Nurlan Sanjar: Qoja emes, qarapaıym Nurlan bolyp ómir súrgim keldi

– Abdolla Qarsaqbaevpen kez­­­des­­ken tarıhı kúndi eske aly­ńyz­­shy.

– Bul 1963 jyl edi. Biz oqıtyn №33 mektep Almatydaǵy eski kıno­stýdııanyń qarsy betinde bolatyn, arasyn jol bólip jatatyn. Bir kúni sabaqtan keıin kádimgi ádetime basyp, aldymda ketip bara jatqan qyzdardyń shashyn tartyp, oınap kele jatyr edim, bir aǵaı: «Áı bala, beri kelshi!» demesi bar ma? Qoryqqanymnan zyp berip, qa­shyp kettim. Maǵan yzasy kelgen qyz­dar qaı mektepte, qaı synypty oqıtynymdy oǵan túgel aıtyp beripti. Kelesi kúni kóshede kórgen kisi meni izdep kelip, kınoprobaǵa shaqyrdy. 

– Sodan keıin kınematografııa­da kórinbeı ketýińizdiń syry nede? Qojadan keıin kınoǵa túsýge usy­nys­tar boldy ma?

– Árıne boldy. Sháken Aımanov «Zemlıa otsov» dep atalatyn fılm­ge shaqyrdy. Bul rólge keıin Murat Ahma­dıev tústi. 

– Aımanovtaı rejıssermen ju­mys isteý kez kelgen akterdiń basyna qona bermeıtin baq qoı. Nege bul ról­den bas tarttyńyz? 

– Men Qojadan keıin eshqandaı kınoǵa túskim kelmedi. Qarapaıym ǵana Nurlan bolyp, ózimshe ómir súrgim keldi. 

– Balalyq bolar?

– Joq. Qojanyń róli sharshatyp jiberdi. Bul kartına 11 aı boıy kún demeı, tún demeı túsirildi. Qys­qasy, bir jyl boıy bala bolyp kúle almadym. Baıaǵy tentektik pen oıyn­nyń bári jaıyna qaldy. Meniń jasymda bul óte aýyr jumys bolatyn. Psıhologııalyq turǵydan da qınal­dym. Qoja – úlken ról edi. «Bylaı júr, olaı tur» degen nusqaý­lardan qajy­dym. Tań atqannan kún batqansha basqalardyń ámirimen júrý ábden tıtyqtatty.  Osydan keıin tek 2006 jyly ǵa­na rejısser Ardaq Ámirqulov «Qosh bol, Gúlsary» fılmine túsýge kón­dirdi. Ekinshi basty róldi oınadym. Bul fılmge tek Ámirqulovqa kómek­teskim kelgendikten ǵana kelisim berdim desem de bolady.

– О́mirde Qoja sııaqty tentek bala boldyńyz ba?

– Tentekteý edim... Qojaǵa rahmet! Meni elge tanytty.

– Osylaısha mektepke tanymal bolyp oraldyńyz...

– Murnymdy shúıirip ketken joq­pyn. Qarapaıymdylyǵymnan aınymadym. Basqalar da meni renjitken joq, dostarym da kóp boldy. О́ıtkeni men eshqashan ataqty bolýǵa umtylǵan emes­pin. 

– Eger sol kúni Qarsaqbaevpen kez­des­pegende ómirińiz qalaı jalǵa­sýy múmkin edi?

– Ǵylym jolyndamyn, taǵy da ǵylym jolyn tańdaýshy edim. Barlyq kezde mende izdenýge, bir nárseni zert­teýge degen qushtarlyq boldy. Fılo­logııa fakýltetin bitirdim. 3-kýrsta júrgende-aq zertteý jumys­tarym respýblıka boıynsha birinshi oryn aldy. Aspırantýraǵa túsip, biraq tas­tap kettim. 

Al ǵylymı dıssertasııamdy 55 jasymda qorǵap, fılosofııa ǵylym­darynyń kandıdaty atandym. Ol mádenıet, kınematografııa, televızııa fılosofııasyna qatysty taqyryp bolatyn. Keıin monografııa jazdym. Bul kitap T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasy men QazUÝ-diń jýr­nalıstıka fakýltetinde jaqsy suranysqa ıe. Oǵan qosa bolashaq jýr­nalısterdiń erekshe tobyna arnap oqýlyq jazyp, leksııalar toptamasyn shyǵarýǵa áreket etip edim. Bul jýrnalısterge derekti fılm­der túsirýge, kórkem fılmder men teleserıaldardy redaksııalaýǵa kómek quraly retinde jazyldy. О́kinishke qaraı, bul kitaptar óz elimizde jaryq kórgen joq. Jalpy, shetelderde teleserıaldardy jýrnalıster jasaıdy, ıaǵnı televıdenıeniń ózi túsiredi. 

Biraz jyldan beri ǵylymı-peda­go­gıkalyq jumysymdy «Qazaq­fılm» kınostýdııasyndaǵy kór­kem fılmderdiń redaktorlyǵy qyzme­timen ushtastyryp júrmin. Qysqasy, kitaptar, ssenarıı jazamyn. 

– Buryn sizben bir dıdarlasqanda úsh adamǵa alǵys bildirgińiz kelgen...

– Osy arada mynany aıta keteıin. Ataqty da, bas­panany da keıin aldym. Imanǵalı Tasmaǵambetov Al­ma­tyǵa ákim bolyp kelgennen keıin úıli boldym. Bul kúndi 25 jyl boıy kúttim desem de bolady. Osydan 9 jyl buryn Muhtar Qul-Muhammed habarlasyp, jaǵdaıymdy, qandaı ataq-dárejemniń bar ekendigin su­ras­tyrdy. Halyqtyń ózi bergen «Halyq ártisi» degen ataǵymnan bas­qa memlekettiń bergen ataǵy joq de­dim qaljyńdap. «Joq, bulaı bolýy tıis emes» dedi ol kisi qynjylyp. Osydan keıin «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» degen ataqty alýy­ma yqpal etti. Al úshinshi adam «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń bu­ryn­ǵy basshysy – Ermek Amanshaev. Ol ulttyq kınostýdııany túpkilikti qaıta qurýǵa áreket etti. Qazir de «Qa­­zaq­fılm» zamanaýı tehnologııalar­men jabdyqtalýda. Táýelsizdiktiń ar­qasynda jas rejısserler shetelderde tájirıbe baıytyp júr. Kórkem kartınalar túsirilip, derekti fılmder júıeli túrde túsirilip jatyr. 

– 25 jyl demekshi, qudaı aqy, kóńilińizge tımesin, shırek ǵasyr jal­­ǵyz turǵanyńyz ras pa? 

– Qazir men otbasylymyn. Zaıy­bym – dáriger. Eki balaly boldyq. Úlken qyzymyz bıyl mektep bitir­di. Shet tilderi ınstıtýtynyń, aýdar­mashylyq bólimine tússe dep armandap otyrmyz. Shynymdy aıtsam Aıaýly aýdarmashy-zertteýshi ǵalym bolǵanyn qalaımyn. Qyzym meniń ǵylym men ónerdegi jolymdy jalǵaıdy dep úmittenemin. Ekinshi ulym Álı. Ol áli 8-synypta oqıdy. Balalarym qazaq mektepterine barady. О́ıtkeni bizdiń býynǵa mundaı múmkindik týǵan joq. Aınalamyzda tek orys mektepteri boldy. 

– Akter Nurjuman Yqtymbaev sizdi Abdolla Qarsaqbaevtyń alty bala­synyń biri deıdi ǵoı? 

– Bul kúnde halyqqa tanylǵan Nurjuman Yqtymbaevtyń, meniń, Dos­han Joljaqsynov, Gúlnara Dýs­ma­­tova, Bolat Qalymbetov já­ne Qyr­­ǵyzstannyń halyq ártisi Ashır Chokýbaev syndy talantty ak­terlerdiń óner­degi ortaq áke­miz – Abdolla Kar­saqbaev. Osy al­taýy­myzdyń ishinen kınoǵa birinshi kel­gendikten, olardyń meni aǵa tutatyny bar. 

– Sizdi qazir jurt kóshede tanı ma?

– Keıde bir adamdar tanyp: «My­naý Qoja» ǵoı dep, balalaryna kórsetip jatady. Al olar Qojanyń endi jas emes ekendigin kórip, tańdanys bildiretindikterin de baıqaımyn. Birde trolleıbýs kondýktory tanyp, alǵys aıtyp, tipti jol aqysyn alýdan bas tartty. Jyldar osylaı ótip jatyr. Biraq men úshin ómir endi bastalatyn sııaqty. 

– Dál osy kúnderi nendeı tirlik­ter­men aınalysyp júrsiz?

– Meniń de maqtanatyn tirlikterim bar. Joǵaryda aıtqan, joǵary oqý orny stýdentterine arnalǵan eki bir­deı ǵylymı kitabym jaryqqa shyq­ty. Bul kitaptar Eýropadaǵy eń iri «Lambert» baspasynda jaryq kórdi. Qazir kitaptarym «Amazonda» satylyp jatyr. О́kinishke qaraı, olar óte qymbat – 56 eýro. Al men bul kitap­tardy óz stýdentterimiz tegin paı­dala­ný úshin jazǵan bolatynmyn. Biraq kezinde bizdiń akademııalar men ýnıversıtetter jumystaryma qyzyǵýshylyq tanyta qoımady. О́kinishti! Endi osy kitaptardy qazaq tiline aýdartyp, stýdentterge bersem dep oılap júrmin. Tek demeýshi tabylsa ǵoı. 

Sol sııaqty «Oralman» fılmimiz jaryqqa shyq­ty. Osy kartınanyń ssenarııin jazdym. Ol bes birdeı halyqaralyq kınofestıvaldiń bas júl­desin jeńip aldy. Azııa men Ortalyq Azııa­nyń eń úzdik kartınasy retinde moıyndaldy. Al Germanııada eń kórnekti fılm dep atandy.  Bıyl da jańa bir fılmniń tu­saýyn kesemiz. Bizdiń bul kartınamyz da tabysty bolady dep oılaımyn. Qazirge fılm rejısseri kim jáne ne týraly ekendigin qupııa ustaı turalyq. 

Eń bastysy, qazir úzdik ssenarıı­ler men prozadan turatyn 3 tom­dy­ǵymdy ázirleý ústindemin. Bul kitap­tardy endi óz mınıstrligimiz qar­jylan­dyryp qalar dep, úmitimdi úzbeı otyrmyn. Aıtpaqshy «Angelochek» atty povesim Qazaqstandaǵy bestsel­lerge aınaldy,  tez taralyp ketti. Endi baspa osy povesti qaı­ta basyp shyǵaratyn shyǵar dep kútip júrmin. 

– Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken Aınash ESALI,  «Egemen Qazaqstan»

ALMATY