Jylyna kólik apatynyń saldarynan álem boıynsha shamamen alǵanda 1 mıllıon 240 myń adam kóz jumady eken. Olardyń arasynda qanshama bala, jasóspirim bar. Kólikterdiń kesirinen qaza bolǵandar sany jóninen kirisi tómen nemese kirisi ortasha elder alda tur deıdi statıstıka. Budan bólek, jyl saıyn mıllıondaǵan adam jol apaty saldarynan jaralanady. Eger jol-kólik oqıǵalaryn azaıtpasa 2030 jylǵa qaraı bul adam ólimine sebep bolatyn jetinshi kórsetkish deńgeıine kóterilmek.
«Eýropalyq derekterde» jáne 2015 jylǵy «Álemdegi jol qozǵalysynyń qaýipsizdik jaǵdaıy týraly» baıandamada 53 memlekettegi ahýal qarastyrylǵan. Baıandamada DDSU-nyń eýropalyq óńirdegi jol-kólik oqıǵasyn azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalary sátti júzege asqany kórsetilgen. 2010 jyldan beri eýropalyq aımaqta jol-kólik oqıǵasynan qaza tabý faktorlary 2013 jylmen salystyrǵanda 8,1 prosentke kemigen.
Qazaqstanǵa kelsek, jol-kólik oqıǵalary saldarynan adamdardyń mert bolý faktorlary avtokólikter sanynyń ósýimen birge kóbeıip barady. Qaza tapqandardyń basym bóligi jumysqa qabiletti jastaǵylar. Respýblıka aýrýhanalaryna túskenderdiń 1/3 jol-kólik oqıǵasynan jaralanǵandar. Respýblıka joldarynda qaza tapqandar sanynyń óskeni sonsha, Sırııa men Aýǵanstandaǵy soǵysta mert bolǵandarmen teńesýge jaqyn ekenin aıtady mamandar.
Jyl saıyn elimizde jol-kólik oqıǵalarynan 3 myńnan astam adam qaza taýyp, 30 myńnan astam adam jaraqat alady eken. Qazaqstanda jol apaty kezinde qaza tabý qateri Norvegııamen salystyrǵanda 11 esege joǵary desedi. Bul týraly Dúnıejúzilik bank júrgizgen zertteýlerde aıtylǵan.
Salystyrý úshin ilgerirektegi derekti mysalǵa alsaq, 2013 jyly Qazaqstanda jol-kólik oqıǵalarynan 3233 adam qaza tapqan. Iаǵnı kúnine 9 adam jolda baqılyq boldy. Bul ólim kórsetkishi 100 myń turǵynǵa 15,5-ten keledi degen sóz. Al Shvesııada osy merzim ishinde 100 myń adamǵa 2,8 kórsetkishi tán. 3233 qaza tabý oqıǵasynyń 61 prosenti (1972 adam mert bolǵan) tórt dóńgelekti kólikterdiń kesirinen bolǵan. 23 prosentine (744 adam) jaıaý júrginshi kináli eken.
Jol-kólik oqıǵasyn qalaı azaıtýǵa bolady? Mamandar maksımaldy jyldamdyqty 5 paıyzǵa azaıtqan jaǵdaıda adam shyǵyny 30 paıyzǵa kemıtinin aıtady. Qalada ruqsat etilgen maksımaldy jyldamdyqty 60 km/s-tan 50 km/s deńgeıine jetkizý kerek. Al mektepter men turǵyn úılerdiń mańynda 20 km/s-qa deıin azaıtý qajet. Aldyńǵy oryndyqta qaýipsizdik beldigin qoldaný adam shyǵynyn 50 paıyzǵa azaıtatynyn zertteýler dáleldegen. Al artqy oryndyqta qaýipsizdik beldigin taǵý kisi ólimin 75 paıyzǵa deıin boldyrmaıdy. Sondaı-aq balalarǵa arnalǵan qaýipsizdik qurylǵylary balalardyń jol-kólik oqıǵasynan qaza tabýyn 54-80 prosent deńgeıde boldyrmaıdy. Jol kólik oqıǵasynyń oryn alýyna negizi faktorlar – júrgizýshilerdiń jol erejelerin muqııat saqtamaýy, ishimdik iship jolǵa shyǵý jáne jaıaý júrginshilerdiń ruqsat etilmegen jerden ótýi.
Bas prokýratýranyń málimetine súıensek, respýblıka boıynsha jol-kólik oqıǵalarynyń 30 paıyzy Almaty qalasynda oryn alatyny anyqtalǵan. 2015 jyly Almatyda 3 565 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Bul respýblıka boıynsha joǵary kórsetkish. Jol-kólik oqıǵasy Soltústik Qazaqstanda (166) az eken.
Jol-kólik oqıǵalarynyń negizgi sebepteri ózgerissiz qalýda. Apatty jaǵdaıǵa 90 paıyz jaǵdaıda júrgizýshi kináli ekendigi anyqtalǵan. Aldyńǵy jyly júrgizýshilerdiń kesirinen 11 174 apat oryn alǵan. Olardyń 386-sy ishimdik ishken nemese esirtki shegip kólikke otyrǵan. Keńes Úkimeti kezinde avtobýs, trolleıbýstardyń júrgizýshileri otyratyn kabınasyna «Júrgizýshige kedergi keltirmeńiz!» degen eskertpe jazý ilinýshi edi. Ol ýaqytta qoǵamdyq kólik júrgizýshileri bar nazaryn kólik aıdaýǵa aýdaratyn.
Búginde qoǵamdyq kólik júrgizýshileriniń uıaly telefonmen sóılesip, tipti habarlama jazysyp kólik aıdaıtynyn kórip júrmiz. Al qoǵamdyq kólikke kóbinese mektep oqýshylary men zeınetker qarttar minetini belgili. Osy oraıda sheteldik tájirıbeden úlgi tutar mysaldar keltirýge týra keledi.
Japonııanyń Toyota Motor korporasııasy KDDI telekommýnıkasııalyq kompanııasymen birigip, sondaı-aq Komeda kafeler jelisiniń qoldaýymen Driving Barista degen qurylǵy jasap shyǵardy. Bul qurylǵy júrgizýshilerdi kólikti aıdaý kezinde smartfonnan bas tartýǵa májbúrleıdi. Jańa mobıldi qosymshany kez-kelgen smartfonǵa ornatýǵa bolady. Júrgizýshi bul qosymshany paıdalaný úshin kólike otyrarda smartfonyn tóńkerip qoıýy kerek.
Smartfon tóńkerilip jatqan kezde júrgizýshige júrgen ýaqytyna qaraı upaı jınalady. Júrgizýshi uıaly telefondy paıdalanbaı 100 shaqyrym júrip ótse, Komeda kafesinen tegin kofe ishý múmkindigine ıe bolady. Budan keıin júrgizýshige árbir 200 shaqyrym úshin osy kafeden tegin kofe ishýge arnalǵan kýpon beriledi. Al júrgizýshi kólik ishinde baıqaýsyzda smartfonyna qol sozsa, jınaǵan upaılary kúıip ketedi eken. Atalmysh joba Japonııadaǵy eń kóp jol-kólik oqıǵasy tirkelgen Aıchı prefektýrasynda júzege asa bastady.
Jol sapasy jóninen álemde aldyńǵy orynda turǵan Ulybrıtanııa jolda mert bolǵandardyń sany jóninen eń tómengi kórsetkishke ıe. 100 myń turǵynǵa 5,4 deńgeıde. Bul elde 1970 jyldan beri jol-kólik oqıǵasynan qaza tapqandar sany azaıyp keledi. Jaıaý júrginshilerdi qaǵyp ketý oqıǵasy 40 jylda 78 paıyzǵa azaıǵan. Bul elde kólik aıdap otyryp temeki shegýge, tamaq ishýge bolmaıdy. Aqparat quraldarynan belgili bolǵandaı, Soltústik Ýelste avtokólik aıdap bara jatyp, makaron jegeni úshin gollandııalyq júrgizýshi segiz aptaǵa qamaldy. Júrgizýshiniń kólik ishinde tamaq jep otyrǵanyn polıseı tikushaǵy baıqap qalǵan.
AQSh-ta da jol-kólik oqıǵalary azaıýda. Bul memlekettiń barlyq shtattarynda uıaly telefon ustap kólik aıdaýǵa tyıym salynǵan. AQSh-ta kólik basqaryp otyryp ursysqan júrgizýshiler týraly aqparatty polısııaǵa jetkizý úshin arnaıy telefon nómiri iske qosylǵan.
Iá, jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý tek quzyrly organdardyń jumysy emes. Bul búkil el bolyp atsalysatyn, qoǵam bolyp oılanatyn is. Ásirese oqýshylar kósheden baǵdarshamnyń jasyl túsi janǵannyń ózinde kele jatqan kólik toqtady ma, jaqsylap qarap alyp, ótkeni jón. О́ıtkeni sońǵy kezde qala ishinde baıqaıtynymyz, keıbir avtokólik ıeleri jasyl jansa da birden toqtamaı, jyldamdyǵyn tejeı almaı, jolaqtan asyp baryp toqtap jatady. Oqýshylar keshqurym jalǵyz ózi kóshege shyqpaǵany jón. О́ıtkeni bul jurttyń jumystan qaıtyp, kóshege avtokólikter lyq tolatyn mezgil ekeni aıtpasa da túsinikti. Keıbir júrgizýshilerdiń jan-jaǵyna qaramaı bastyrmalata júretini, keı adamdardyń kólikti ruqsat etilmegen trotýarlarǵa, mektep, balabaqsha aýlasyna óte jaqyn qoıatyny jasyryn emes. Jalpy aýyl bolsyn, qala bolsyn, eresekterdiń barlyǵy jappaı avtokólik tizgindegen zaman bolǵan soń, jaıaý júrginshiler kósheniń qaı bóliginde bolsyn muqııat bolǵany abzal. «Saqtansań – saqtaımyn» degen sózdi atam qazaq beker aıtpaǵan.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy