Dombyrasyz qazaq aýylyn, qazaq úıin kózge elestetý múmkin emesteı kórinýshi edi. Dombyrada saǵym oınaǵan dalanyń qupııasy bar. Sol dalamen bite qaınap, birge ósken qazaqtyń bar ishki dúnıesi, jan syry astasyp ketken. Myna aınalany qazaq dombyranyń qońyr únimen tanyǵandaı. Qońyr ún terbeıdi, baýlıdy, keńdikke, márttikke tárbıeleıdi. Qazaq osynysymen kórkem, osymen erekshe.
Dombyra tym kóne zamannan, sonaý ál-Farabıdiń tusynan beri halqynyń júregin terbep kele jatqan kóne aspap. Kóne túrkiniń kóne aspaby. Dombyra úndes, jasalýy da sol sııaqty aspaptar túrikmen, qyrǵyz, ózbek, bashqurt sııaqty halyqtardyń bárinde bolǵan, saqtalyp ta otyr. Eń bir qyzyǵy – Altyn Ordanyń quramynda bolǵan orys elinde de tambýra degen qos shekti aspaptyń bolǵany. Altyn Orda orys eliniń rýhanı ómirine qatty áser etken. Orystyń knıaz, boıarlary ordalyqtar tárizdi kıinip, bizdińshe án salǵan. Orystar qaıta kúsheıgen zamanda bizdiń rýhanı yqpalymyzdan alystaý úshin shirkeý poptary tambýra aspabyn ustaýǵa tyıym salǵan. Shirkeý ǵulamalary tambýra (dombyra) qońyr úni ózderi tyqpalaǵan pravoslav dinine kóndirmesin, erkindikti ańsatatynyn túsine bilgen.
Biz kórgen keshegi dana aqsaqaldar Arqada án men kúıge arnalǵan dombyranyń jeti túri bolǵanyn qadap aıtyp otyrýshy edi. О́mirim ot pen muzdyń ortasyndaǵy qatal taǵdyr bolsa da, eń bolmasa qazaqtyń bir dúnıesi saqtalyp qalsa eken dep men solardy izdestirýmen boldym. Eń qıyny, 1931 jyly ataqty Qyzdarbek kúıshiniń shákirtteri tegis oqqa baılandy. Mundaı sumdyqtan shoshynǵan halyq úıindegi kóne aspaptaryn kóńge tastady. Bizdiń eldegi ataqty Aqtenbek seriniń qoljazbasyn, dombyra, myltyǵyn inileri dalaǵa laqtyryp, sol jerde shiridi.
Keı azamat biren-saran dombyrany tyǵyp ustady. Sonyń biri, ataqty Sembek kúıshiniń dombyrasy edi. Taıbektiń Omary degen kisiniń úıimen bir jyldary kórshi turdyq. Kıiz úıdiń ishinen dombyra únin estigen balań kóńil eleń etedi. Kári Ǵazıza ájem kúrsinedi de, anam Baqtaıǵa «Sembektiki» dep sybyrlaıdy. Iá, bul uzaq tarıh. Bári de meniń «Apat» degen romanymda jazylǵan. 80-jyldar edi. Omekeń aqsaqaldy izdep bardym. Seksenniń jýan ortasyna kirgen aqsaqal kárilikti moıyndap qalypty. Balasy da joq edi. Biraz áńgimeden soń dombyra jaıyn suraǵan edim.
– Ákel dombyrany. Iesi jańa keldi, – dedi báıbishesi Torǵaıǵa. Dombyrany 1923 jyly Ábdirahman degen sheber jasaǵanyn da eskertken edi.
Qatar turǵan úshkil dombyra Batyrash-Qotyrash urpaqtarynan. Tyrysh degen qart ustap júr eken. Dańǵyrlatpaı shertip tartsa ánshiden buryn ózi sóılep ketkendeı. Beti ásem oıýlanǵan úshinshi dombyra – Ábdı kúıshiden qalǵan mura. Betine Omar Haıamnyń bir shýmaq óleńi parsy tilinde jazylǵan. Ákem Júnis Ábdıdi 1931 jyly osy dombyrasymen túrmeden qashyryp jibergen adam. Pálenbaı jyl ótken soń, dombyrany tanyp, kózine jas aldy. Al, Ábdıdi belsendiler men GPÝ Qarqaralyda moınyna tas baılap, sýǵa laqtyryp qurtty. Dombyrany shertkende jalǵyz shekten bozdaǵan boz ún dalany kezip ketedi. Sonan soń bir alapat ún, ǵajaıyp sezim júregińdi baýraıdy. Dombyrany tyńdaı bilý kerek. Ol da tyńdaı biletin adamdy ańsap turady.
Qaqpan aqynnyń súırikteı dombyrasy 80 jyldaı bireýlerdiń qolynda bolǵan eken. Raıkom Faızýlın bes eshkisin tartyp alyp, aqyndy qańǵytyp jibergen. Teristiktegi Qyzyljarǵa bet alǵan aqynǵa el: «Bir murańdy tastap ketpeısiz be?» degende zaǵıp aqyn ánshi Jeken degen jigitti shaqyrtyp, soǵan tabystapty. Dombyranyń búgingi ıesi Serikbaı degen ómirden biraz qaǵajý kórgen, qıyndaý adam, tili tıip júrer degendi de eskertti jurt. Birer saǵat áńgimelesip, til tabystyq. Qıraýǵa aınalǵan kóne dombyrany ústel ústine qoıyp: «Sóz joq, dombyra endi sizdiki» dep márttigin bildirgen edi.
Besinshi dombyrany 1960 jyly Smaǵul degen sheber jasap, inim Rashıdke bergen edi. Kúńirenip tur. Táýelsizdikten keıin konservatorııadan da, basqa da ónerpazdar kelip, ólshep-piship, osyndaı dombyra jasaýǵa nıettengen. Qazir sondaı týyndylar áredik kózge túsip júr.
Altynshy dombyranyń ıesi – Sháńgereı aqsaqal. О́zi qolymen tutastaı oıyp jasaǵan erekshe týyndy. Jetinshi túriniń endi tabylýy neǵaıbyl-aý. Eń bolmasa «osyndaı edi» dep sýretteıtin endi bir kózi tiri pendeni kórý qaıda.
Úıge entelep kelip, dombyralardy kórip ketýshilerde shek joq. Sonaý bir jyldary ataqty Sáken seri Júnisov ár dombyrany jeke-jeke shertip kórip, tańdanysyn jasyra almaı:
– Kámel, men serimin ǵoı, myna dombyranyń bireýi meniki bolar, – dep te qaldy.
– Iá, Sáke, siz serisiz. Oǵan daý joq. Arqada jeti túrli dombyra bolǵan eken.
Ázirshe tapqanym osy, – dedim.
– Á, ne deısiń? – dep ańyrdy Sákeń. – Mynaý kolleksııa eken-aý. Oǵan tııýge bolmaıdy ǵoı. Sen qazaqtyń kóne únin saqtap júr ekensiń ǵoı. Aıyp etpe, aǵat ketippin.
Búginde ár mýzeıden suraýshy jetedi. «Eń bolmasa bireýin» – deıtinderge aıtar sóz joq.
Sonaý 60-jyldary túrme kezip, aıdaýda bolǵanda da dombyra jasattyryp alǵan edik. Bir jyly jastardy jeke lagerge qamady. Ýkraındyq Iosıf Andrýshkıv degen sheber jigitke dombyrany tutastaı oıdyrdym. Qazaq, qyrǵyz, túrikmen, ózbek, tatardyń jastary máz boldyq. Árkim óz eliniń bir ánin shertip, sherin tógetin. Túrikmen Oraz: «Bizdiń dýtar tap osyndaı» dep balasha qýanǵan. Qyrym tatary Shaýkat: «Bozala torǵaı, boz torǵaı» dep bastalatyn muńdy ándi kózine jas ala otyryp aıtatyn. Bashqurt jigiti: «Bizdiń shaldarda osyndaı mýzykalyq aspap bar» dep tańdanatyn. Aqyry... Iá, aqyry bir kúni bizdi taǵy basqa jaqqa aýdaratyn boldy. Tańnan aıqaı-shý. Túrme nadzıratelderinen basqa soldattardy da jaýyp jibergen. Bet qaratpaıdy. Birer kıimińdi alýǵa mursat joq. Bas jaǵymda ilýli turǵan dombyraǵa qol sozdym.
– Otstavıt! – dep aqyrdy kártóshke muryn orys. – Qara bulardy... ándetpek... He! He! Bul jerden ne ólip, ne múgedek bop shyǵasyńdar.
Dombyranyń shegine qolym tıgen. Bozdaǵan úni shyqty. Áldebireý jelkeden túıgen. О́ńim de buzylyp ketse kerek, qyrymdyq Marat ustaı aldy. Shaýkat «Bozala torǵaı...» dedi muńdy únmen. Áriptesim Zeınolla jeteleı jóneldi. Jaltaqtap artyma bir qaradym: «Qosh, dombyra!»
Qazir ánshilerden osy kúngi konsertterde «bizge dombyramen án aıtýǵa kóp ruqsat bermeıdi» degendi jıi estımiz. Qaǵynan jerigen qulandaı, bul ne kúı?
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri