Talaı qupııany qoınyna búgip jatqan qorymnyń qasynan ótkende úlkenderdiń áreketin qaıtalap bet sıpaıtynbyz, biraq olardyń kúbirlep aıtqan duǵasyn uǵa qoımaıtyn edik. Bala kezimizde.
Eseıe kele qorymda kimder jatqanyn bilgimiz keldi. Suraǵymyzǵa jaýap beretinderdiń barlyǵy derlik qorymnyń tarıhy Poshataı, Ybyraıymhan jáne Molbergen degen qarııalar arqyly búginge jetkenin aıtatyn.
Taý bókterindegi Qasqasý aýylynyń tamasha tabıǵaty Shveısarııańyzdan kem túspeıdi. Saıram shyńy aýyldyń tóbesinen tónip tursa, baýraıynda qos ózen – Qasqasý men Saıramsý qyzdyń qos burymyndaı kúndiz-túni sarqyrap aǵyp, salqyn samal jelpip otyrady. Osy Saıramsý ózeniniń jaǵalaýynda oryn tepken Myń sheıit qorymy áýdem jerdi alyp jatyr. Qorymnyń qasyna baý-baqsha egilip, meshit, zııarathana salynǵan. Aǵa býynnyń aıtýynsha, qorymnyń alǵashqy shyraqshysy, ulty orys Tatıana Pavlovna bolǵan eken. Qazaqtyń kelini Tatıana musylmandyqty qabyldap, esimin Darıha dep ózgertipti. Osydan 7 jyl buryn 81 jasynda dúnıeden ótken ol kisini aýyldaǵylar arýlap, qorymnyń jıegine jerlegen.
Iá, Ońtústik Qazaqstan oblysyna qarasty Tólebı aýdanyndaǵy Qasqasý aýylynyń mańyndaǵy «Myń sheıit» atty áýlıeli meken jaıly ańyz kóp. Sonyń birinde Ońtústik jerine din ıslamdy taratýǵa kelgen arab sarbazdary jerlengeni aıtylady. Joǵaryda biz atap ótken qarııalardan búginge jetken áńgimelerge júginsek, Hazireti Osman Zýnıraınniń uly Shahı Jalıl Túrkistan aımaǵyna ıslam dinin taratýǵa kelgen eken. Ol kezde bul aımaqta ıslam dini taralmaǵan. Shahı Jalıl osy aımaqtyń jergilikti halqymen soǵysyp, basym bóligin ıslam dinine kirgizedi. Aımaqta handyq qurǵan Ýhshıt jeńilip, dindi qabyldaıdy.
Biraq ol shyn kóńilimen, adal nıetimen kirmegen eken. Han Ýhshıt Shahı Jalıldi sendirý úshin qyzyn áıeldikke beredi. Sóıtip qyzy arqyly Shahı Jalıldi qolǵa túsirýdiń jolyn izdeıdi. Iаǵnı musylmandardyń namaz ýaqytynda ǵana qylysh ustamaıtynyn bilip alady da astyrtyn áreketke kirisedi. Shahı Jalıl de bir jamandyqty sezse kerek. Erteńine musylmandar namazǵa tura bastaǵanda Shahı Jalıl ımamǵa namazǵa qysqa súre oqý qajettigin aıtady. Imam súreniń eń kishisin oqımyn degenimen, aýzyna uzaq aıattardyń biri túsedi. Imam ony oqyp bitirgenshe Ýhshıttiń adamdary namazda turǵan kóp musylmandardy shaýyp óltiredi. Aldyńǵy saptaǵylar qalǵanda namaz bitedi. Tiri qalǵandary syrtqa shyǵyp úlgerip, qasyq qany qalǵansha soǵysypty. Biri sol jerde qaza bolsa, taǵy biri sol jerge taıaý Keregetas degen jerde kóz jumady. Taǵy bir top musylman Abdýl abad, Qaramurt eldi mekenine taıaý jerde ajal qushady. Namaz ústinde qaza bolǵandar jerlengen jerge «Myń sheıit» degen ataý berilgen.
Sheıit bolǵandardy jerlegen mazarat pen meshittiń arasyn ózen sýy bólip tur. Keńesaryq aýyly turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, Poshataı aqsaqal 1960 jyldary búkil elge saýyn aıtyp, qarajat jınap «Myń sheıit» qorymyn qorshatqan. Sondaı-aq aýyl aqsaqaldary kommýnıstik partııanyń qylyshynan qany tamyp turǵan kezde Uzynaryq aýylynyń turǵyny Molbergen Jamalbekov meshittiń negizin qalaǵanyn aıtady. Aınalasyn qorshap, baý-baqsha otyrǵyzǵan ol aıaqasty bolyp tozyp ketken jerdi qalpyna keltiredi jáne bul jumystardy tek túnde jurt kózinen tasalanyp kelip istegen eken. 1996 jyly basyna óz qarajatymen meshit turǵyzǵan. Keı derekterde «Myń sheıit» dep atalǵanymen bul jerde 6 myń adam sheıit bolǵany aıtylady. Olardyń barlyǵy qylysh, naızasy men saýyt, saımanymen qoıylǵan.
«Myń sheıit» qorymy týraly ekinshi bir joramalda VI-ǵasyrda Saıramsýdyń tómengi aǵysynda Isfıdjab degen úlken saýda qalasy paıda bolǵany, keıin ol Saıram dep atalǵany aıtylady. Tarıhshy О́mir Shynybekulynyń «Qara shańyraq – Qarasora, qutty meken – Saıramsý» kitabynda keltirilgen derekterge qaraǵanda, Isfıdjab ózi attas oblystyń ortalyǵyna aınalǵan. Sol óńir túgelimen quramyna engen. Ortalyq Azııany arabtar basyp alǵannan keıin olardyń Samarqandtaǵy basqarýshysy Nuq ıbn Asad óziniń inisi Tashkentti ıelenýshi Iаhıa ıbn Asadpen birge 840 jyly Isfıdjabty basqaryp otyrǵan túrikterge qarsy úlken joryq uıymdastyrǵan.
Sóıtip qalany úlken qantógispen, zor qıynshylyqpen basyp alǵan. Alaıda óz eliniń astanasyn azat etýden úmitin úzbegen jergilikti turǵyndar jan-jaqtan oǵan shabýyl jasap otyrǵan. Osyndaı qııan keski urystardyń birinde arabtar qapylysta qorshaýǵa alynyp, sol jerde talqandalady. Apatqa ushyraǵan arabtar sol jerdiń ózinde qalaı bolsa solaı kómile salǵan. Tarıhshy óz eńbeginde bul mola arada júzdegen jyldar ótip, osy óńirdiń halqy túgeldeı ıslam dinine moıynsunǵannan keıin, «Myń sheıit» atalýy múmkin ekenin aıtypty.
«Myń sheıit» qorymynda ıslam dinin ýaǵyzdap, musylmandyqtyń negizin qalaǵandar jatyr deýge de bolar. Ýaqyt deıtin synshynyń dálelinshe, olar halqynyń ary men ojdany, jigeri men namysy úshin sheıit bolǵandar. Olardyń ary men ımanyn tumar etip túıe bilgenin, qalmaqtardyń teris pıǵyldaryn namaz oqýmen qaıtaramyz dep, árisinde namaz oqýdy ımandaryn úıirýge balaǵanyn aıtýshylar da az emes. Degenmen búgingi urpaq qorym týraly kóbirek bilgisi keledi. Quımaqulaq dana qarııalardan qalǵan dala shejiresiniń tereńirek zerttelip, keń nasıhattalǵanyn qalaıdy. Elbasy N.Nazarbaev tarıhı qujatqa aınalǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda patrıotızmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi ekenin atap ótti.
«Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis», delingen Elbasy maqalasynda. Osy oraıda keshegi Poshataı, Ybyraıymhan syndy qarııalardyń týǵan jer tarıhyna qatysty ózinen keıingi urpaqqa qaldyrǵan qundy derekterdiń kómeskilenbeı, ǵylymı-zertteýler arqyly jańǵyrýyn qalaıtyn jastardyń kóptigi qýantady.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy