AQSh-KHDR sammıtiniń mańyzy qandaı?

Tarıhı kezdesý

Álem nazary 12 maýsym kúni Sın­gapýrdegi jıynǵa aýdy. Shartarap­tyń túkpir-túkpirinen jınalǵan bu­qaralyq aqparat quraldary Aq úı bas­shysy men KHDR prezıdentiniń toqtaǵan qonaq úıinen bastap, árbir basqan qadamy men jasaǵan qımylynan aqparat taratyp otyrdy.

Mine, kópten kútken sát te kelip jetti. Eki eldiń basshylary bes jul­dyzdy Capella qonaqúıinde qol alys­ty. Sodan keıin D.Tramp kelis­sóz­derdiń sátti ótetinine, AQSh pen KHDR arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanys nyǵaıatynyna senim bildirdi. Al Kım Chen Yn kezdesý úshin birqatar qıyndyqtardy bastan ótkerýge týra kelgenin tilge tıek etti.

Azdaǵan málimdeme jasaǵan soń mem­leketter basshylary 50 mınýttaı betpe-bet áńgimelesti. Keıinnen jıyn­ǵa AQSh tarapynan memlekettik hatshy M.Pompeo, ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshi Djon Bolton, Aq úı apparatynyń basshysy Djon Kellı, Soltústik Koreıa tarapynan Eńbek partııasy basshysynyń orynbasary Kım En Chhol, Syrtqy ister mınıstri Lı En Ho, Eńbek partııasy ortalyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary Lı Sý En qosyldy.

Aıtpaqshy, AQSh prezıdentiniń shetel basshylarymen qol alysýy – ózinshe bir óner. Buǵan deıin álemdik bu­qaralyq aqparat quraldary talaı márte D.Tramptyń áreketin maıyn tamyza jazǵan bolatyn. Ásirese, Japonııa premer-mınıstri Sındzo Abemen qol alysqan sáti kópke deıin tal­qylandy.

Kım Chen Ynmen kezdesýde de D.Tramp óziniń «erekshe ónerine» mán bergeni anyq. Alǵashqy qol alysý 12 sekýndqa sozylyp, Aq úı basshysynyń oǵash áreketi baıqalǵan joq. Alaıda jıyn aıaqtalǵannan keıin memleketter basshylary taǵy qol alysqan. Bul joly D.Tramp ádettegideı Kım Chen Ynnyń qolyn ózine silkileı tartty. Aq úı basshysynyń osy áreketi kelissózderde óziniń basym túskenine senimdi ekenin kórsetetindeı.

Tarıhı júzdesýdiń qorytyndysy boıynsha KHDR ıadrolyq baǵdarlamadan bas tartatynyn málimdedi. Phenıan bıligi úshin mundaı qadam qıynǵa túspeýi tıis. О́ıtkeni bul baǵytta naqty tájirıbeni negizge ala alady. Iаdrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan tuńǵysh memleket Qazaqstan ekeni belgili. Esterińizde bolsa, Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etken tusta «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» taqyryby boıynsha joǵary deńgeıdegi pikirtalas ótken edi. Atalǵan jıynǵa tóraǵalyq etken Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdiń ıadrolyq qarýsyz joly ózge elderge úlgi ári tájirıbe turǵysynan kó­mek bolatynyn málimdedi. Sondaı-aq Soltústik Koreıa basshylyǵyn biz­diń jolymyzben júrýge shaqyrdy. Endeshe, KHDR basshysy shynymen ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp, ashyq saıasat ustanýǵa nıet tanytsa, Qazaqstannan úlgi alý qajettigi aıtpasa da túsinikti.

Sammıt kimge paıdaly boldy?

Álemdik buqaralyq aqparat qural­dary jıynnyń qorytyndysyn ártúrli talqylap jatyr. Kópshiligi sammıtten D.Tramptan góri Kım Chen Ynnyń utqany basym ekenin aıtady.

Máselen, Foreign Policy úsh máseleni atap kórsetedi. Birinshiden, jıyrma jyldan beri KHDR bıligi AQSh prezıdentimen kezdesip, ıadrolyq qarý jasaýdaǵy jetistigin moıyndatýǵa tal­py­nyp júrdi. Kım Chen Yn osy maq­satqa qol jetkizdi dep esepteıdi Foreign Policy. Ekinshiden, osy qadam arqyly KHDR basshysy salynǵan sanksııalardy jeńildetýge múmkindik aldy. Qazirdiń ózinde Soltústik Koreıanyń basty saýda áriptesi Qytaı qysymdy azaıta bastady. Úshinshiden, kelissózder qorytyndysy boıynsha AQSh-tyń áskeri Ońtústik Koreıadaǵy jattyǵý jıy- nyna qatyspaıdy. Foreign Policy basylymy muny da Kım Chen Ynnyń jeńisi dep esepteıdi.

Al The Washington Post gazeti AQSh qarýly kúshteriniń Koreı túbeginen ketýi óńirdegi Qytaıdyń strategııalyq áleýeti artýyna ákep soǵady dep esep­teıdi. Buǵan deıin Qytaı men Sol­tústik Koreıa arasyndaǵy qarym-qaty­nas nasharlap ketken edi. Biraq Sı Szınpın men Kım Chen Yn máseleniń oń sheshimin taba bildi. Sıngapýrdegi sammıtten keıin D.Tramptyń sheshimi, ıaǵnı Amerıka áskeriniń Ońtústik Koreıadan shyǵýy AQSh-tyń Shyǵys Azııadaǵy strategııalyq pozısııasyna nuqsan keltiredi dep esepteıdi basylym.

The Guardian basylymy da osyndaı pikirdi ustanady. Gazettiń pikirinshe, Kım Chen Yn jıynǵa naqty josparmen kelip, mańyzdy kelissózderge qol jet­kizdi. AQSh qarýly kúshteriniń Ońtústik Koreıamen birlesken áskerı jıyn ótkizbeýi týraly kelisim Sol­tús­tik Koreıanyń jospary sátti shyqqanyn kór­setedi. «Bul soǵystan góri jaqsy ekeni anyq. Biraq AQSh prezıdenti óz egosyn qanaǵattandyrý úshin Soltústik Koreıaǵa kóptegen syılyq jasady», deıdi basylym. Onyń ústine The Guardian ortaq kelisimde aıtylǵan má­se­lelerdiń mańyzy joǵary emes eke­nin aıtyp otyr.

The New York Times gazeti Sın­gapýrdegi sammıtti tarıhı oqıǵaǵa teńe­di. Alaıda basylymnyń paıymdaýyn­sha, jıynda Tramp qaqpanǵa túsip qal­ǵan. Máselen, ásker shyǵarýdan bólek ol KHDR qaýipsizdigine kepildik be­rip, joǵary deńgeıli kezdesýler ótki­zýge kelisti. Esesine, Kım Chen Yn ıadrolyq qarýdan bas tartatynyn ǵana málimdedi. The New York Times mundaı kelisimniń 1992 jyly da jasalǵanyn eske salyp ótedi. Aıta keterligi, ekijaqty kelisimde plýtonıı men ýrandy baıytý­dy toqtatý, qur­lyqaralyq bal­lıs­tı­kalyq zymyrandar­dy joıý, ıadrolyq polıgondardy tekserý máseleleri aıtylmaǵan.

О́zgerister sebebi

Byltyr birneshe ret qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyrandaryn ushy­ryp, ıadrolyq qarýlaryn synaǵan Soltústik Koreıa bıyldan bastap ustan­ǵan saıasatyn túbegeıli ózgertti. Munyń ózindik sebepteri bar.

BUU Qaýipsizdik Keńesi biraýyzdan Soltústik Koreıaǵa sanksııa salý jóninde qarar qabyldaǵany belgili. Byltyrǵy synaqtardan keıin olardyń basty áriptesi Qytaı da sanksııany kúsheıtti. Osynyń saldarynan KHDR tarapy ekonomıkalyq qıyndyqqa tap boldy. Tipti, el bıliginiń arnaıy hakerler jaldap, banktik shottardan aqsha urlaǵany týraly da áńgime shyqqan edi. Álemdi shýlatqan WannaCry kompıýterlik vırýsyn jasap shyǵarǵandar da osy soltústikkoreıalyq hakerler ekeni aı­tyl­ǵan bolatyn. Munyń bári KHDR-daǵy qarjylyq jaǵdaıdyń álsizdigin kórsetedi.

Osyndaı qıyndyqtarǵa tap bolǵan Kım Chen Yn qandaı da bir shara qabyldaýǵa májbúr boldy. Keıingi kezde Soltústik Koreıa basshysy bir­qatar mańyzdy kezdesýler ótkizip úlge­r­di. Áýeli ol Ońtústik Koreıanyń pre­zı­denti Chje In Mýnmen kezdesti. Phan­mýndj shekaralyq beketinde ótken kelissózderde Phenıan bıligi ıadro­lyq qarýdy qaıta synamaýǵa, ballıs­tı­ka­lyq zymyrandar ushyrmaýǵa ýáde ber­di. Kezdesýde ekijaqty qarym-qaty­nas­ty jaqsartý, beıbitshilik ornatý já­ne qaıta qosylýdyń múmkindigi tal­qylandy.

Kórshi Ońtústik Koreıamen qa­rym-qatynasty jaqsartqannan keıin Sol­tústik Koreıa basshysy Qytaı pre­zıdenti Sı Szınpınmen kez­desti. Bul jıynda da ekijaqty dıplo­ma­tııa­lyq baılanysty nyǵaıtý máse­leleri talqylandy. Budan soń Kım Chen Yn Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovpen jolyqty. Kezdesýde Soltústik Ko­reıa men Reseı eki el arasyndaǵy dıp­lomatııalyq baılanystyń ornaýyna 70 jyl tolýyna oraı ekijaqty jı­yn ótkizý týraly kelisim jasady. Osy­laısha, KHDR tarapy ashyq saıasat us­ta­­nýǵa talpynatynyn kórsetkendeı bol­dy.

Biraq Phenıan bıliginiń áreketinen kúdiktenetinder kóp. Máselen, BBC arnasy KHDR-dyń ıadrolyq qarýdan bas tartyp, shetel basshylarymen jıi kezdesýiniń astary mol ekenin aıtady. Birinshiden, Soltústik Koreıa áldeqashan qýatty ıadrolyq qarý jasap úlgerýi múmkin. Sondyqtan atom bombasyn qaıta synaqtan ótkizýdiń qajettigi joq. Ekinshiden, endigi baǵyt synaq jasaý emes, qurlyqaralyq zymyrandardy ushyratyn qondyrǵylar arsenalyn keńeıtýge arnalýy yqtımal.

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»