Jyl saıyn sáýir aıynda Dúnıejúzilik neırohırýrgter kúni atalyp ótedi. Kásibı mereke neırohırýrgııanyń negizin qalaýshylardyń biri, amerıkalyq ǵalym Harvı Ýılıams Kýshıngtiń qurmetine belgilengen. Ol – mıdaǵy isikterdi hırýrgııalyq emdeýdiń zamanaýı ádisterin damytyp, neırohırýrgııany derbes sala retinde qalyptastyrýǵa úles qosqan tulǵa. Sodan beri ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótip, neırohırýrgııa damýdyń jańa kezeńine qadam basty.
Elimizde Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵyn qurý ıdeıasy 2000 jyldary eńsemizdi tiktep, etek-jeńimizdi jııa bastaǵan kezeńde qozǵalyp, josparlana bastady. Sóıtip, 2008 jyly Astanada Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy ashyldy. Bıyl eńseli ortalyqtyń qurylǵanyna – 18 jyl. Osy aralyqta uıymda 75 myńnan astam naýqas em alyp, 55 myń naýqasqa kúrdeli operasııa sátti ótken. Qazir jyl saıyn júıke júıesiniń eń aýyr ári sırek kezdesetin patologııasyna shamamen 5000 operasııa jasalady eken. Olardyń qatarynda neıroonkologııa, tamyrly neırohırýrgııa, julyn, balalar neırohırýrgııasy baǵyttary bar.
Sondaı-aq ortalyqta neırohırýrgııanyń mıkroneırohırýrgııa, endovaskýlıarlyq, endoskopııalyq, fýnksıonaldyq neırohırýrgııa sekildi baǵyttary ashylyp, uzyn-sany 80-ge jýyq jańa medısınalyq tehnologııa qoldanysqa engen.
Elimizde ǵana emes, Ortalyq Azııada jetekshi neırohırýrgııalyq ortalyq sanalatyn úlken ujymǵa arnaıy baryp, aqjoltaı habardy estip qaıttyq. Qazaqstannyń Eńbek Eri, Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Serik Aqsholaqovpen áńgimelesip, ortalyqtyń ótkenine, aldaǵy maqsat-mejesine qanyqtyq.
«Bálkim, bireýlerge 18 jyl degenińiz asa kóp ýaqyt emes shyǵar. Al óz basym artqa bir kóz tastap, jumystyń mejesin bajaılaıtyn ýaqyt dep oılaımyn. Osy aralyqta neırohırýrgııanyń elde buryn-sońdy bolmaǵan jańa baǵyttaryna batyl qadam bastyq. Eń aldymen, neırohırýrgııa aqaýyna qatysty qantamyrǵa ashyq jasaıtyn jáne qantamyrǵa enip jasaıtyn endovaskýlıarlyq operasııany engizdik. Ekinshi, omyrtqa, julyn aýrýlarynyń rekonstrýktıvti operasııalaryn, úshinshi, endoskopııalyq operasııalardy júzege asyrdyq. Túrli operasııa barysynda qoldanatyn neıromodýlıasııa, neıronavıgasııa degen júıelerdi de sátti qoldanamyz. Osyǵan qosa, bizde paıdalanylatyn 40-qa jýyq joǵary sapaly tehnologııa oblystyq aýrýhanalarǵa jetti, dedi S.Aqsholaqov.
Neırohırýrgııada operasııa túrine qaraı 5 satyly kezeńge bólinedi. Birinshi saty eń jeńil sanalsa, sáıkesinshe qıyny – besinshi saty. Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda jasalatyn operasııalardyń 80-90%-y tórtinshi, besinshi satyly operasııalar. Demek, eń qıyn da kúrdeli degen operasııalar osy ortalyqta ótedi. Jańa tehnologııalardyń ishinde eń ozyǵy retinde Gamma-pyshaq radıohırýrgııa keshenin aıtýǵa bolady. Onyń qoldanysqa engenine 5 jylǵa jýyqtady, osy aralyqta 2,5 myńnan astam naýqas em aldy. Qurylǵy mıdyń isikterin, mıdyń tamyrly, fýnksıonaldyq aýrýlaryn emdeýge arnalǵan. Radıohırýrgııalyq em ádettegi basty ashyp jasaıtyn operasııalardan jeńilirek, pasıentter jeńil eńseredi. Degenmen barlyq naýqastyń jaı-kúıi operasııanyń osy túrin jasaýǵa kele bermeıdi. Dárigerler naýqastyń hal-ahýalyn túgel teksergen soń ǵana sheshim qabyldaıdy. Buryn dál osy apparatpen shetelde emdelýge dep, memleketten jylyna 4-5 adamǵa ǵana aqy tólenip kelgen. Sebebi em qymbat sanalady. Qazir gamma-pyshaq naýqastarǵa – tegin, ortalyqqa aqyny memleket tóleıdi. Qysqasy, buryn ekiniń-biriniń qoly jetpegen operasııanyń osy túri qazir jalpyǵa qoljetimdi.
«Iá, jańa tehnologııa, uıymnyń materıaldyq jaraqtandyrylýy turǵysynda ortalyq Ortalyq Azııada jetekshi. Ony ózimiz emes, sol sheteldik áriptesterimiz aıtyp júr. Olar bizge jıi kelip, tájirıbe almasyp turady. Gamma-pyshaq apparaty Ortalyq Azııada jalǵyz. El azamattaryna em qarjylandyrý sheńberinde tegin bolsa, shetel azamattaryn aqyly negizde emdeımiz. Kórshi elderden artyqshylyǵymyz deımiz be, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń janynda arnaıy komıssııa bar. Olar eldegi aýrýhanalar qandaı da bir naýqasqa joǵary sapaly kómek kórsete almasa, shetelge jiberip, qarjy bólýge járdemdese alady. Biz jýyrda О́zbekstandaǵy Qazaqstan medısınasynyń kúnderinde osy máseleni talqyladyq. Gamma-pyshaqty halyqqa tegin usynýdyń osyndaı joly baryn usyndyq», dedi Serik Aqsholaqov medısına múmkindigine qatysty oı-pikirin tolyqtyryp.
Taǵy bir aıtýly jańalyq – jaqyn arada buryn-sońdy el neırohırýrgııasynda bolmaǵan gıbrıdti operasııa bólmesi ashylady. Qazir bólimniń qurylysy aıaqtalyp, qural-jabdyǵy túgendelip jatyr. Gıbrıdti operasııalyq bólme endovaskýlıarlyq, ashyq mıkrohırýrgııalyq aralasýlardy bir orynda, anestezııa ýaqytyn ulǵaıtpaı, ıntraoperasııalyq kompıýterlik tomograftyń baqylaýmen júrgizýge múmkindik beredi. Jobanyń egjeı-tegjeıin bizge Tamyrly jáne fýnksıonaldy neırohırýrgııa bólimshesiniń meńgerýshisi, professor Erbol Mahambetov jan-jaqty túsindirip berdi.
Eńseli, keń ǵımarattyń julyn aýrýlaryn emdeıtin bólimshesinde qurylys qyzý júrip jatyr. Keleshekte kúrdeli gıbrıdti operasııalardyń nebir túri jasalatyn bólmeniń aýdany 60 sharshy metr. Operasııa ústeli, onyń ústinde bıplandy angıografty qondyrǵy (angıograf), janyna úlken monıtor ornatylǵan. Bastamany «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qory qoldap, gıbrıdti operasııalyq bólmeni álemdik jetekshi óndirýshilerdiń zamanaýı, joǵary tehnologııalyq medısınalyq jabdyqtarymen tolyq qamtý úshin 1 mlrd 728,6 mln teńgege kómek kórsetken. «Halyq» qaıyrymdylyq qory qurylys jumysyna dep 325 mln teńge kóleminde qarjy bólgen.
«Ǵylym, medısına bir orynda toqtap turmaıdy, únemi damyp, jetiledi, tolyǵady. Biz sol jańalyqtardan, tehnologııalardan qalmaı, ilesip otyrýǵa tıispis. Mysaly, biz úlken isikterge operasııa jasaıtyn kezde áýeli qantamyrdy bekitip, araǵa birneshe kún salyp, isiktiń ózin alatyn edik. Endi gıbrıdti operasııa jasaýǵa múmkindik beretin jańa tehnologııalardyń arqasynda basqa da aýrýlary bar pasıentterge bir mezgilde eki operasııa jasaımyz. Mysaly, áýeli pasıentke endovaskýlıarlyq operasııaǵa kirissek, izin sýytpaı pasıenttiń basyna mıkroskoppen ashyq operasııa jasaımyz. Endovaskýlıarlyq degen – mı, moıyn keıde julyn tamyryna jasalatyn operasııalar. Jalpy, gıbrıdti operasııany saladaǵy úlken jetistik dep baǵalaǵan jón. Bul áýeli naýqastarǵa tıimdi, eki márte narkoz alyp, eki ret operasııa ústeline tańylmaıdy», deıdi E.Mahambetov.
Eki operasııany izdi-izinen bir mezgilde jasaý degenińiz pasıentterge jeńil bolǵanymen, dárigerlerge salmaq túsirýi múmkin. Sebebi E.Mahambetovtiń tájirıbesinde eki saǵattan bastap, bir táýlikke deıin jalǵasqan erekshe operasııa bolypty. 24 saǵatta kómekshisi, medbıkeler aýysqanymen neırohırýrgtiń ózi aýyspaı, tik turyp jumys isteıdi. Ásirese mıǵa jasalatyn operasııalar kúrdelirek, kóp ýaqyt alady.
Gıbrıdti operasııa bólmesindegi úlken tehnıkalar nıderlandyq «Philips» kompanııasynan jetkizilipti. Sol bólmeniń qabyrǵa tusynda ornalasqan úlken terezeniń arǵy betinde anestezıolog, basqa dárigerler operasııa barysyn shaǵyn monıtorlar arqyly jiti baqylap otyrady. Odan keıingi shaǵyndaý bólme dárigerlerdiń bir sát tynyǵyp, operasııa barysyn talqylaýyna ábden qolaıly. Dárigerler zamanǵa saı jasaqtalǵan operasııa bólmesi ábden kóńilden shyqqanyn aıtady. Aldaǵy mamyr aıynda qaptaǵan tehnıkalar, monıtorlar tolyq iske qosylyp, sý jańa bólmede alǵashqy operasııalar bastalady.
Osyndaı jetistikterdiń arqasynda qazir neırohırýrgııadaǵy naýqastardyń ishinde shetelge baryp emdeletinder azaıǵan. О́ıtkeni ortalyqtyń áleýeti álem elderinde tájirıbege engen barlyq derlik operasııany jasaýǵa jetedi. Jalpy, oblystarda, iri qalalarda neırohırýrgııa bólimi burynnan bar. Medısınanyń osy baǵyty elimizde engenine 60 jyldan asqanymen qarqyndy damý kezeńi keıingi 20 jylda baıqalǵan. Maman daıarlaý isi de kenjelep jatqan joq. Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda nevropatologter 2 jyl, neırohırýrgter 4 jyl rezıdentýrada bilim alady. Búginde oblystarda jumys isteıtin neırohırýrgterdiń jartysyna jýyǵy osy rezıdentýra túlekteri. Elimizde 350-den astam neırohırýrg bar, sonyń ishinde 40-qa jýyq maman osy ortalyqta jumys isteıdi. Sala jan-jaqty damyp, oblystardaǵy kópbeıindi aýrýhanalarda nebir kúrdeli neırohırýrgııalyq operasııalar jasalady. Bul jolda Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń dárigerleri áriptesterine úlgi kórsetip qana qoımaı, árkez kómek qolyn sozýǵa daıar.