Astana – Qazaqstan táýelsizdiginiń nyshany

1994 jylǵy 6 shildede Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaev Jo­ǵarǵy Keńestiń jalpy otyrysynda – eldiń burynǵy parla­men­tin­de kútpegen usynys jasady.

«…Sizderdiń qaraýlaryńyz­ǵa respýblıkanyń ómirine, ási­rese aldaǵy bolashaǵy úshin asa mańyzdy máseleni – elimiz­diń astanasyn kóshirý týraly máse­leni qoıǵaly turmyn. Almaty táýelsiz memlekettiń talaptaryna qazirdiń ózinde-aq jaýap bere almaıdy, – dedi sonda Memleket basshysy – Sondyqtan meniń tapsyrmam boıynsha memlekettiń jańa astanasynyń ornalasatyn jerin anyqtaý maqsatynda respýblıkanyń kúlli aýmaǵy egjeı-tegjeıli tekserýden ótkizildi. 32 parametr boıynsha júrgizilgen saraptama barlyq nusqalardyń ishinde eń durysy Aqmola ekenin kórsetti».

Sol kezde astanany kóshirý ıdeıasyn kim ádil baǵalaı qoıdy deısiz. Ol úshin saıası tájirıbe, el ishinde bolyp jat­qan pro­sester­di tereń túsiný­shilik, bola­shaqty naqty paıymdaý­shylyq, aqyr sońynda, asa kór­nekti memlekettik qaıratker­lerge tán batyldyq qajet edi.

Birtalaı adamdar úshin Prezı­­denttiń bastamasy túsinik­siz boldy. Ekonomıkada daǵ­da­rys oryn alǵan, ınflıasııa. Aı­nalanyń bári kúızelis, kásip­oryn­dar toqtaǵan, jalaqy men zeı­net­aqylar ýaqytynda beril­meıdi. Mundaı kezde astanany kóshirý týraly sóz qozǵaýǵa bola ma?! Mundaı aýyr mindetti kótere alamyz ba?!

Joǵarǵy Keńestiń depýtattary qyzý aıtys-tartystan keıin Prezıdenttiń usynysyna qoldaý bildirdi, biraq olardyń ózderi kóshirýge 30-40 jyl kerek ekenine senimdi edi. Degenmen Memleket basshysynyń kútip oty­ratyn nıeti de bolmady. Ýaqyt batyl is-qımyldy talap etti.

Qazir, ondaǵan jyldar ótken­nen keıin, sol kezde qabyl­danǵan sheshimniń durystyǵy anyq bolyp kórinedi. Áıtse de 1994 jy­ly Prezıdent asa úlken táýe­kel­ge bel býdy. Is júzinde, ol ózi­­niń saıası bolashaǵyn jańa as­ta­na­­nyń tabysty bolýymen baı­­la­­nys­­tyrdy. Aıtpaqshy, as­ta­nany kóshirýdi synaı otyryp, barynsha upaı jınaǵysy kel­gen túrli aılakerler muny bir­den seze qoıdy. Olar nemen qor­qytpady deısiz bolmaı qoı­maı­tyn orasan shyǵystardyń kesi­rinen ekonomıkanyń kúı­reýi­­men de, Astananyń ash qas­qyr­daı ulyǵan qysqy aıazymen de, yzyń qaqqan barmaqtaı sary masa­symen de.

Kóp jyl ótkennen keıin Prezı­de­ntten astanany kóshirýge qalaı ba­tyly barǵany, tópegen syn men túsin­beý­shilikke, tipti qarsylyqqa qara­maı, alǵa jyljý úshin sonshama kúsh pen senimdi qaıdan alǵany týraly suradym.

Nursultan Ábishuly: solaı isteýge tıis bolǵasyn istedim, óıtkeni el taǵdy­ryna jaýapty boldym, dep jaýap berdi. Al endi synaý jaǵyn aıtatyn bolsaq... Eshteńe istemeseń – eshkim de synamaıdy. Birdeńeni qolǵa alsań – onda da synaıdy. Sondyqtan eń jaqsysy, bir nárse istegeniń durys. Áıtpese adam degeniń isteı almaı ketken nársesi týraly ómir boıy ókinip ótpeı me.

Tek Memleket basshysynyń ba­tyl­­dyǵynyń, batyl prezıdenttik re­for­malardyń arqasynda, sonyń ishinde astanany kóshirýdiń arqasynda ǵana, biz daǵdarysty eńserip, damýdyń turaqty jolyna tústik. Jańa astana ekonomıkada naqty jaǵymdy alǵa jyljýdy qozǵap jibergen ıin temirlerdiń biri bol­dy. Qurylys salasy eńse kótere bas­ta­dy, al onyń sońynan tizbek boıyn­sha búkil elde basqa da óndirister qar­qyn aldy. Myńdaǵan jumys orny ashyl­dy. Degenmen eń mańyzdysy – as­ta­na halqymyzdyń ózine degen seni­­min ny­ǵaıtyp, qanattandyrdy, el­diń ja­ńa­rýy­nyń, jańa táýelsiz Qazaq­stan­nyń shy­naıy rámizine aınaldy.

Tarıhı oqıǵalardyń tikeleı qatysý­shy­sy bolý baqyty kez kelgenniń mań­daı­yna jazyla bermeıdi. Sondyqtan Nursultan Ábishulyna senim bildirip, respýblıka astanasynyń qurylysyna úlesimdi qosýǵa múmkindik bergeni úshin alǵysym sheksiz.

1994 jyly men Aqmolada turdym, bıznespen aınalystym. Osy jerde óstim, meniń týǵan qalam osy. Astananyń kóshiriletini týraly jańalyqty meniń jer­lesterim úlken qýanyshpen ári úmit­pen qarsy aldy. Bári de astana már­tebesimen birge Aqmolaǵa jańa ómir keledi dep kútti. Biraq ol kezde men, árı­ne Memleket basshysy sheshiminiń me­niń taǵdyrymdy sonshalyqty ózger­te­ti­nin bilgen joqpyn. Ony aıtasyz, búkil eldi, kúlli qazaqstandyqtar taǵdyryn ózgerterin kim bilgen...

Biraz ýaqyt ótkennen keıin, Qazaqstan kásipkerleriniń alǵashqy býynynyń ókili retinde men Senat depýtaty bolyp saılandym. Parlamentte naryqtyq reformany zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýde belsendi jumys istedim. 1996 jylǵy qyrkúıektiń bir kúni aıaq astynan Prezıdent Ákimshiligine shaqyrtý aldym. Aqmola oblysynda ákimniń birinshi orynbasary laýazymy engizilip, ol jańa astananyń ekonomıkasy men qurylysyna jaýap beretin boldy. Memlekettik qyzmetshi retinde baǵymdy synap kórýime múmkindik berildi.

Kóp oılanbastan, árıne kelistim. Bul uly iske óz úlesińdi qosý múmkindigi ekeni aıdan anyq edi. Mundaı múmkindik ómirde bir-aq ret beriledi ǵoı.

Shaıqalyp júrmesten, jumysqa birden kirisip ketýge týra keldi. Astanany kóshirýdiń merzimi 1997 jyldyń sońy dep naqty belgilendi. Aqmolada negizgi nysandardyń aýqymdy qurylysy bas­talyp ketti. Memlekettik organdardy ornalastyrý mindeti sheshildi, tur­ǵyn úıler salý kerek boldy. Qala ınfra­qurylymy boıynsha kóptegen másele bar edi. Joldar, kommýnıkasııa, energetıka – bári de óte nashar kúıde-tin.

Memleket basshysy Aqmolada turaq­ty bolyp turdy, qurylysqa tike­leı basshylyq jasady, árbir jaı­dyń egjeı-tegjeıine deıin uǵyndy. Prezı­de­nt­pen qatar jumys isteý men úshin asa zor kásibı ári ómirlik mektep boldy. Nursultan Ábishuly qarqynǵa qarqyn qosty, al biz bar kúshimizben odan qalmaýǵa tyrystyq.

Kedergiler men qıyndyqtar, árıne árbir qadam saıyn kezdesti. Onyń ústine, olardy – nysandardyń eskilerin de, jańadan qosylǵandaryn da energııamen, telefonmen qamtamasyz etý, kommýnıkasııa qubyrlaryn tóseý jáne basqa tolyp jatqan mindetterdi – qysqa merzim ishinde eńserý qajet boldy. Sonymen birge tabıǵattyń ózi de áýseleńdi kóreı­in degendeı synaı tústi. 1996-1997 jyldardaǵy qys asa sýyq boldy. Alaı­da sol aıazdarǵa qaramastan, jumys bir sát te toqtaǵan emes.

Mynadaı bir kórinis oıymda qalyp­ty. Temperatýra mınýs 30-dan asyp ketken, onyń ústine qatty jel. Bárimiz salynyp jatqan turǵyn úı­diń janynda jel yzǵarynan búrisip turmyz. Nursultan Ábishuly keldi, jan-jaǵyna qarap: qalaı-qalaı soǵady, á! – dedi. Bizdiń bárimiz búrisip: oı, aıtpańyz, aıtpańyz! – dedik. Al ol dym bolmaǵandaı, bizdiń sózimizdi estimegen syńaı tanytyp: qalypty jaǵdaı, bul jerlerde únemi jel bolyp turady, sondyqtan aýasy da taza! – dep sózin jalǵady. Osy sózderden keıin bárimiz de jylynyp sala berdik, ár jerden: soǵa bersin, bári de jaqsy degen daýystar shyǵyp jatty.

Qandaı da bir adam Prezıdentke Aqmolanyń sýyq aýa raıyn aıtyp sha­ǵym­dana bastasa, onyń bul biz­diń Ota­ny­myzdyń aýa raıy, bizdiń baba­la­ry­myz ǵasyrlar boıy osy dalada ómir súrip, osy dalany qorǵaǵan, onyń aýa raıyna ókin­begen dep jaýap bergenin talaı ret estidik.

Nursultan Ábishuly bárimizdi óziniń energııasymen, bastamashyldyǵymen, tabys­qa senimimen jigerlendirip otyr­dy. Ol qashanda adamdardy qanat­tand­y­ratyn, rýhtandyratyn sózderdi taba biletin.

Jańa astana halqymyzdy biriktirip, toptastyrdy. Qazaqstandyqtar óz astanasyn búkil el bolyp birge saldy. Aqmola qurylystarynda Qaraǵandydan, Arqalyqtan, Stepnogorden, Almaty­dan, Pavlodardan, Kókshetaýdan, Taraz­dan, Qapshaǵaıdan, Qostanaı men basqa da jer­lerden júzdegen merdigerlik uıym­dar jumys istedi. Aıtpaqshy ol kezde kóptegen kásiporyndar tapsyrys­syz uzaq ýaqyt boıy otyryp qalǵan bola­tyn. Jańa astananyń arqasynda kóptegen aılardan keıin alǵash ret adamdar jalaqy ala bastady. Sondyqtan barlyǵy da qıyndyqqa qaramastan, aıanbaı arqalana jumys istedi. Negizgi nysandar merziminde berildi.

Qonys aýdarýshylardyń negizgi bóligi Aqmolaǵa 1997 jyldyń kúzinde kele bastady. Olardy saltanatty túrde, mıtıngimen, mýzykamen shyǵaryp salyp, qarsy aldy.

Alǵashqy kezde adamdar jataq­hanalarǵa ornalastyryldy. Otbasynsyz kelip, salt basty sabaý qamshyly ómir súrdi. Ol jyldary Aqmola kóship kel­gen­­derge, árıne alys túkpir bolyp kóri­netin. Soǵan qaramastan, qıyndyqty entý­­zıazmmen qarsy aldyq, kóńildi tu­ryp, dostasyp kettik, kóńil kúıimiz kóte­rińki, alǵy kúnderge senimdi boldyq. Onyń ústine, qala kóz aldymyzda ózgerip jatty. Kóp keshikpeı-aq memlekettik qyzmetshiler páter kiltterin ala bastady.

1990-shy jyldardyń sońy men 2000-shy jyldardyń basynda kóship kelgen kóptegen adamdar endi sol kezdi úlken úmitter men tolaǵaı tabystarǵa, tarıhı jasampazdyqtarǵa toly baqytty kez eken ǵoı dep eske alady.

Árıne astananyń bolashaǵyna senbegen kúdikshilder de boldy. Baqytymyzǵa qaraı, mundaılar azshylyq edi jáne kelgen boıdan qaıta kóship ketti. Tipti osynyń ózinen astanany aýystyrýdyń orasan paıdasy bilindi. Memlekettik qyzmetshilerdiń quramy jańardy, shyn máninde úzdikteri qaldy.

Aıtpaqshy ortalyq memlekettik organ­dardyń kóbisi Almatyǵa qaraǵanda, ja­ńa astanada anaǵurlym jaıly jaǵ­daılarda, anaǵurlym keń keńselerge or­nalasty. Olar jaqsy jabdyqtalǵan, qazirgi zamanǵy jóndeýden ótken ǵıma­rat­tarǵa, sol kezde aıtylatyndaı «eýro re­monttan» keıin kirdi. Memleket bas­shy­synyń nusqaýyna sáıkes barlyǵy adal ári sapaly, biraq qandaı da bir artyq zattarsyz isteldi. Mundaı isker de fýnksıonaldyq tásil keıin de jáne sol jaǵalaýdan memlekettik organdarǵa arnalǵan jańa ǵımarattar salynǵan kezde de paıdalanyldy.

1997 jylǵy 8 qarashada Aqmolaǵa Mem­lekettik Tý, Eltańba men Prezı­denttiń Shtandarty saltanatty túrde jetkizildi. Bul bolashaq astana ómirindegi eleýli kezeń bolatyn, qala memlekettik rámizder etalondaryn saqtaýshyǵa aınaldy.

Áli esimde, kún túnerińki, jaýyn-shashyndy bolatyn. Sondyqtan da shyǵar, memlekettik rámizder qarsy alynatyn áýejaıǵa qaraı jol ústinde myna shahar maǵan qandaı da bir qatań, resmı reńk ala bastaǵan sııaqty kórindi. Aqmola alǵash ret astanalyq mýndırdi ózine shaqtap kórip jatty.

Alaıda kúzgi aýa raıy týraly eshkim de oılaǵan joq, bári qýanyshty, mere­ke­lik kóńil kúıde boldy. Sol kúni aqmo­lalyqtar Memleket basshysyn úlken qýanyshpen qarsy aldy. Týra ushaq trapynda Memleket basshysynyń qurmetine jyrdan shashý shashylyp «arnaý» oryndaldy, sodan soń ejelgi «alastaý» yrymy jasaldy. Qazaqtar ǵasyr­lar boıy alys ta aýyr jolǵa shyq­qannyń bárin de «otpen alastaý» je­lep-jebeıdi dep eseptegen. Aıy ońy­nan týyp, joly ońǵarylýy úshin Prezıdenttiń aldyna «aq jol» tóseldi.

Qalanyń ortalyq alańynda mıtıng boldy. Ánurannyń daýysy men artıllerııalyq otshashýdyń gúrsilimen Prezıdent Rezıdensııasy men Úkimet Úıiniń ushar basynan saltanatty túrde memlekettik týlar kóterildi.

Al odan bir aı ótken soń ǵana elimiz­diń tarıhyndaǵy asa mańyzdy aıtýly kúnderdiń biri kelip jetti – 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Nursultan Ábishuly Nazarbaev Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep jarııalaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

Sol kúni Memleket basshysy aıtqan: «Budan bylaı jáne ǵasyrdan-ǵasyrǵa osynda, ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirlik mańyzy bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Otanymyzdyń júregi endi osy jerde soǵady. Osy jerden Qazaqstan úshinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn aıqyndaıtyn bolady» degen sózder sanamda jattalyp qalypty.

Men úshin sol kún tek mereke ǵana emes, aıtýly kún boldy. – Prezıdent meni Astana ákimi etip taǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

Sonyń qarsańynda Memleket basshy­synyń jumys kestesi, ádettegideı, óte tyǵyz boldy, – óziniń tikeleı prezı­dent­tik mindetinen, keńesterden basqa, qalany, salynyp nemese rekonstrýksııalanyp jatqan nysandardy aralaý kerek bolatyn jáne mundaı sharýalar kóp edi – áıteýir jumys tún ortasy aýa aıaqtalatyn.

Túngi saǵat birlerdiń shamasynda meni Rezıdensııaǵa shaqyrtty. Prezıdent toqeterin aıtty: qalalyq ákimdiktiń jumysyn jańa deńgeıge kóterý kerek, bul jaı ǵana qurylysqa basshylyq jasaý emes, bul – birden strategııalyq min­detterdi sheshýdi qolǵa alý. Astana qury­lysy men úshin memleket qurýmen birdeı, – dedi sonda Nursultan Ábishuly.

Qazir sol jyldardaǵy oqıǵalardy sanamda eksheı otyryp, bul meniń ómirimdegi asa kúrdeli de, sonymen qatar anaǵurlym jarqyn kezeńder eken ǵoı dep oılaımyn. Shyn máninde bári jańa boldy: jumys ta, ujym da, mindetter de. Bul mindetterdiń kólemi men mańyzdylyǵy orasan edi. Eń bastysy, Memleket basshysymen qatar, tize qosyp jumys isteý múmkindigi qanattandyrdy, – boıymyzda temirbetondaı optımızm men tabysqa degen senim boldy.

Astanany kóshirýge baılanysty saltanatty is-sharalar aıaqtalmaı jatyp, Aqmolanyń halyqaralyq tusaýkeserine daıyndyq bastalyp ketti.

Astana ákimshilik ortalyq qana emes, ol eldiń aınasy. Jańa astananyń tusaý­ke­seri álemge jańa Qazaqstandy – alǵa umtylǵan, jas, táýelsiz, qazirgi zamanǵy memleketti jarııa etýge tıis boldy.

Alaıda osynyń aldynda asa mańyzdy oqıǵa ótken bolatyn. Tusaýkeserge deıin dál bir aı buryn Astana óziniń ataýyn ıelendi.

Tarıhı ataý – Aqmola –jergilikti jerdiń sakraldy mánin, qasıettiligin aıshyqtaıtyn. Alaıda bizdiń tarıhymyzben jete tanys emes adamdar, álde, jańa astanany synaý úshin ádeıi synyqqa syltaý izdeýshiler, onyń ataýynyń túrli jaǵymsyz túsindirmelerin oıdan sh­y­ǵar­­dy. Qoǵamda, gazet betterinde bul tur­ǵyda qyzý pikirtalas týdy. Bul týraly, árıne qoǵamdyq pikirge únemi den qoıyp otyratyn Memleket basshysy da bildi.

Nursultan Ábishulynda árbir mınýtty is úshin paıdaly ete otyryp qoldanatyn ádet bar. Jumys máselesin talqylaý Memleket basshysyn jıi kútip alatyn áýejaıda bastalatyn da, qalaǵa jol ústinde jalǵasatyn. Qandaı da bir salynyp jatqan nysanǵa jolaı soǵa ketý jıi bolyp turatyn.

Bir kúni biz Prezıdentti el aralap kele jatqan betinen kútip aldyq. Tike­leı áýejaıda ol Premer-Mınıstr N.О́.Balǵymbaev ekeýmizdi óz mashına­syna otyrǵyzyp aldy. Astananyń ataýyn ózger­tý shyn máninde pisip-jetil­di, – dep áńgi­meni birden bastady Memleket basshy­sy. О́ńirlerdegi kez­desý barysynda kóptegen adamdar osy týraly áńgimelep, suraqtar qoıdy. Pre­zıdent az-kem únsiz qaldy da, jartylaı suraýly túrde «Astana» degen ataý siz­der­ge qalaı, unaı ma dedi. Teginde bul ózi qanatty sóz, bolashaqqa umtylystyń nysha­ny bolar ma edi.

Memleket basshysynyń suraǵy bizdi, ádettegideı, ábigerge saldy. Prezıdent bizge oılanyp-tolǵanýǵa ýaqyt berdi. Alaı­da kóp ótpeı-aq áńgime qaıta jalǵasyn tapty.

Nursultan Ábishuly «Astana» úshin senimdi ýájder keltirdi: bul sóz­de barshaǵa málim naqty maǵyna bar jáne dálme-dál astanany bildiredi; ekin­shiden, onda jaǵymsyz saıası nemese tarıhı bura túsindirýge negiz joq; úshin­shiden, ol qazaq tilinde de, basqa tilderde de áýezdi, jaǵymdy estiledi. Aqyr sońynda, halyqaralyq tanystyrylymda usynylatyn jańa ataý eldiń jańarýynyń nyshanyna aınalady. Qazaqstan astanasy bas qalalardyń álemdik tizimine jańa ataý- men enetin bolady.

Nursultan Ábishuly qalany qaıta ataý týraly sheshim zań boıynsha tek máslıhat pikiri eskerile otyryp qana qabyldanýy múmkin ekenin birden-aq aıtty da, meniń depýtattarmen kez­de­sýi­mdi surady.

1998 jylǵy 6 mamyrda astanalyq más­lıhattyń sessııasy shaqyryldy. De­pý­tattar Memleket basshysynyń usy­nysyn qyzý qoldady. Kóptegen adamdar munyń durys ári der kezinde qabyl­danǵan sheshim ekenin aıtty. Elorda Astana degen jańa ataýǵa ıe boldy.

Halyqaralyq tusaýkeser qarsańynda elordany salý men jaılastyrý jańa qar­qynmen óristeı tústi. Is júzinde qala­ny tolyq aýqymda rekonstrýksııalaý talap etildi. Bári ortalyqtan bastalyp, qala shetine qaraı jyljydy.

Barlyq jerde kommýnıkasııany óz­ger­­tý, jańa jaryq qurylǵylaryn ornatý, aýmaqty jaılastyryp, kógaldandyrý kerek boldy. Jol jabyndysynyń jaı-kúıi úlken máselege aınaldy. Keıbir aýdandarda, trotýarlardy aıtpaǵannyń ózinde, asfalttalǵan joldar múldem bol­maǵan edi. Balshyq pen shalshyqtan ótý úshin árbir kóktem men kúzde selıno­gradtyqtar, ádette, qonyshy bıik rezeńke etik kıetin.

Biz jóndeý júrgizip, jol sala bas­ta­ǵanda bar-joǵy úsh asfalt zaýyty bol­dy. Eki-úsh aıdan keıin-aq olar­dyń sany 18-ge jetti. Olar táýlik boıy ju­mys istedi. Bir kúnniń ishinde 4-5 myń tonnadan asfalt tóseldi. Burynǵy Selıno­grad­ta bir aıdyń ishinde qanshama jumys jasal­dy deseńizshi.

Ǵımarattardyń basym bóligine kúr­de­li jóndeý júrgizý kerek boldy. Qas betteriniń tozyǵy jetip, jertóleleri sýǵa batqan edi. Qısaıyp, terezelerine deıin jerge kirip ketken eski úıler óte kóp bolatyn. Ondaı úılerdi súrip tas­taý kerek boldy, – olar elorda surqyn buzyp qanaı qoımaı, jańa páterlerge kó­­shi­­rilýge tıis adamdarǵa naqty qaýip tón­­­dirip tur edi. Endi sáti tústi, búkil qa­la boıynsha turǵyn úı qurylysy óris aldy.

Eń basynan-aq Nursultan Ábishuly Aqmolaǵa sheteldik qurylys kompanııalaryn shaqyrdy. Olar jumys sapasynyń jalpy deńgeıin aıtarlyqtaı kóterip, jańa jabdyqtar men jańa tehnologııalar ákeldi. Bizdiń qurylysshylar úshin sheteldikter paıdalanatyn jabdyqtar jańalyq boldy, mysalǵa, qurastyrmaly aǵashtar men tolyp jatqan basqalary da. Bul jańa materıaldarǵa qatysty.

Sheteldikter, óz kezeginde, bizdiń ek­pin­di qarqynymyzdy ıgerdi. Alǵa­shyn­­da olar merzimdi qatań ustaýdan ashyqtan-ashyq shoshyp qaldy. Biraq eshteńesi joq, úırenip ketti, óz jumys kestelerin qaıta túzep, ıkemdedi. Ádemi ári tez salýdy úırendi.

Tusaýkeserge deıin aıaqtaý talap etilgen negizgi nysandardyń qatarynda besjuldyzdy «Interkontınental» oteli bar edi. Ony túrik kompanııasy salyp jatqan-dy. Tusaýkeserde onda mem­leketter basshylaryn ornalastyrý jos­parlandy. Otel salý Nursultan Ábishulynyń bastamasy bolatyn. Ol ádeıi kelip, ǵımarat irgetasyna alǵashqy tasty ózi qalady. Ol kezde mundaı synyptaǵy qonaqúıler kesheni TMD astanalarynyń bárinde birdeı bola bergen joq.

Basqa, odan kem emes mindettiń biri áýejaıdy jańǵyrtý bolatyn. El­orda­nyń áýe aılaǵy kez kelgen áýe laı­ner­lerin qabyldaýǵa tıis. Tusaýkeser kúni me­rekelik gala-konsert ótetin ortalyq stadıondy rekonstrýksııalaý qarqyndy júrip jatty.

Qalada dálme-dál maǵynasynda qu­ry­lysshylar armııasy – 14 myń adam eńbek etti. Merzimder shegine jetkenshe qatań boldy. Jumys táýlik boıy júr­di. Keıin áldekim bul ýaqyttardy «Astananyń aq túnderi» dep dál aıtty – projektorlar, dánekerleý jaryqtary biryńǵaı shapaq bolyp quıylyp, tún kúndizgideı bolyp jatatyn.

Qalany kezekti aralaǵan bir kúni, bul naýryzda – tusaýkeserge deıin eki aı buryn bolatyn, Memleket basshysy salynyp jatqan «Samal» turǵyn úı keshenin kórdi, sosyn Esildiń jaǵa­laý­yna shyqty. Onda Nursultan Ábishuly aıal­dap, az-kem ýaqyt ózenge kóz saldy, sodan soń óz oıymen bólisti: ózen jaǵa­syna ornalasatyn jaǵdaı kez kelgen qalanyń mańdaıyna jazyla bermeıdi, sondyqtan muny paıdalanyp qalý kerek. Kelińder, odan da kórkem jaǵalaý jasaıyq! – dedi. Bul elordanyń sán-saltanatyna aınalady!

Biz Prezıdenttiń sózin oı eleginen ótkizip, únsiz qaldyq. Al Nursultan Ábishuly bolsa, qatań daýyspen, shamasy, sheshim qabyldaǵan bolýy kerek, tusaýkeserge deıin jaǵalaýdy abattandyrý kerek dep oıyn túıindedi.

Jobany tez daıyndap, Prezıdentpen kelistik te, táýlik boıǵy jumystyń qulashyn ashtyq. Belgilengen merzimge úlgerdik. Onyń ústine, Memleket basshysy aıtqandaı, jaǵalaý qalalyqtardyń súıikti demalys ornyna, Astananyń betke ustar altyn alqasyna aınaldy.

Qazir, 20 jyl ótkennen keıin, keıde sol jyldardyń týra maǵynasynda japa-tarmaǵaı qaýyrt, orasan yrǵaǵyn eske ala otyryp, basqasha jumys isteýimizge bolar ma edi? – dep óz-ózimnen suraımyn. Shamasy, olaı ete almaıtyn edik. Jal­pyǵa ortaq kóńil kúı men entýzıazm boldy, qarapaıym halyq bizdiń jaı ǵana úı men jol salyp jatpaǵanymyzdy, bizdiń óz elordamyzdy, ózimizdiń elimizdi, óz bolashaǵymyzdy salyp jatqanymyzdy tereń túısindi!

Aqyr sońynda, 1998 jylǵy 10 maýsymda – jas Qazaqstan elordasynyń tusaýkeser kúni de jetti. Bul shet memleketter basshylary, kóptegen shetel qonaqtary qatysqan Astanadaǵy alǵashqy iri halyqaralyq is-shara boldy.

Odan keıingi jyldary bizdiń elordamyz kóptegen basqa, onyń ishinde ana­ǵur­lym aýqymdy is-sharalarda qo­naq­jaı otaǵasynyń rólin ońaı atqa­ratyn boldy. Bizge álemniń jetekshi der­javalarynyń birinshi basshylary keldi. 2001 jyly Astanaǵa Rım Papasy Ioann Pavel II saparlady. 2003 jyldan bastap, Prezıdentimizdiń bas­tamasy boıynsha, Qazaqstan elorda­synda Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń sezi turaqty ótip turady. Astana ekonomıkalyq forýmyna jyl saıyn iri kompanııalardyń jetekshi sarapshylary, basshylary, saıasatkerler jınalady. Biz EQYU-nyń, ShYU-nyń, IYU-nyń sammıtterin, ÝEFA-nyń kongresin, EKSPO-2017 kórmesin ótkizdik. Barlyǵyn sanap taýysa almaısyń. Alaıda osylardyń qa­tarynda eń birinshi dep, qansha degenmen, Astananyń halyqaralyq tusaý­ke­serin aıtýǵa bolady!

Elordasyn kóshirý mindetin abyroımen atqarǵan Qazaqstan búkil jer sharynyń nazaryn ózine aýdardy. Mem­leket basshysynyń ishki esebi qashan­da­ǵydaı dál shyqty! Astana týraly, Qazaqstan týraly barlyq álemdik elordalarda aıtyla bastady. Sol kezderde talaılar úshin bizdiń respýblıka, bylaıynsha aıtqanda, kartada alǵash ret paıda bolyp, qazaq halqy umytylýdyń ǵasyrlyq túneginen shyqty.

Keıin aty ańyzǵa aınalǵan amerık­a­lyq telejúrgizýshi Larrı Kıng dál aıt­qandaı: «kóptegen lıderler tarıhqa ený úshin qalalardy jaýlap alady, al Prezıdent Nazarbaev qalany saldy».

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń jasampaz qyzmetin atap kórsete otyryp, ony bizdiń memlekettiligimizdiń, ultaralyq kelisimniń qazaqstandyq modeliniń sáýletshisi nemese eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń sáý­letshisi, ıadrolyq qarýsyz álemniń sáý­letshisi dep jıi aıtady. Aıshyqty epıtetter kóp. Biraq «bizdiń elordanyń bas sáýletshisi» degen sózderge kelsek – ony týra maǵynasynda túsinýge boldy.

Elordany kóshirgennen keıin bas­tap­qy birneshe jylda basty nazar eski aýdandardy qaıta qurý men damytýǵa aýdaryldy. Degenmen Prezıdenttiń Esildiń bos jatqan sol jaǵalaýyna jańa qala salý oıy burynnan bar bolatyn.

Kúnderdiń kúninde biz tikushaqpen Esildiń sol jaǵalaýyna ushyp shyqtyq. Mashınamen júrýge jol joq. Aıdalada turmyz, mańaıdyń bári ósken buta, qamys, al Memleket basshysy: myna jerden dańǵyl ótedi, jańa, eń zama­naýı keńse ǵımarattary, turǵyn úı aýdandary, saıabaqtar bolady dep áńgi­me­lep tur.

Qorytyndysynda shynymen de solaı boldy. Sol jaǵalaýdaǵy ıen dala­nyń ornyna kóp uzamaı-aq aspanmen talasqan úıleri sýburqaqtar, gúlzar­lary bar Astananyń jańa orta­lyǵy ósip shyǵa keldi. Elorda tez salyndy. Fantastıkadaı kórinetin moderndik ári buryn-sońdy bolmaǵan ǵımarattardyń maketteri kóz aldymyzda kádimgi tas qalaǵa aınalyp shyǵa keldi, jańa aýdandar kókke órledi.

1997 jyldary-aq qazaqstandyq sáý­letshiler ujymy ázirlegen Astana­nyń birinshi bas josparynyń qala halqynyń sany 2005 jylǵa qaraı 350 myń adamdy qu­raıtyny negizge alyna otyryp ja­sal­ǵanynyń ózi qyzyq. Alaıda Astana bul kórsetkishti 1999 jyly-aq attap ótti.

Jańa bas jospardy ázirleý úshin Mem­leket basshysy halyqaralyq konkýrs ótkizýdi usyndy. Oǵan álemniń bar­lyq túkpirinen úzdik ustalar qatysty. Bel­gili japon sáýletshileriniń biri – Kıse Kýrokavanyń tujyrymdamasy jeńip shyqty. Ol qala qurylysynyń ózi «sımbıotıkalyq sáýlet óneri» dep ata­ǵan fılosofııasyn nasıhattaıtyn. Ol boıynsha qala tabıǵı ortamen úıle­sim­de ómir súrýge tıis tiri aǵza retinde qa­raldy.

Bul tujyrymdama Memleket bas­shy­synyń ıdeıasymen úndese ketti. Nur­sultan Ábishuly bastapqyda-aq Qazaqstan elordasyn jap-jasyl, Shy­ǵys pen Batystyń mádenı dástúri qosa óril­gen, ekologııalyq shahar bolady dep paıymdady.

Alaıda keıin Kıse Kýrokavanyń jos­paryn da pysyqtaı túsýge týra keldi. Aıtpaqshy, onyń sebebi de aldyńǵy sııaqty – elorda eń optımıstik boljamdardan da tezirek óse tústi.

Qazir qala damýynyń josparly shemasy únemi damytylyp otyrady. Munymen mamandandyrylǵan jobalaý uıymy – «Astanabasjospar» aına­lysady. Memleket basshysy bul jumysqa tikeleı atsalysady, stra­te­g­ııalyq mindetterdi aıqyndaıdy, sáýletshilerdiń usynystaryn qarap, bekitedi.

Men Memleket basshysynyń ómirlik kózqarasynyń keńdigine, orasan bilim qoryna únemi qaıran qalamyn. Eger Nursultan Ábishuly áldene jaıly aıtsa, múldem senimdi bolýǵa bolady, ol qaı taqyrypty da tereń biledi ári áńgimege tamasha daıyndyqpen keledi. Prezıdent kóp oqıdy. О́zin qyzyqtyratyn salalardaǵy úzdik mamandarmen, onyń ishinde sáýletshilermen, qurylysshylarmen áńgimelesý úshin ýaqyt tabady, iri megapolısterdiń damý máselelerin tereń zerdeleıdi.

Astananyń eń tanymal ǵımarattaryn salý ıdeıasy Memleket basshysyna tı­e­sili. Olardyń kóbisiniń nobaıyn Nursultan Ábishuly óz qolymen syzdy. Qazir olar Tuńǵysh Prezıdenttiń murajaıynda saqtaýly.

«Beıbitshilik pen kelisim saraıy» pı­ra­mıdasy, «Han Shatyr», «Astana opera», «Nur Álem» sferasy, Ortalyq Azııadaǵy eń iri «Áziret Sultan» meshi­ti sııaqty biregeı arhıtektýralyq qury­lys­tar men basqa da kóptegen nysandar – Tuńǵysh Prezıdenttiń iske asyp, aqıqatqa aınalǵan ıdeıalary.

Memleket basshysynyń ıdeıasy boıynsha salynǵan tanymal qurylystardyń biri – Qazaqstan el­ordasynyń vızıt kartochkasy «Báıterek» kesheni. Ejelgi ańyzdyń qazir­gi nyshany bolyp tabylatyn ol halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy tarıhynyń, zamanaýı Qazaqstan men Astananyń birligi men sabaqtastyǵyn aıǵaqtaıdy.

Nursultan Ábishulynyń tarıhty, ańyzdar men baǵzy hıkaıalardy óte jaqsy biletinin, mádenıetimiz ben dás­túrimizdi qadirlep-qasterleıtinin aıtý kerek.

Uly Dalanyń qaq júreginde tur­ǵy­zylǵan Astana Tuńǵysh Prezı­denttiń oıy boıynsha gúl atqan jazıraǵa aınalýy tıis. Shaharda ondaǵan saıabaq pen gúlzarlar jasaldy. Sonaý 1997 jyly-aq Memleket basshysy elordanyń aınalasyn úlken jasyl aımaqqa aınaldyrýdy usynǵan bolatyn. Nursultan Ábishuly ǵalymdarmen birge jumys istep, olar neǵurlym jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelgen aǵash pen buta suryptaryn iriktedi, kóshetterdi otyr­ǵy­­zýǵa ózi arnaıy qatysty. Qazir Astana­nyń jasyl kóshetter alańy 80 myń gektardy quraıdy. Qala aınalasynda naǵyz orman ósip shyqty. Ol aýany ta­za­rtyp, elordany shańnan qorǵap, aýa raıyna jaqsy áser etedi.

Astana – álemniń anaǵurlym jyldam órkendep kele jatqan elordalarynyń biri. 20 jyl ishinde qala, bizdiń búkil eli­miz sııaqty, adam tanymastaı ózgerdi. Jyl ótken saıyn ol ómir súrýge jaı­lyraq, ádemirek bola túsýde.

Elorda  prezıdenttik reformalardy iske asyrýda kóshbasshylyq ról at­qar­dy. 1990-2000-shy jyldardyń túıis­ken tusynda, is júzinde naryqtyq qaǵı­dat­tardy engizý talap etilgen kezde solaı boldy, qazir de, qoǵam ómiriniń barlyq salasyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ıns­tı­týsıonaldyq reforma kezeńinde de solaı. Elorda damýynyń sóreden shyq­qan­da alǵan qýatty qarqyny keıingi jyldardyń bárinde saqtalyp keledi.

1997 jyldan bastap Astananyń jal­py óńirlik ónimi 190 ese ósti. О́ner­kásip – 30 ese, ınvestısııa 50 ese art­ty, onyń ústine olardyń basym bóli­gin jeke salymdar quraıdy. Elor­da­ǵa ınvestısııalanǵan memlekettik qa­ra­jat­qa keletin bolsaq – Astana ony ál­deqashan qaıtarǵan. Qala res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń donoryna aınaldy. Elorda salyq túrinde qazirdiń ózinde 6 trı­l- lıonnan astam teńge aýdarǵan. Bul oǵan memleket jumsaǵan qarajattan 3 esege jýyq kóp.

Elorda turǵyndarynyń sany 20 jyl ishinde 3 eseden astam ulǵaıd­y. Astana mıllıon turǵyny bar megapolıske aınaldy. Osy ýaqyt ishinde shamamen jalpy sany 180 myń páterli 1 300 kóppáterli turǵyn úı salyndy. Qala alańy 500 sharshy kılometrge ulǵaıdy.

Degenmen eń basty jetistik, Astana­nyń basty qundylyǵy, shamasy, mate­rı­aldyq zatta emes shyǵar. Ony turǵyn úıdiń sharshy metrimen, salynǵan ınves­tısııalar kólemimen nemese eko­no­mı­kalyq ósim kórsetkishterimen ólsheýge bolmaıdy.

Ejelgi grek fılosofy Arhımedtiń: «maǵan aıaq tireıtin núkteni taýyp berińder, men álemdi tóńkerip tastaıyn» degen qanatty sózin bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. Nursultan Ábishuly úshin mundaı núkte Astana boldy, oǵan taban tiregen bizdiń Prezıdentimiz tarıh dóńgelegin teris aınaldyrdy.

Jańa elorda Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń qýatty kúsh-jige­riniń, energııasynyń, maqsatqa umty­lýshylyǵynyń shoǵyrlanǵan kóri­nisine aınaldy. Bul bizdiń halyqtyń aqı­qatqa aınalǵan armany. Bul bizdiń jas memleketimizdiń táýelsizdigi men taby­synyń rámizi.

Ádilbek JAQSYBEKOV,

1997-2003, 2014-2016 jyldardaǵy Astana qalasynyń ákimi