Álipbı – jazýymyzdyń irgetasy

Ult ustazy Ahmet Baı­tur­­­syn­uly: «Álipbı degen – tildiń negizgi dybystaryna arnalǵan tańbalardyń ju­maǵy. Neǵurlym til dybystaryna mol jetse, arnalǵan dybysqa dál kelse, oqýǵa-jazýǵa jeńil bolsa, úıretýge ońaı bolsa, zamanymyzdaǵy óner qural­daryna ornatýǵa qolaıly bolsa, soǵurlym álipbı jaqsy bolmaqshy» degen edi (A.B. Qaz. til. bil. másel. 2013, B. 552). Bú­­gingi tańda latyn grafıka­syna negizdelgen qazaq tili álipbıin túzý, qabyldaý barysynda uly ǵalymnyń bul ataly oı-pikiri jete basshylyqqa alynyp, tolyqtaı is júzine asýda.

Sonyń aıqyn dáleli «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2018 jylǵy 19 aqpandaǵy №637 Jarlyǵy jarııalanyp, qalyń qaýymnyń ystyq yqylasyna bólenip, qyzý qoldaý tabýda. Solaı bola tursa da Elbasy: «Álipbı degen qatyp-semip qalǵan dúnıe emes, ol jol-jónekeı jóndele, tolyqtyryla túsedi. Sondyqtan bul máseleniń kópshiliktiń talqysyna túsýi zańdy» deýi de qýantarlyq jaıt. Aıtsa aıtqandaı, elimizdiń budan buryn da úsh ret álipbıge ıe bolý barysyndaǵy is-tájirıbesiniń bary barshaǵa aıan.

Ásirese 1939-1940 jyldardaǵy latyn álipbıin ıemdený, 1940 jyldan kúni búginge deıin orys tili negizindegi jazý úlgisi, onyń álipbı máselesi, el tarıhy, til tarıhy qoǵam ómirimen tikeleı baılanysty. Uzaq merzimdi is-tájirıbeler men úlgi-ónegeler qazirgi latyn álipbıine kóshý barysynda tıimdi nátıjelerge qol jetkizip otyrǵany barshaǵa aıan. Sol jyldary zań júzinde be­kitilip, qoldanysqa keńinen engen latyn álipbıindegi keıbir árip­terdiń ózgeriske túskeni bar-dy.

Bizder 1934 jyly mektep tabal­dyryǵyn attap, 1940 jyly altynshy synypty bitirer kezimizde latyn álipbıindegi i jáne j áripteri ózgeriske túsken-di. Sol kezdegi qoj, aj, taj sııaqty sózderdegi j árpiniń ózgerip keıin i bolǵany, sóıtip qoi, ai, tai dep jazylǵany, al is, tis, til, bir sııaqty sózderdiń js, tjs, tjl, bjr bolyp jazylǵany bar. 1939 jyly «Abai Qūnanbaiūl. Tolq jinaq» atty kitaptyń da jaryq kórgeni belgili (ol kitap meniń qolymda saqtaýly).

1940 jyly S.Amanjolov da­ıyn­daǵan «Orys alfavıtine negiz­delgen qazaqtyń jańa alfavıti men orfografııasy» atty eńbektiń eki ret ózgeriske túsip, óńdelip tolyqtyrylǵany da zııaly qa­ýymǵa málim. 1949-1951 jyldary bul jumys tolyqtyrylyp óńdelgen soń Ǵylym akademııa­sy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory A.Ysqaqovtyń bas­shylyǵymen «Qazaq álipbıi men orfografııalyq erejesi» degen atpen 1957 jyly jaryq kór­di. Arada 26 jyl ótken soń onyń jańa nusqasy professor R.Syzdyqtyń ulan-ǵaıyr eń­beginiń nátıjesinde 1983 jyly Úkimet qaýlysymen bekitildi de, kúni búginge deıin turaqty qoldanysqa ıe bolyp otyr.

Bul jaıtty qysqasha da bolsa baıan etip otyrýymyzdyń basty sebebi – qazirgi kezdegi latyn gra­fıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıi men onyń bolashaqta jasalar erejesine qatysty atqarylar qyrýar sharýanyń asa kúrdeli de qııan-keski qıyn­­dyǵyn, oǵan orasan kúsh-qaı­rat, bilikti mamandardyń asa qajettiligin qaperden shyǵarmaý.

Qazirgi basty mindet – latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıimizdi tolyq anyqtap, naqtylap turaqtandyrý. Búgingi tańda tarıhı máni zor bul ıgi istiń baıandy negizi jasalyp, jurtshylyq qolyna tıip otyr. Eń negizgisi Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵy – basty zań. Al talqylaý barysynda aıtylyp jatqan utqyr usynystar men talap-tilekter Úkimet komıssııasy tarapynan jan-jaqty qarastyrylyp, ádil de shynaıy sheshimin tabary sózsiz.

Jarlyqta latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álip­­bıiniń jalpy sany 32 bolsa, onyń ishinde áńgimege erekshe tıek bolǵan á, ǵ, q, ń, ó, u, ú, i, h sııaqty tól áripte­rimiz ben ı, ı, h, h, ch,sh, , ıý, ıa árip­teri týraly pikirler bar. Olar­dyń baspasóz betterinde jarııalanǵany bar­shaǵa málim.

Jańa nusqanyń 11-baby boıyn­sha aıtylǵan «Orys tiliniń daýysty «ı» dybysy men qazaq tiliniń daýyssyz «ı» dybysyn bir tańbamen berýge bolmaıdy. Sondyqtan osy bapty alyp tas­taý kerek» degen usynysty baıqadyq. Daýysty jáne daýyssyz dybysty bir tańbamen berýge bolmaıtynyn ǵylymı turǵydan dáleldi dep qarar bolsaq, 11-bapty alyp tastaýdyń eshbir qısyny joq. Bul jerdegi negizgi másele latynsha árip berý ǵoı. Qazirgi álipbıimiz ben jazýymyzda eki ı (ıaǵnı [ı] jáne [ı] bolsa, bul ekeýi latyn álipbıinde bir ǵana jalań «ı» árpimen tańbalanyp otyr. Onyń bas árippen jazylý nusqasy núktesiz «I» bolsa, kishi árippen jazylý nusqasy da núktesiz «ı». Eger «ı» árpin jeke, «ı» árpin jeke tańbalaǵandaı bolsaq, ekeýin de «i» árpimen beremiz ǵoı.

Shyntýaıtqa kelgende, tili­mizde «ı» dybysynan basta­la­tyn shet tilderden engen – Iemen, ıog, ıod, ıodty, ıot, ıota degen alty ǵana sóz bolsa, onyń esesine baıyrǵy sózderimizdiń bas, orta, sońǵy býyndarynda kelip, anyq aıtylatyn júzdegen sóz bar. Máselen, aı, jaı, qoı, saı, maı, jaıma, beıbit, beıne, daıyn, qaıyń, jaılaý, qaıyr, aıdaı, aıqaı, babaı, baqaı, ataı, apaı, t.t. Al «ı» árpimen bastalyp aıtylatyn jáne sózderdiń bas, orta, sońǵy býyndarynda keletin sózder qanshama, tipten 5-6 myńǵa jýyq. Olaı bolsa, 11-bap sol qalpynda, ózgerissiz qalý kerek.

Quramdarynda ,ch,sh, e, ıý, ıa dy­bystary keletin termınder men jalpy esimderdi latyn árpimen tańbalaýda kóptegen qıyndyqtar týǵyzar jaıttar az emes. Bul rette qazaq tilindegi latyn álipbıin qoldaný barysynda sıngarmonızm zańyna súıený arqyly jińishkelik belginiń «» qajet emestigi týraly pikir oryndy bolǵanymen, basqa da ýájder men sebep-saldardyń tııanaqty qarastyrylýy tıis. Bul rette til mamany A.Ámirbekovanyń oı-pikirleri men usynystarynyń tıimdi ekeni baıqalady («Ana tili». 5-11 shilde 2018 j.).

Qazirgi qoldanystaǵy Gg, Ǵǵ dybystary latyn álipbıindegi Gg, Ǵǵ áripterimen tańbalanyp otyr. Olardy «Egemen Qazaqstan» gazetindegideı GG, ǴǴ dybystarymen tańbalasaq, jazý barysynda da, qoldaný kezinde de ári jeńil, ári yńǵaıly bolar edi.

Álipbıdiń jańa redaksııa­synyń 17-babynda «ń» dybysy Ńń árpimen tańbalanǵan. Tilimizde «ń» árpimen, ıaǵnı latynsha berilip otyrǵan ń ár­pimen bastalatyn sóz joq. Olaı bolsa, ol eshqashan bas árippen jazylmaıdy. Sondyqtan onyń baptaǵy Ń bas árippen kórsetilýin alyp tastaý oryndy bolmaq. Qazirgi jazýymyzdaǵy «U» árpin latyn álipbıinde «Uu» árpimen berip qoldanysqa engizý, jazý, qoldaný da kóptegen qıyndyqtar týǵyzady. 1950 jyldardyń basyna deıin ol ȳ tańbasymen berilgen bolatyn. Ȳly degen sóz sol kezde gazette ýly tulǵasynda jazylyp ketip, tóbesindegi dáıekshe (-) túsip qalǵan. Sodan keıin onyń ornyna beldemshe syzyǵy bar u árpi qabyldanylǵan. Sondyqtan [u] árpin ý, al ý árpin latynsha u árpimen tańbalasaq aıtýǵa da, jazýǵa da yńǵaıly ári jeńil bolary sózsiz. Al ú árpi ú árpi ar­qyly tańbalanýyn saqtaı beredi.

Jańa redaksııada orys tiline tán [ch] dybysy latyn álipbıinde «sh» dıgrafymen tańbalanǵan. Ony bir ǵana «s» dybysymen, tańbamen berý qolaıly bolatyny týraly pikirlerdi biz de qoldaımyz. Qoldanystaǵy [sh] dybysy latyn álipbıinde «sh» dıgrafy arqyly tańbalanǵan. Bul tektes árip aǵylshyn tilinde de bar. Alaıda tilimizge jat bul dybystyń kóptegen qıyndyqqa soqtyratyn jaqtary bar eken. Ol jaıly jazýshy T.Jeksenbaev kóptegen mysaldar keltire otyryp, oryndy ýájder aıtty. Máselen, shashý shash, dárishana, ashana, jegishshil, kóngishshil, bergishshil sııaqty sózder latyn álipbıimen jazylǵanda «shashý shash, darischana, ashana, jegishshil, kóngishshil, bergishshil» sııaqty tulǵalarda ke­lip, qıyndyqqa soqtyrady eken. Sondyqtan [sh] dybysyn «sh» dıgrafymen emes, tóbesine noqat-akýtka qoıǵan «Śś» árpi­men tańbalaǵan durys bolar edi» deıdi» («Q.Á.» 9.03.2018). Bul pikirdi durys ta oryndy aıtylǵan ýáj dep sanaımyz.

Qazirgi qazaq álipbıinde bar, latyn álipbıinde tańbalanýǵa tıisti bolsa da eskerýsiz, syrt, tipten umyt qalǵan [sh] dybysy bolyp otyr. Bul dybystyń qatysýy arqyly jasalǵan ba­ıyr­ǵy sózderimiz ben shet tilden engen sózder bary kópke málim. Tilimizdegi ashy, tushy sııaqty sózder men sóz tirkesteri, týyn­dy sózder, ataýlar, turaqty sóz tirkesteri, keıbir termınder az emes. Máselen, ashy, ashyla, ashyly, ashyot, ashytamyr, ashy-tushy, tushy, tushyla, tushylyq, tushytqysh, ashy aıqaı, ashy daýys, ashy dám, ashy ter, ashy til, tuzy ashy, t.t. sózder men sóz tirkesteri kóp-aq. Osy «sh» dybysyn latyn álipbıinde Ș dybysymen (quıryqty Ș) tańbalaýdyń jóni bar. Sonda ashy (așy), ashyla (așyla), ashytamyr (așytamyr), ashy ter (așy ter), tushy (tușy), tushylyq (tușylyq), tushytqysh (tușytqyś) bolyp aıtylyp ta jazylar edi.

Bul «sh» dybysyn latyn álipbıindegi «sh» dybysymen tańbalasa da bolar degen pikir bar. Árbir dybystyń ózindik mánge ıe ekenin eskerer bolsaq, ashshy, tushshy dep berer bolsaq, esikti ashshy, kózińdi ashshy degenmen teń bolady da naqty, anyq dybystyq maǵyna kórinbeı qalady. Sondyqtan qosarly «sh»-ny bildirý úshin Ș tańbasymen berý óte qolaıly bolary sózsiz. Sonda așy, tușy bolyp, burynǵy ashy, tushy sózderiniń dybystyq mánin aıqyn bildiredi.

Prezıdentimizdiń bas­taýymen, halqymyzdyń qoldap-qos­taýymen is júzine asqan latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıiniń bolashaǵy zor ıgi is, ómir­sheń retinde máńgilik elimizdiń máń­gilik jazýy bolyp qala bereri haq.

Telǵoja JANUZAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor