Qazaq toıynyń tólqujaty

1984 jyl. Belgili jazýshy Qultóleý Muqash shańyraq kóteretin bolyp, jan-jaqtaǵy aǵaıyn-týys, dos-jarandaryna saýyn aıtady. Almatydan bir top kýrs­tasy bul qýanyshqa ortaqtasaıyq dep poıyzǵa minedi. Onyń ishinde belgili sazger, án avtory Bekjigit Serdáli de bar edi.

Qýanyshqa jol tartqan jas tolqyn vagon ishin dýmanǵa bóleıdi. О́leń oqy­lyp, án aıtylyp, máre-sáre. Sodan stý­dentterdi «Aty dardaı Almatydan kele jatyrmyz, toıǵa ne tartý etemiz?» degen suraq mazalaıdy. Ári qaraı sazger Bekjigit Serdáli án týar áserli sátti bylaı baıandaıdy:

«Tún. Júrdek poıyz ıen dalada júıt­kip keledi. Dostarym uıqyda. Uıqym keletin emes. Qyzdardyń manaǵy «Toıǵa ne syı alyp baramyz?» degen suraǵy qulaǵymnan ketpeı tur.

Ústel ústinde jol boıy dastarqanǵa aınalǵan, balyq maıy sińgen «Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») qıyndysy jatyr. Kózim soǵan tústi. Qıyndyda – fotoetıýd. Eki jas aq qaıyńnyń astynda qol ustasyp tur. Oǵan jazylǵan eki shýmaq óleń. Avtory kórsetilmegen. Astynda «Sýretti túsirgen R.Hanalıev» degen jazý ǵana bar.

Aq qaıyńnyń tógilip nur-shashaǵy,

Alańqaıdy aq qanat gúl basady.

Alaqanǵa qondyryp pák sezimin,

Jas jubaılar jarasyp, syrlasady.

Birin-biri kórgendeı birinshi ret,

Kóp qaraıdy janymdy uǵynshy dep.

Qalqataıyn aımalap kúıeý jigit,

Qalyńdyq tur kúnásiz kúlimsirep.

Gazet betindegi sýrette beınelengen bozbala men boıjetkenniń sezimderin dál kórsetip, dóp basqan myna jyr joldaryn qaıta-qaıta oqymaý múmkin emes. Al poıyz vals ekpinimen terbetile zymyrap keledi. Dońǵalaq yrǵaǵymen yńyldap edim, jarasymdy bir áýen paıda boldy. Kele-kele ánge aınaldy. Jastarǵa arnalǵan valske uqsaıdy. «Lenınshil jastyń» betindegi álgi eki shý­maqty salyp, aıtyp kórip edim, jastarǵa syılyq bolar áp-ádemi án týyp shyǵa keldi. «Jas jubaılar» dep at tańdym.

Tańerteń toıǵa asyǵyp, kóńilderi alaburtyp kele jatqan kýrstastaryma: «Myna ándi bárimiz qosyla toıda shyrqasaq qalaı bolar eken?» dep ánimdi tyńdatyp kórip edim, bárine unady. Qaıyrmasy da jarasa ketti.

Senderge árdaıym oryn bar,

Aq otaý tórine qonyńdar.

Aq tilek – batamyz minekı:

Baqytty bolyńdar, bolyńdar!

Osylaısha, dúnıege «Jas jubaılar» atty jańa án keldi. Ony sálden keıin búkil vagon, al Aqshataýdaǵy Qul­tó­leý­diń úılený toıynda búkil aýyl aıtyp ketti. Keıin ol jastardyń aýzynan tas­­tamaıtyn súıikti ánine aınaldy. Alǵash bul ándi Dáribaevtar otbasylyq ansambli kasseta arqyly el ishine tarata bastady».

Osylaısha, osy bir sezimniń áni alǵash ret Aqshataý aýylynda shyrqaldy. Shańyraq kótergen Qultóleý Muqash kýrs­tastarynyń tosynsyıyn jyly qabyl­dapty. Alaıda án el arasyna keń taralady dep oılamapty.

«Men 1984 jyly tamyz aıynda úı­lendim. Toı qazirgi Qaraǵandy oblysy Shet aýdanyna qarasty Aqshataý eldi mekeninde ótti. Ol kezde stýdent edik. Almatydan on-on bes kýrstasym keldi. Solar toıǵa tartý retinde osynaý «Jas jubaılar» ánin qosyla shyrqady. Toıǵa jınalǵan qaýym ándi óte jaqsy qabyldady. Áseri kúshti boldy. Sol jerde ánniń sózin, áýenin qaıtalap surap jatqandar boldy. Tipti ishinde úntaspaǵa jazyp úlgergender bar-aý deımin. Árıne, tosynsyıǵa biz de qýandyq. Biraq keıin munyń elge keń taralyp ketetin áýen ekeni týraly oılaǵan joqpyz. Bertinirekte, anyǵyraǵy, 1990 jyldyń basynda «Jas Alash» gazetinde jumys isteıtin kezim edi, bir áriptes inishek úılenip, sonyń toıyna Shymkenttiń Shaıan aýylyna bardym. Sonda repredýktordan osy ándi tyńdap, qaıran qaldym. Magnıtofonǵa jazylǵan taspa eken. Oryndaǵan kimder dep suraǵanymda, biletinder: «Muny Dáribaevtar otbasylyq ansambli biraz­dan beri oryndap júr», dedi. Olar Shymkent qalasynda turatyn kórinedi. Jaqsy oryndady, biraq ánniń sózin birtalaı buzyńqyrap aıtady eken. Áıteýir, qalaı bolǵanda da bizdiń toıy­myzda birinshi ret oryndalǵan áýen osylaısha arada jyldar ótkende aldymnan shyǵady dep kútpeppin. Almatyǵa kelgen soń, keıbir kýrstastaryma habarlasyp, áserimdi aıtqanym esimde. Án osylaısha birtindep keń taralyp ketti ǵoı. 2017 jyly Shyńjańnyń Úrimji qalasyndaǵy meıramhanada otyryp, sondaǵy ánshilerdiń oryndaýynda «Jas jubaılar» jyryn taǵy bir tyńdap qaıran qalǵanym bar. Keıin bireýler munyń Túrkııada da keń taralyp ketkenin aıtty», deıdi jazýshy Qultóleý Muqash.

Ánniń sózin jazǵan aqyn eki jyldan keıin tabylypty. Onyń ózi bir qyzyq jaǵdaı kórinedi. Birde QazMÝ qalashyǵyndaǵy №5 jataqhanaǵa «Lenın­shil jastyń» jigitteri kezdesýge shaqy­rylady. Bolashaq jýrnalıster men osy shaqtyń jýrnalısteri bir-birine túr­li suraq qoıyp, suhbattasyp, syrlasyp, máre-sáre bolyp otyrady. Kesh aıaqtala bergende jýrfaktyń stýdentteri qonaqtarǵa arnap án aıtatyn dástúr bar. Sol izben sazger Bekjigit kýrstastarymen «Jas jubaılardy» zaýlatady. Án aıaqtala bergende «Lenınshil jastyń» sol kezdegi ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, aqyn О́tegen Oralbaev ornynan atyp turyp: «Bul meniń óleńim ǵoı!», dep aıǵaı salypty. «Jas jubaılardyń» qos avtory arada eki jyl ótkende osylaı tabysypty.

«1984 jyldyń tamyz aıynyń aıaq kezi bolsa kerek. «Lenınshil jas» gazeti­niń Mádenıet bóliminde «Aq otaý» atty jubaılarǵa arnalǵan bet bolatyn. Men osy bólimniń meńgerýshisi kezim. Jumys­qa Panfılov parki arqyly ótip kele­tin edim. Alańǵa jaqyndaǵanda gúlzar­dyń ortasynda turǵan jas jubaılar­dy kórdim, aq kóılekti qalyńdyq, keýde­sine gúl taqqan jas jigit. Tez jaqyndap kelip, sol jerde tura turýlaryn surap, telefon-avtomattan gazettiń fototilshisi Rahymbaı Hanalyny shaqyrdym, sýretke túsirip aldyq. Arada eki-úsh kún ótkende «Aq otaý» arnaýly betin daıyn­dap, bet ortasyna sol sýretti berdik. Gazettiń keshki redaksııasynda better­diń alǵashqy nusqasy daıyn bolǵanda redaktorǵa kórsetýge alyp keledi. Saǵat besten kete bet qarap jatqanda redaktorymyz Seıdahmet Berdiqulov: «Mynaý bir tamasha sýret eken, О́tegen, qazir 2 shýmaq óleń jazyp, tekstovka retinde berip jiber, jan bitsin», dedi. Kabınetime kelip, jarty saǵattyń ishinde 2 shýmaq osy óleńdi jazyp, kezekshi redaktordan berip jiberdim. Baspahanada ony terip bolyp, sýret astyna qoıyp, maǵan kórsetip, nómirge qol qoıylyp ketti. Sóıtip, redaksııalyq tapsyrma ánge aınaldy», deıdi aqyn О́tegen Oralbaev.

Án osylaısha álem qazaqtaryna tarady. Osy jyldarda shamamen eki mıllıonnan astam qazaq osy án aıasynda úılendi. Talaı jerde muny halyq áni dep te habarlap júr. Qytaı qazaqtary úılený toılaryn osy ánmen ǵana bas­taıdy eken. Bul ándi qyrǵyzdyń el ártisi Salamat Sadyqova qyrǵyzshaǵa aýdaryp, úılený toılaryn ashyp júr. О́zbekter de, tatarlar da, túrikter de, elden qonys aýdarǵan nemister de aıtady. Mońǵolııadaǵy qandastar da aıta bastapty.

«Án mátininde qatelikter bar ekenin kóptegen basylymda aıttyq, suhbat berdik, mátinin jarııaladyq, biraq oǵan mán berip jatqan ánshiler az», deıdi án avtory.

Qysqasy, Aqshataý aýylynda alǵash shyr­qalǵan án qazaq toıynyń tól­quja­tyna aınaldy desek, aıyp joq shyǵar.

Qaraǵandy oblysy