıetinde de joq. Kerisinshe, qaı kezde bolsa da, qandaı jaǵdaı bolsa da adamdardy túsinýshiligi basym.
Serikke týǵan aýyly Qastek pen Sýyqtóbeden asqan sulý, olardyń bulaǵynan taza sý joq. Ázil-qaljyńy jarasqan qımastyqtary baýyrlyqqa ulasyp ketken ýnıversıtet, qyzmettiń ár deńgeıindegi Álıhan Toıbaev, Toqqoja Estenov, Jumagúl Soltıeva sııaqty tilektes dostary bir tóbe.
О́zimen attas dosy, kezinde oblys ákimi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolǵan Serik Shaıahmetuly Ahymbekov ekeýiniń egiz qozydaı jarasyp, syrlasyp júrýi – olarǵa tilektes jaqyn adamdardyń kóńiline shýaq. Ekeýiniń dostyǵy da sol romantıkaǵa toly Qoǵaly jerinen, biri – sot tóraǵasy bolsa, ekinshisi sol zamanda oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılanǵannan jas bolsa da elge ıe, aǵa bolarlyq jaýapty laýazymdy basshylyq qyzmetterin abyroımen atqarýdan bastalǵan. Otbasylyq dostyqtaryn jubaılary Ýálıpa men Ǵazıza elge úlgi dárejesine kótere aldy. Juptary jazylmaı júrgenderine jarty ǵasyrǵa taqady. Uldary er jetip, qyzdary barǵan jerin gúldetti. Atalarynyń, ákeleriniń jolymen keler urpaq ta ómirge erkin aralasyp, shańyraqtaryn nurǵa bólep, ósý, órkendeý órisinde.
Eki Seriktiń de resmı qyzmet, laýazymdary men eńbekterinen qoldary bos ýaqytta saıatshylyq ónerleri ońasha áńgime bolarlyq. Osy joly negizgi sóz Serik Qatenuly týraly bolǵandyqtan, Serik Shaıahmetulynyń Serik dosyna ádemi arnaý óleńderiniń birindegi mynandaı joldarǵa zer sala ketkenniń artyqtyǵy bolmas: «Saıat quryp, qyran qustaı túlediń, Qanjyǵańa olja baılap júremin. Babańyzdaı naǵyz batyr bolsyn dep, Jegizdim ǵoı qasqyrdyń da júregin» (S.Ahymbekov. Jaısań jandarmen jarasym.113-b.) .
О́leń shýmaǵynda aıtylǵandaı, Qarasaı batyr, Jarylqap bı babalardan asyl tek, batyr júrek, oryndy sóz – osy Seriktiń boıyna daryǵan.
Bir joly eki Serik birge kelgende kóńildi otyrǵan dostary ańshylyq, saıatshylyq taqyrybyn qaýzap: «Qaı Serik? Úlkeni me, kishisi me, ákimi me, soty ma, atqany qaısysy, tıgizgeni qaısysy, eki Serikten shatasatyn boldyq qoı», dep ázildepti. Dýyldaǵan jigitter bir mezgilde tynyshtalǵandaı bolǵanda eki Seriktiń asa syılaıtyn bir jeńgeleri:
– Qaı Serik dep únemi suraq qoıyp, anyqtap júrgenshe, ózderiniń júris-turystary, eńbek, qyzmetteri aıtyp turǵandaı biri – Bıjigit, biri – Tórejigit bolsa kelip tur emes pe? – degen eken. Otyrǵandar «Tamasha!» desip dý ete túsipti. Sodan beri – syılasar jaqyn adamdar arasynda Serik Baıbatyrov – Bıjigit, Serik Ahymbekov – Tórejigit. Qazaqtyń qazynasy el ishinde, syılastyqta, taza kóńilde degen osy da.
Bul maqalada Bıjigittiń bıiktikteriniń keıbireýine ǵana toqtalatyn múmkindik boldy. Qazaqta Bıjigitteı óresi bıik azamattar kóp bolsa, ulttyń da sapasy bıikten kórineri haq.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty