Elimizdegi bıýdjet saıasaty óte bir názik te shetin saıasat desek qatelespeıtin shyǵarmyz. Onyń kirisi men shyǵysy muqııat esepke alynyp otyrmasa – qazyna qarjysy tekke rásýa boldy deı berińiz. Bıýdjettiń kirisi degenimiz kim-kimge de túsinikti bolsa kerek. Al shyǵysy she? Onyń ıirimderi men qatparlary meılinshe tereńde turǵandaı kórinedi.
Bıýdjettik qarajat qatyp-semip qalǵan nárse emes. qajettilikke qaraı onyń shyǵystaryn jalpy shyǵystar kóleminen belgili bir mólsherge qysqartý qajettiligi týyndasa, buǵan eshkim tosqaýyl qoıa almaıdy. Alaıda áleýmettik baǵyttarǵa, sonyń ishinde mektepke deıingi balalar mekemeleri men bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryna arnalǵan bıýdjettik qarajattardy qandaı kúrdeli jaǵdaıda da qysqartpaý qajettigi jóninde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń astana jáne Almaty qalalary jáne oblys ákimderine bergen arnaıy tapsyrmasy bar ekenin ekiniń biri bile bermeýi de múmkin.
Bıýdjet qarajattary tek osyndaı jaǵdaıda ǵana ońtaıly jumsalsa bıýdjet saıasaty da soǵurlym oń nátıje bermek. Eń bastysy jergilikti atqarýshy organdar Elbasynyń budan úsh jyl burynǵy tapsyrmasyna sáıkes memlekettiń áleýmettik mindettemelerin oryndaýǵa baǵyttalǵan bıýdjet qarajattaryn tıimdi túrde jumsaı bilse –budan tek utary anyq. Áıtse de buǵan deıin júrgizilgen memlekettik aýdıt nátıjeleri Muǵaljar aýdanynda bıýdjetti josparlaý men oryndaý barysynda óreskel zańsyzdyqtarǵa jol berilgenin aıǵaqtaıdy. Bul jóninde gazet tilshisine Aqtóbe oblystyq tekserý komıssııasynyń múshesi Qýantqan Álenov aıtyp berdi. Atap aıtqanda Muǵaljar aýdanynyń 2015 jylǵa arnalǵan bıýdjeti 2014 jyldyń jeltoqsan aıynda aýdandyq máslıhattyń sessııasynda bekitilgen. Alaıda arada sanaýly aptalar ótken soń, ıaǵnı kelesi 2015 jyldyń alǵashqy aılarynyń ózinde qabyldanǵan bıýdjetti qaıtadan ózgertip, ony naqtylaý máselesi týyndaǵan. Jaraıdy, meıli solaı-aq bolsyn. Áıtse de Muǵaljar aýdany ákimdigi bıýdjetti qaıta josparlaý men naqtylaý kezinde tıisti ázirlik jumystaryn júrgizbegen. Sonyń saldarynan bıýdjet qarajattaryn ońtaılandyrý men bıýdjet shyǵystaryn eksheý jáne zerdeleý isi nazardan tys qalǵan edi gazet tilshisine memlekettik aýdıttti júrgizý isiniń basy-qasynda bolǵan maman Q.Myrzabekuly.
Sondaı-aq biz osy aterıaldy gazet óndirisine ázirleý kezinde Muǵaljar aýdanynyń ákimi men máslıhat depýtattary basymdyǵy taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórinip turǵan sharalardy qarjylandyrý esepterin jasamaǵanyna kóz jetkizdik. Sonymen birge bıýdjettiń kiris kózderi qaıtadan taldaýdan ótkizilmepti. Salyqtyq áleýettiń jaı-kúıin baıyptaý isi de nazardan tys qalǵan. Onyń mólsherin anyqtaý men túspeı qalýy múmkin bıýdjet túsimderin aldyn-ala mólsherleı máselesi de belden basylǵan.
Qandaı istiń de belgili bir núktesi men túıini, qorytyndysy men jıynyǵy bolatyny tabıǵı jáıt. Belgilengen tártip boıynsha osyndaı qorytyndy materıaldar aýdan ákimdiginde tııanaqtalyp, tıisti ornyn tabý qajettiligi de aıan. Bulaı bolmaǵan. Ony aıtasyz, mundaı qorytyndy materıaldar men qayrǵaly qujattar aýdandyq máslıhat depýtattarynyń nazary men talqysyna usynylmapty. Kerisinshe bıýdjet qarajatyn ońtaılandyrý jumysy oblystyq bıýdjetti josparlaý basqarmasy tarapynan jiberilgen hattamalyq tapsyrys negizinde ǵana oryndalǵan.
Osyndaı ústirttikter men keleńsizdikterdiń tıgizgen saldary da az bolmaı shyqty. Aıtalyq 2015 jyldyń 10-naýryzynda aýdandyq máslıhattyń sessııasy negizsiz ótkizilip, munda Muǵaljar aýdandyq bıýdjetiniń kirisi men shyǵysy bir mıllıard elý mıllıon teńgege qysqartylǵany aldyńǵy pikirimizdiń basty dáleli bolmaq. Osy arada joǵaryda atalǵan Aqtóbe oblystyq bıýdjetti josparlaý basqarmasy tarapynan jiberilgen hattamalyq tapsyrys múldem negizsiz berilgenin aıtý paryz. Bul ústirt sharýa QR-nyń bıýdjettik Kodeksiniń qaǵıdattary men zańdylyqtaryna múldem qaıshy kelgeni ózge biráńgimeniń enshisi. Bir sózben aıtqada Muǵaljar aýdanynda qysqartylǵan áleýmettik bıýdjet shyǵystary Elbasynyń qoıǵan tapsyrmasy men úılesim tappaǵan.eger osy arada naqty derekterge súıensek atalǵan óńirde bastaýysh synypta oqıtyn oqýshylar men balalarǵa ystyq tamaq berýge qaralǵan 150 mıllıon teńgeniń shyǵystary orynsyz ári negizsiz qysqartylǵany qynjyltpaı qoımaıdy. Munda eń az degen ózge áleýmettik qysqartylǵan shyǵyndar 21,9 mıllıon teńge kóleminde bolyp otyr.
Taǵy da jǵaryda aıtylǵandaı Aqtóbe oblysy boıynsha tekserý komıssııasy júrgizgen aýdıttik is-sharalardyń taǵy bir tarmaǵyna nazar aýdarsaq, sol kezde Aqtóbe olblystyq ákimdigi Elbasynyń hattamalyq tapsyrmasyna oraı: Áleýmettik –qarjylyq shyǵystar boıynsha mindettemeler tolyq kóleminde saqtalyndy degen negizsiz jalǵan aqparatpen esep bergenine kóz jetkizemiz. Buǵan ne deýge bolady? Eger shynynda da osylaı bolsa, búgingi áńgimemizdiń basty arqaýy - Muǵaljar aýdanynda oryn alǵan keleńsizdikterdi qaıda qoıamyz.
Respýblıkadaǵy oblys jáne aýdan ákimderiniń qatań bıýdjet saıasaty boıynsha jumys júrgizýi qajettigi budan úsh jyl buryn respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qoıǵan basty talaptardyń biri. Endeshe jergilikti atqarýshy organ jetekshileri bıýdjettiń ár teńgesin uqypty ári tıimdi túrde jumsaýǵa daǵdylansa elimizdiń aldynda turǵan áleýmettik mindettemelerdiń shoqtyǵy da oǵurlym bıik bola túseri haq. Bıýdjet saıaaty burmalaýdy kótermeıdi. Bul búgingi kúnniń basty aqıqatynyń biri dep bilemiz.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy,
Muǵaljar aýdany