Munaıly óńirde turatyn eki jas ınjener dron jasaýdy qolǵa aldy. Onyń biri – Ámir Meıramǵalıev Samara aeroǵarysh ýnıversıtetin bitirgen. Al Nursultan Tursynov Rıga avıasııalyq navıgasııa ýnıversıtetinen joǵary bilim alyp, keıin oqýyn AQSh-taǵy Maıamı qalasynda jalǵastyrǵan. Ekeýi de avıasııa salasynda mamandyǵymen jumys istep júr.
Otandyq avıasııanyń damýyna úles qosyp júrgen jas mamandar tájirıbelerin jetildirýdi kózdepti. Jas ınjenerlerdiń bul talaby ushqyshsyz avıasııalyq júıeni ázirleý baǵytynda toǵysty.
«Shyndyǵyn aıtqanda, ýnıversıtettiń úshinshi kýrsynda ushqyshsyz basqarylatyn avıasııalyq júıege bet burǵan edim. Sol kezde alǵash ret ushqyshsyz ushatyn apparatty kórdim. Ýnıversıtette meni ekrandy joba jasaý komandasyna qosty. Bul – avıasııa men keme jasaýdy úılestiretin biregeı baǵyt. Sol kezde muny elimizde de damytý kerek degen oıǵa bekindim. Biz dron jasaý jobasyn bir jyldan astam ýaqyt buryn bastadyq. Nursultan – addıtıvti tehnologııa jónindegi maman. «Nursultan, mende ushqyshsyz ushatyn apparat jóninde jańa ıdeıa bar. Muny jasaý qolymyzdan keledi», dedim. Bir jyldan astam ýaqyt boıy ushqyshsyz avıasııalyq júıeni jobalaýmen, qurastyrýmen aınalysyp kelemiz», deıdi Á.Meıramǵalıev.
Jigerli jas ınjenerler alda jetistikke qol jetkizerin de, tipti qatelik te bolýy múmkin ekenin biledi. Degenmen ushqyshsyz ushatyn apparat jasaý ońaı ári nátıjeli bolatyndaı kóringen edi. Biraq alǵashqy ushqyshsyz appartty ushyrý sátsiz boldy. Mine, sodan keıin mundaı jobany barynsha daıyndyqpen qolǵa alý qajettigin túsindi.
«Ushqyshsyz apparatty ushyrý úderisine keńirek taldaý jasadyq. Qandaı qatelik jibergenimizdi, ózimiz qoldanǵan esepteýlerdi jazyp júrýdi qolǵa aldyq. Osylaısha, árbir ushyrý úderisinen tájirıbe jınaqtadyq. Osynyń bári qujattalyp, qatelikter boıynsha ózgerister engize bastadyq. Aldymen bul jobada beriktik sıpattamasyn arttyrý qajet», deıdi N.Tursynov.
Jas ınjenerlerdiń aıtýynsha, qazir olar ushqyshsyz ushatyn apparat jasaýdy jetildirip keledi. Alǵashqy apparatty jasaý jumysyna 1200 saǵattan astam ýaqyt jumsalypty. Bir qyzyǵy, bir jylda ushyrý kezinde bes apparat joǵalyp ketipti. Alaıda ár krash-testten qundy tájirıbe jınaldy.
«Bir apparatty jobalaýǵa, qurastyrýǵa kún saıyn birneshe saǵatymyzdy arnaımyz. Túrli esepteý júrgizemiz. Apparatty ushyrý kezinde sol eńbegimiz aqtalar dep úmittenemiz. Alaıda apparatymyz qulap, ne joǵalyp ketkende kóńilde azdaǵan qobaljý bolady. Degenmen biz sátti dron jasaýdan úmitimizdi úzbedik. Qazir dron jasaý tehnologııasy qarqyndy damyp jatyr», deıdi Á.Meıramǵalıev.
Drondy jobalaý da, qurastyrý da ońaı emes. Oǵan bilikti maman qajet. Osy oraıda atalǵan jobany qolǵa alǵan Ámir Meıramǵalıev – ushqyshsyz apparat jasaý jónindegi joǵary bilimdi ınjener. Al AQSh-ta joǵary bilimin jetildirgen Nursultan Tursynov avıadıspetcher ári 3D-modeldeý mamandyǵyn meńgergen.
«Biz drondarda qoldanylatyn shetkasyz qozǵaltqyshtardy jasaýǵa ázirlik júrgizýdemiz. Oǵan qosa, fıýzelıaj ben qanatyn ózimiz daıyndaı alamyz. Qazir plastıkterdi qaıta óńdeý tehnologııasyn tartýdy qolǵa aldyq. Bul – fılamentke aınalatyn qarapaıym plastıkalyq bótelkeler. Ony 3D prınterlerge qoldanylatyn termoplastıkalyq jip retinde qoldanamyz. Atalǵan prınterden keıbir bólshekterdi, toraptardy basyp shyǵaramyz», degen pikirimen bólisti N.Tursynov.
Joba avtorlarynyń pikirinshe, keıbir bólshekter men materıaldar Qytaıda óndiriledi. Ony jetkizýdiń shyǵyny az emes. Alaıda memleket tarapynan qoldaý bolsa, mundaı shyǵyndy barynsha azaıtýǵa bolady.
«Qazir álem naryǵynda qytaılyq ónimder basymdyq alyp tur. Memlekettiń qoldaýymen biz bul máselede derbestikke qol jetkize alar edik. Elimizde mıkroshemalardy, qozǵaltqyshtar men basqa da tetikterdi jasaýǵa qajetti mys, temir sekildi shıkizat bar», deıdi Á.Meıramǵalıev.
Olar bul jobadan kommersııalyq tabys tabýdy kózdep otyrǵan joq. Injenerlerdiń maqsaty – elimizdiń derbes ushqyshsyz ushý apparatyn shyǵarý. О́ıtkeni mundaı apparat kóptegen salaǵa qajet.
«Biz dron qurastyrýdy hobbı retinde qarastyryp keldik. Alaıda Atyraý oblysynda dál osyndaı tehnologııaǵa suranys baryn túsindik. Dronmen Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda tutanatyn qamys órtiniń oshaǵyn jedel anyqtaýǵa bolady. Bıik turǵyn úıler men ónerkásiptik ǵımarattardaǵy órtti jedel sóndirýge qajetti arnaıy tehnıka jetkiliksiz. Osyndaı kezde dronmen adamdardy qutqarýǵa, joǵary qabatqa órt sóndirgish zattardy jetkizý múmkindigin qarastyryp otyrmyz», deıdi N.Tursynov.
Joba avtorlaryna qoldaý bildirip otyrǵan ınvestorlar qazirshe joq. Soǵan qaramastan, olar elimizde dron shyǵaratyn óndiristi jolǵa qoıýdy kózdeıdi. Bolashaqta oqýshylarǵa robottehnıka men ushqyshsyz apparat qurastyrýdyń irgetasyn úıretetin arnaıy mektep ashpaq oılary da bar.
«Qosymsha tabys týraly aıtatyn bolsaq, bizdiń 3D-skanerleý jáne 3D-modeldeý jónindegi bilimimiz qarjylyq turǵydan qalypty ómir súrýge múmkindik beredi. Biz osy salada belsendi jumys isteımiz. О́ndiriste qoldanylatyn ártúrli bólshekterdi qalpyna keltirý úshin addıtıvti tehnologııalardy qoldanamyz. Mysaly, kompanııa bizge úsh fazaly elektr qozǵaltqyshynyń qanatyn daıyndaýǵa tapsyrys beredi. Biz sáıkesinshe barlyq ólshemdi alyp, tapsyrysty daıyndap jatyrmyz», deıdi N.Tursynov.
Injenerlerdiń aıtýynsha, olardyń jobasyn qoldaýǵa baılanysty usynystar bar. Onyń ishinde shetelden tıimdi sharttarmen usynys bolypty.
«Iá, biz qazir-aq ózimiz úshin jumys isteýdi bastar edik. Kóptegen jastyń shetelge ketip, sol jaqta is bastaǵanyn bilemiz. Bálkim, olardyń tańdaýy durys shyǵar. Biraq biz bul baǵytty elimizde damytýǵa sheshim qabyldadyq. Bolashaq ınjenerler, tehnıkalyq baǵyttaǵy mamandar bastapqy bazalyq bilimdi balalar úıirmelerinen alady. Qazir bizdiń sheberhanaǵa kelip, úırenip júrgen balalar bar. Olardyń qatary az bolǵanymen, yntasy bary qýantady», deıdi Á.Meıramǵalıev.
Ázirge jas ınjenerlerde resmı patenttelgen ónim, ne ónerkásiptik úlgiler joq. Alaıda bul baǵytta jumys júrgizýdi qolǵa alyp, avtorlyq jobany tirketýge daıyndap jatyr.
Atyraý oblysy