Qazaq uǵymyna qatysty sóz qozǵaǵanda babalarymyzdan qalǵan eleýli qundylyqtardyń biri «Urpaq saýlyǵy – ult saýlyǵy» degen uǵymdy ulyqtaǵan qazaq emshiligi edi.
Densaýlyqtyń basty qaǵıdasy etip, qan tazalyǵyn alǵan. «Qany taza adamnyń – jany taza» degen baılamdy halqymyz birinshi orynǵa qoıǵan. Munyń aqıqatyn HV ǵasyrda jazylǵan О́teıboıdaq Tileýqabylulynyń «Shıpagerlik baıan» kitabynan oqyp, kóz jetkizýge bolady. Sol burynǵylardyń emdeý tásilin jan-jaqty baıandaǵan, óz baılamdaryn da naqty mysalmen jetkize alǵan Qaırat Aıdarhanulynyń «Qazaq emshiligi» atty kitabynda da emshilik týraly málimet molynan. Sapaly qaǵazǵa basylyp, túrli-tústi sýrettermen bezendirilgen kitap avtory jaqsylardyń murasyn eskere otyryp, oı terbeıdi. Bul kitapty ensıklopedııalyq sıpattaǵy jınaq deýge bolady. Paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimin de kórsetip otyrdy. Bul avtordyń medısına salasy boıynsha ýnıversıtettik bilim alǵanyn, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty retinde óz mamandyǵyn jetik meńgergenin ańǵartsa kerek.
Avtor «Shıpagerlik ataq jınaý emes, jany men táni aýyrǵan adamǵa em jasaý, sóıtip kóńiline dem berý, janyn jadyratý» dep biledi. Bul zııaly jannyń jaqsy úlgisi deýge turady.
Kitap úsh bólimnen quralǵan. Birinshi bólim «Qazaq emshiligi haqynda» dep atalsa, ekinshi bólim «Qazaq emshiligindegi qarapaıym emder» degen taqyryppen berilgen. Birinshi bólimde babalarymyzdyń «Kıiz úıde turyp, jylqy asyrap, qymyz ishkeni» týraly aıtqan Gıppokrat iliminen bastap, О́teıboıdaqtyń «Shıpagerlik baıan» kitabynda kórsetilgen 1108 emdik dárilerdiń tizbesi baryn, bul ult qazynasyna qosylǵan úles ekenin alǵa tartady. Osyndaı mol baılyqty tıimdi paıdalaný jaǵyna qatysty pikirin bildirgende Qytaıdyń shıpagerlik mádenıetine de nazar aýdaryp, olardyń ozyq tájirıbesimen halqymyzdyń ózindik emdeý tásilderin salystyra kelip, bizde de úırener úlgi-ónege bar ekenin tilge tıek etedi. Dárýmenderdi daralap, qazaq medısınasyna óz úlesin qosqan azamattardyń eńbekterin de taldaıdy. Ekinshi bólimde ósimdikterden – 728 túrli, jan-janýarlardan – 318, mıneraldy zattardan, metaldardan – 318 túrli shıpalyq dári-dármek alýǵa bolatynyn dáıektep, 500-ge jýyq anatomııalyq uǵymdardyń mán-mánisin kórsetip, onyń tarıhy, etnografııalyq sıpaty jaǵyna da tereńdep barady. Sol sekildi ár taǵamnyń emdik qasıetin ashyp kórsetedi. Aǵzaǵa qýat beretin tórt túliktiń sút ónimderi túrlerine taldaý jasaıdy. Adam aǵzasyna qýat darytatyn sút ónimderiniń 20 túrine, ósimdikter men aǵashtan alynatyn dárilerdiń 121 túrine, ań-qus, ózge de janýarlardan 52 túrine, jemis-jıdekterdiń 19 túrine, astyq pen kókónistiń 20 túrine sıpattama berip, óndiriletin dárilerge naqty mysaldar keltiredi. Jylqy men qaramal – 100-deı shóptiń túrin, túıe – 150-deı, qoı – 170-teı, eshki – 600-deı shóppen azyqtanatynyn, onyń ózi adam aǵzasyna dárýmen bolyp darıtynyn atap aıtady.
Osylaısha, halqymyzdyń aýrýdy anyqtaý, em qoldaný jaıyn jete kórsetip, jeteńe jetkizedi. Kitapty paraqtaǵanda qazaq eliniń baıtaq dalasynda adam densaýlyǵyna septigin tıgizetin dúnıeler kóp ekenin dáıektermen kóz aldyńnan ótkizip, kóńilińe qondyrady.
Árbir dárige qajet tabıǵı baılyǵymyzdy túrli-tústi sýrettermen bere otyryp, qandaı aýrýǵa em ekenin qolymen qoıǵandaı alǵa tartady. Paıdalaný joldaryn da usynady. Bir sózben aıtqanda, ekologııanyń keri áserinen, taǵamdar sapasyzdyǵynan buzylǵan adam densaýlyǵyna qajetti barlyq em-sharalar kitapta túsinikti tilmen, ádemi baıandaýlarmen berilipti. Sondyqtan Q.Aıdarhanulynyń bul kitabyn ult densaýlyǵyn jaqsartýǵa qosar úlesi bar eńbek desek bolady.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»