«Aıqaptaǵy» Maǵjan óleńderi

Maǵjan óleńinde basqa halyqtardyń óner-bilimniń kiltin ashyp, kúnbe-kún ilgerilep jatqanyn alǵa tartyp, «Oılamaı bizdiń qazaq tekke jatyr, Bir iske janasa almaı, shette jatyr» dep qazaqtyń keri ketip bara jatqanyna qynjylady. «Keń jeri kúnnen-kúnge quryp jatyr, Sur jylan qanyn-sólin soryp jatyr» dep ashynady. Dál osy joldardy sol Nıkolaı Katanov bastaǵan aýdarmashylar orys tiline «Shırokaıa zemlıa (kazaka) chto nı den, gıbnet, A chernaıa zmeıa vsıý krov ego (kazaka) soset» dep «erekshelep» aýdardy. Professor Zarqyn Taıshybaı jazǵandaı, «...Kúdikti-aý degen joldar men shýmaqtardy uǵynyqty etip, jolma-jol orysshaǵa aýdaryp bere alǵan. Jaqsha ishine keıbir sózderdiń astarly maǵynasyn da ashyp kórsetken». Sondaı-aq olar ózderiniń tapqan «oljalaryn» bılikke joldap otyrǵan. Sonyń saldarynan Maǵjannyń «Jatyr» óleńi Patsha úkimetine qarsylyq retinde qabyldanǵan. Aqyn bul óleńdi eldiń jaǵdaıyna alańdap, et júregi ezilip otyryp jazǵan bolatyn. Bul kezde Maǵjannyń jasy 18-de edi.

Maǵjannyń «Aıqapta» jarııalanǵan óleńi «Jatyr» ǵana emes. Jýrnaldyń 1911 jylǵy sandarynda aqynnyń «Shyn sorly» (№9), «Kúz kúni» (№12) degen taǵy eki óleńi jarııalanǵan. Maǵjannyń «Shyn sorly» óleńi de «Jatyrǵa» uqsaıdy. Munda qazaq qoǵamyndaǵy áıeldiń aýyr hali sýretteledi. Maǵjan óleńinde «Baltabaı Orazkendi shashtan ustap, Nyǵarlap ár túkpirge súırep tastap» deı kelip, borandy kúni Baltabaıdyń júkti áıeli Orazkendi dalaǵa qýyp shyǵýy arqyly áıel teńsizdigin, er adamnyń ozbyr­lyǵyn áshkereleıdi. Jyrda­ǵy boran – qatygezdiktiń, al qara tún – úmitsizdik belgisi. «Orazken ekpinmenen qulaı ketti, Esi aýyp, jansyz bolyp, sulaı ketti» dep sýretteıdi aqyn. Mundaǵy Orazken qazaq áıelderiniń jıyntyq beınesi bolsa, Baltabaı – qatygez, tasjúrek keıipker. Osylaısha, Maǵjan adamnyń qataldyǵyn tabıǵattyń qataldyǵy arqyly beıneleı sýrettep, qoǵamdy qatygezdikke, ádiletsizdikke qarsy turýǵa shaqyrady.

Al «Kúz kúni» óleńinde Maǵ­jan «qara daýyl soǵyp tur­ǵan» kúz mezgilin kempirge teńep, «Kempir bolǵan bet-aýzy qat­parlanyp, Burańdaǵan keshegi sulý qyzy» dep jazady. Munda da aqyn tabıǵattyń surqaı kórinisi arqyly qazaq qoǵamynyń múshkil halin meńzep otyr. «Basqa jurt balalary oqý qýǵan, Bilimmen óz jurtynyń betin jýǵan» deý arqyly «Jatyrda» jazylǵan oıdy qaıtalaıdy. «Qor boldyq, óner qýmaı, qaıran elim! Kúsh ketip, talaı jannan kórdik kerim» dep kóńili qulazıdy. Maǵjannyń osy jyryn Abaıǵa eliktep jazǵany da baıqalady. Abaı «Jazǵytury» jyrynda: «Jazǵytury qalmaıdy qystyń syzy, Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi», dese, Maǵjan «Kúz kúni» óleńinde: «Masatydaı qulpyrǵan jerdiń júzi, Aıaq bassań – tabanǵa óter syzy», deıdi. Sol sekildi Abaı «Kúz» óleńinde: «Kempir, shal qurjań qaǵyp, bala búrseń, Kóńilsiz qara sýyq qyrda júrseń», dep sýrettese, Maǵjannyń «Kúz kúninde» bul joldar: «Qaqtanǵan, jamyla túsip, ot mazdatyp, Kóresiń kempir-shaldy úıge kirseń», dep qubylady. Mundaı tásildi ádebıettanýshy Aıgúl Kemelbaeva: «Maǵjannyń aqyn­dyǵy arnasyna syımaı lyqsı­tyny sonsha, onda Abaıdan bútin­deı alynǵan sóılemder kezdesedi, bul onyń qazaq óleńine engizgen stıldik ereksheligi, sebebi, onyń óleńiniń bısmıllási – Abaı», dep túsindirgen edi.

Sonymen qatar «Aıqaptyń» 1912 jylǵy №4 jáne №5 sandarynda Maǵjannyń «Jazǵy­tury» óleńi eki bólip jarııalandy. Júsipbek Aımaýytuly jazǵandaı, «bolmashy nárse ony jabyqtyrady, bolmashy nárse ony qýantady». Maǵjannyń «Kúz kúnindegi» jabyqqan kóńilin «Jazǵytury» jubatqan sekildi. Sebebi munda kóktemniń lebi, bolashaqqa degen úmit bar. «Sý aqsa, taý jańǵyrar syldyr qaǵyp, Dál sulý burańdaǵan shol­py taǵyp» dep tabıǵattyń ta­ma­sha sátin kórkem sózben kestelese, «Maı kirdi, jer qulpyrdy, gúlder jaınap, Ji­bek­teı kók­oraılar jatqan jaırap» deý arqyly tabıǵattyń jańar­ǵany­nan, tirshiliktiń jandan­ǵanynan habar beredi.

Jýrnaldyń osy jylǵy №7 sanynda jarııalanǵan «Bulbul» óleńinde Maǵjan bulbul qus arqyly óziniń júrek syryn jetkizedi. «Dertime senen ǵana dármen bolar, Basqadan, anyq bildim, esh paıda joq» nemese «Tez, bulbul, muńdy daýys, sı­qyr tildim, Dármendi qa­lyń dertke senen bildim» deý arqy­ly bulbul­dy dertiniń shıpasyna balaıdy. Bir qyzyǵy 1961 jyly Úshkiltaı Sýbhanberdına qurastyrǵan «Aıqap betindegi maqalalar men hat-habarlar» bıblıografııalyq kórsetkishin­de Maǵjannyń osy óleńderi­niń eshqaısysy joq. Tipti esh jerinde Maǵjannyń esimi de kórsetilmegen. Onyń sebebi bul kezde aqyn áli aqtalmaǵan edi. Al 1995 jyly shyqqan «Aıqap» ensıklopedııasynda Maǵjannyń esimi de, óleńderi de qosyldy.

Bıyl – «Aıqap» jýrnaly­nyń jaryqqa shyqqanyna 115 jyl. «Aıqapta» jarııalanǵan Maǵjannyń «Jatyr», «Shyn sorly» óleńderiniń jazylǵanyna da týra 115 jyl toldy. Muhtar Áýezov: «...Búgingi kúnniń bar jazýshysynyń ishinen keleshekke boı uryp, artqy kúnge anyq qalýǵa jaraıtyn sóz – Maǵjannyń sózi», degen bolatyn. Sol sóz – anyq aqıqat. Jazylǵanyna bir ǵasyrdan assa da, Maǵjannyń sup-sulý sózde­rine, jyp-jyly jyrlaryna qaı­ta-qaıta ańsarymyz aýyp tura­tyny da sodan.