1993 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen elimizde «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy taǵaıyndalyp, sol ýaqyttan beri kóptegen qazaq jastary sheteldiń ozyq oqý oryndarynda bilim alyp kele jatqany belgili. Osyndaı jastardyń biri óskemendik Raıhan TOQPATAEVA «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly 2010-2011 jyldary Amerıkanyń Indıana shtatynyń Ýest-Lafeıett qalasyndaǵy Purdue ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn támamdaǵan bolatyn. Sodan keıin elge oralyp, Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtette 2012 jyldyń sońyna deıin jumys istegen boıjetken qazir AQSh-tyń joǵaryda atalǵan oqý ornynyń PhD doktorantýrasynda oqıdy. Jaqynda О́skemenge qysqa merzimge demalysqa kelgen «Bolashaq» túlegimen az-kem suhbattasýdyń sáti túsken edi.
– Raıhan, siz Purdue ýnıversıtetinde sheteldik stýdentterge ınjenerlik materıaldar páninen sabaq beredi ekensiz.
– Áńgimemizdi bastamas buryn osy múmkindikti paıdalanyp, qanshama qazaq jastarynyń shetelde bilim alýyna múmkindik bergen elimizge, Memleket basshysyna alǵysymdy bildirgim keledi. О́zime keler bolsam, qazir atalǵan ýnıversıtettiń azamattyq qurylys fakýltetinde materıaltaný, onyń ishinde betonnyń jańa túrleri boıynsha dáris oqımyn. PhD doktor bolsam da qyzmetker retinde jumys isteımin. Munda doktoranttarǵa stýdent retinde qaramaıdy, qyzmetker retinde qaraıdy.
– О́skemendegi D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde bilim alǵanyńyzdy bilemiz. Sabaq berý barysynda aıyrmashylyqtardy ańǵarǵan bolarsyz.
– Men qazir jumys istep júrgen azamattyq qurylys fakýltetiniń quramyna kólik-logıstıka salasy da enedi. Bir baıqaǵanym, munda úı salmas buryn turǵyzylatyn jerdiń topyraǵyn zertteýge erekshe mán beriledi. Topyraqtyń quramy jan-jaqty tekseriledi. Taǵy bir ańǵarǵanym, bizde bir professor asfalttan da, keramıkadan da sabaq júrgize beretin bolsa, bul jaqta olaı emes. Oqytýshylar bir salaǵa ǵana mamandanǵan. Keramıkadan dáris beretin professor betonnan sabaq bermeıdi.
Amerıkadaǵy ýnıversıtetterdiń bizdiń eldegi joǵary oqý oryndarynan aıyrmashylyǵy, bálkim artyqshylyǵy ártúrli mekemelermen birlese jumys isteıdi. Máselen, Purdue ýnıversıteti jolǵa, qurylysqa qatysty uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatqan. Bizdegi «Qazavtojol» sekildi jolǵa jaýapty mekemeler ýnıversıtetke tapsyrys beredi. Mysalǵa, qurylys barysyndaǵy oryn alǵan kemshilikterdi anyqtaý úshin ýnıversıtettiń kómegine júginedi. Úshinshi tarap retinde. Munyń paıdasy ne dersiz? Birinshiden, úshinshi tarap beıtarap qózqaras ustanady. Tamyr-tanystyq, barmaq basty, kóz qystylyq bolmaıdy. Ekinshiden, stýdentterge aqy tóleıdi. Olar sabaq qana oqymaıdy, tabys tabady.
– Sheteldik stýdentterge dáris berip júrsiz. Olardyń sabaqqa qatysýyn, qyzyǵýshylyǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Amerıka – emıgranttar eli. Jan-jaqtan keletin adam kóp. Sodan da bolar, stýdentter arasynda básekelestik óte joǵary. Iri kompanııalar stýdentterdi 2-kýrstan bastap óndiristik tájirıbege shaqyrady, jaldaıdy, aqshasyn tóleıdi. Árıne oǵan kez kelgen stýdent qabyldanbaıdy. Qoıylar talap kúshti. Sondyqtan stýdentter sabaqtan qalmaýǵa, jaqsy oqýǵa tyrysady. Onda «ýnıversıtetti áıteýir bitirsem, dıplom alsam boldy» degen kózqaras joq. Stýdent ózi úshin oqıdy. Bizdegideı «Bir topta oqımyz, toptaspyz, dospyz» degen de uǵym joq. Bir-birin básekeles retinde kóredi. Sabaqta bir-birinen kóshirmeıdi. Kóshirýge jol bermeıdi. Kóshirgen jaǵdaıda bir-birin kórsetip otyrady. Plagıat, ınternetten kóshirip alý degenińiz keshirilmeıdi ol jaqta.
Amerıkada stýdentter pándi, muǵalimdi ózderi tańdaı alady. Sonymen qatar semestr saıyn oqytýshylardy ár sabaq boıynsha baǵalaıdy. Bul baǵalaýdyń mańyzy joǵary. Kelesi semestrde assıstent bolasyń ba, bolmaısyń ba, ony stýdentter sheshedi. Sondyqtan oqytýshylardyń stýdentter aldyndaǵy jaýapkershiligi óte joǵary.
– Demek, oqytýshylarǵa qoıylar talap kúshti.
– Iá, Amerıkada ýnıversıtetke jumysqa turý ońaı sharýa emes. Irikteý birneshe kezeńnen turady. Máselen, siz doktorantýra bitirdińiz be, áýeli ýnıversıtetke túıindemeńizdi usynasyz. Túıindemeńizdi jaqsylap qaraǵannan keıin áńgimelesýden ótesiz. Odan soń kampýsqa kelip, bir kún leksııa oqısyz. Oǵan stýdentter de, professorlar da qatysady. Sodan keıin baryp qana tıisti sheshim shyǵarylady.
– Siz 2017 jyly úzdik oqytýshy retinde Estýs jáne Vashtı Magýn atyndaǵy syılyqpen, beton jabyndylary salasyndaǵy ǵylymı zertteýińiz úshin Amerıka beton joldary qaýymdastyǵynyń grantyn jáne materıal salasyndaǵy ǵylymı zertteýińiz úshin Vıllııam Dolch atyndaǵy grantty eki márte (2013, 2016 jyldar) ıelengen ekensiz.
– Munda ýnıversıtettiń oqytýshylaryn yntalandyrý jumystary jaqsy jolǵa qoıylǵan. Joǵaryda atalǵan Estýs jáne Vashtı Magýn degen kisiler Purdue ýnıversıtetiniń túlekteri. Túlekteri ǵana emes, turaqty demeýshileri. Olar jyl saıyn úzdik kórsetkishke ıe oqytýshylarǵa syılyq taǵaıyndaıdy. Al Vıllııam Dolch osy ýnıversıtette professor bolyp qyzmet atqarǵan. Ol kisiniń atyndaǵy grant ta jyl saıyn taǵaıyndalyp otyrady. Ol jaqta ýnıversıtette sabaq beretin árbir professordyń jeke zerthanasy bar. Olarǵa zerthanasyn jabdyqtaý úshin kóterme aqy beriledi.
– Oqytýshylar jaıynda aıtyp qaldyq qoı. Olardyń jumys júktemesi qalaı? Bizdegideı qaǵazbastylyq bar ma ol jaqta?
– Oqytýshylardyń jumys júktemesi óte tómen. Qaǵaz toltyrý múlde joq deýge bolady. Munda bári onlaın. Jumystardyń barlyǵy kompıýter arqyly atqarylady. Qaǵazdan bas kótermeı, sharshap-shaldyǵyp júrgen professordy kórmeısiń. Olar ýaqytynyń kóp bóligin ǵylymmen aınalysýǵa, zerthanasyn, magıstrant, doktoranttardan turatyn ǵylymı tobyn basqarýǵa, óndirispen baılanys ornatýǵa, zertteý granttaryna ótinim daıyndaýǵa jumsaıdy. Bir semestrde bir ǵana pán júrgizedi. Laboratorııalyq jumystaryn biz, assıstentter, júrgizemiz. Árbir kafedrada óziniń ádiskerleri bolady. Qaǵaz jumystarymen negizinen solar shuǵyldanady.
– Doktorantýrany támamdaǵannan keıin elge qaıtýdy josparlap júrgen bolarsyz?
– Iá, Alla sátin salsa, buǵan deıin ózim jumys istegen Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetke oqytýshylyqqa baratyn shyǵarmyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN