Abaıdyń ánshisi Álmaǵambettiń dombyrasy (jádiger)

Ejelgi grek tarıhshysy Plýtarh: «Saq sarbazdary sa­daq­tyń adyrnasyn shertip kúı oınaıdy, án salady» depti. My­saly, qazirgi «Aqsaq qulan» kúıin alaıyq. Ol HII ǵasyrdyń mu­rasy bolsa, Asan qaıǵynyń «El aıyrylǵany» HIV ǵasyrǵa tán týyndy. Odan keıingi HIH ǵasyr alyptary – Dáýletkereı, Tát­timbet, Qurmanǵazy, Qazanǵap kúıleri... Osylaı kete beredi.

Joǵarydaǵy «Dombyra kúni» rásimi ulttyq rýhanı jań­ǵy­rý­dyń bir salasy desek qate­les­peımiz. Osy oraıda, aıtpa­ǵy­myz uly mura kúı ónerin oryn­daıtyn aspap – dombyra óte qa­ra­paıym qural. Bar bolǵany toǵyz perne, eki ishek. El ishinde bul aspaptyń úsh ishekti túrleri de kezdesedi.

Sonyń biri – ózderińiz kórip otyrǵandaı Abaıdyń ánshisi Álmaǵambet Qapsálemulynyń úsh ishekti dombyrasy. Bul jádiger dál qazir Astana qalasynda or­na­lasqan Qoljazbalar men sı­rek kitaptar ulttyq ortaly­ǵy­nyń kórme zalynda tur. Iаǵnı bu­ıymdy elordalyqtarǵa kóz­aıym etý úshin Semeı qala­syn­da ornalasqan Abaıdyń mem­­­lekettik tarıhı-mádenı já­ne ádebı-memorıaldyq qo­ryq mura­ja­ıynan ákelinipti. Jádi­gerdi mýzeıge ótkizgen Abaı aýdany, Qasqabulaq aýylynda shopan bolǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Shábden Álmaǵambetuly men onyń qaryndasy Saltanat eken. 

Jádigerdiń sıpattamasyna toqtalsaq, onyń tanystyry­lym qujatynda mura «HIH ǵa­syrda jasalǵan» degen aqpar tur. Aspap kádimgi oıdyń qara aǵashynan oıylǵan, uzyndyǵy shamamen – 85-90 sm. Bet qaqpaǵy qarapaıym páner de shanaq formasy úsh buryshty. Dúminiń jalpaqtyǵy – 25 sm, al aspaptyń ishek bekitiletin kindikshe túı­mesinen, shanaqtyń saǵaǵyna deıingi ólshemi – 30 sm. Shanaq dúminiń qalyńdyǵy – 3 sm de, sa­ǵaǵy – 5 sm. Úndiktiń úlken tesi­­gin aınaldyra toǵyz sańylaý jasap, tórtburysh alaqanyna úsh ishektiń qulaǵy ornatylǵan. 

Zertteýshi Qaıyrjan Kúzem­baevtyń deregi boıynsha Abaı atamyz án shyǵarǵanda rýy ýaq Muqa deıtin sheberge jasatqan úsh ishekti dombyrasyn tolǵap otyryp ánniń sazyn qurap alyp, ony ánshi Álmaǵambetke aıtqyzyp, jetildirgen deıdi. Osyǵan uqsas pikirdi jas zertteýshi kúıshi Rústem Núrkenov te aıtady. 

Abaıdyń óz ánderin Álmaǵam­betke aıttyratyn sebebi, Álekeń óte daryndy adam bolǵandyqtan deıdi biletinder. Taǵy bir derek ánshi Álmaǵambet 1914 jy­ly Abaıdyń dúnıeden ozǵa­nyna 10 jyl tolýyna oraı Semeı­de Nurǵalı jáne Názıpa Qul­ja­nov­tar uıymdastyrǵan eske alý ke­shinde dál osy dombyrasymen us­tazynyń ánderin oryndaǵan eken. 

Osylaı Abaıdyń bastaýymen Semeı óńirinde jańǵyrǵan (bu­­ryndary bolǵan) úsh ishekti dom­­byramen óner kórsetý isi ur­paqtan-urpaqqa jalǵasyp damy­­ǵan. Kúıtanýshy Rústem Shah­­mu­ranulynyń paıymynsha Abaıdyń balasy Aqylbaı men nemeresi Israıl úsh ishekti dom­­byrany sheber tartqan. Osy Is­raıl­dyń dombyrasy qazir Se­meı­degi Abaıdyń memlekettik tarı­hı-mádenı jáne ádebı-memo­rıaldyq qoryq mýzeı qorynda saqtaýly. 

Mýzyka zertteýshiler úsh ishek­ti dombyramen án-kúı oryn­daý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi deıdi. Sebebi úshinshi turǵan jetim ishektiń róli ózgeshe. Ol mýzykaǵa pen­ta­to­nıkalyq dybys qosa­tyn­dyqtan ony úılestirý ońaı emes. Deıturǵanmen Keńes zama­nynda bul aspapty tolyq meń­­gergen adam retinde aqyn Shá­kir Ábenovtiń aty aıtylady. Odan keıin Shákirdiń ózinen osy dombyrany tartýdy úırengen Shákárim ánderin nasıhattaýshy marqum Keldenbaı О́lmesekov asa joǵary deńgeıde bolmasa da biraz jyl nasıhattady. 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»