Álem elderindegi astyq shyǵymdylyǵyna taldaý jasaǵan Halyqaralyq astyq keńesi bıyl Qazaqstanda 17,8 mıllıon tonna ónim jınalady dep boljam jasap otyr. Uıym sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, munyń 13,7 mıllıon tonnasyn bıdaı ónimi quramaq.
Eger elimizdiń ótken jyly 19,3 mıllıon tonna astyq alǵandyǵyn, onyń 14,8 mıllıon tonnasyn bıdaı quraǵandyǵyn eske alsaq, Halyqaralyq astyq keńesiniń bıylǵy boljamy edáýir deńgeıde tómen belgilengendigin baıqaýǵa bolady.
Elimizdiń ońtústik óńirlerinde bastalyp ketken astyq bastyrý naýqanynyń alǵashqy nátıjeleri halyqaralyq uıym boljamynyń durystyǵyn kórsetkendeı. Osy óńirlerdegi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń «Qazaq Zerno» saıty jarııalaǵan málimetteri boıynsha, ústimizdegi jyldyń 17 shildesinde ońtústik óńirlerde ázirge 354,6 myń tonnanyń astyǵy bastyrylǵan, ıaǵnı egis alqaptarynyń 16,7 paıyzy jınalǵan. Ár gektardyń ortasha ónimdiligi 20 sentnerdi quraǵan. Al dál osy merzimde byltyr osy óńirden 498,9 myń tonnanyń astyq ónimi bastyrylyp, ár gektardan orta eseppen 22,7 sentnerden ónim alynǵandyǵyn eskersek, bıyl byltyrǵydaı ónimge qol jetkizý qıynǵa túsetindigin baıqaýǵa bolady.
Ras, jeriniń keńdiginen Qazaqstanda artyq astyq óndirý problemasy burynnan bar. Keńes odaǵy kezinde bul problema sezilmeıtin. Kerisinshe qambaǵa mıllıard put astyq quıylǵan jyldary erekshe marapatqa ıe bolyp jatatynbyz. Al elimiz naryqtyq qatynastarǵa kóshirilgennen beri mol ósken astyqty syrtqa shyǵaryp satý kezinde bul jaǵdaıdyń baǵaǵa edáýir áser etetindigi belgili boldy. Astyq mol ósken jyldary ony saqtaý problemasymen qatar baǵanyń quldyraýy da jıi sezilip, dıqan qaýymnyń eńbegi esh ketken jaǵdaılar kezikti. Osy problemanyń bir sheshimi retinde egis alqaptarynyń kólemin ártaraptandyrý saıasaty alǵa shyqty. Sóıtip astyqtyń artyq egis kólemi birte-birte qysqartylyp, onyń ornyna ózimizge jetpeıtin, baǵasy joǵary basqa aýylsharýashylyq daqyldary egile bastady.
Osy saıasatqa sáıkes Qazaqstan bıyl egis alqaptaryn ártaraptandyrý jospary boıynsha bıdaı egistikteriniń kólemin 500 myń gektardan astamǵa qysqarta túsýdi kózdegen edi. Bul jaıynda Úkimette kóktemgi dala jumystarynyń barysy týraly baıandaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Arman Evnıev taǵy da atap ótti. «Aldyn ala berilgen málimetter boıynsha bıyl elimizdegi aýylsharýashylyq daqyldarynyń jalpy egis kólemi 21,8 mıllıon gektardy qurap, byltyrǵy kólemde qalmaq. Sonyń ishinde astyq daqyldarynyń egis kólemi 14,7 mıllıon gektardy qurasa, mundaǵy bıdaıdyń úlesi 11,4 mıllıon gektar bolady dep josparlandy. Osyǵan sáıkes bıdaı egistiginiń kólemi bıyl byltyrǵy kórsetkishten 544 myń gektarǵa azaıa túsýge tıis» degen edi birinshi vıse-mınıstr.
Sonymen qatar bıylǵy aýa raıy jaǵdaıy da egis shyǵymdylyǵyna eleýli áser etetindigi anyq. Qazaqstandaǵy astyq daqyldarynyń orasan zor bóligi klımattyq turǵydan táýekeldi aımaqtarda shoǵyrlanǵandyqtan bul faktordyń mańyzyn eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Ázirge bıylǵy aýa raıyna bálendeı ókpe joq. Degenmen kóktemniń salqyn bolyp, jazdyń jaı shyǵýy, onyń ústine sońǵy kezderi kúnniń ysyp turyp alýy elimizdiń soltústiginde ornalasqan dıqan qaýymdy edáýir ábigerge túsirgendigin aıta ketsek artyq bolmas. Sebebi, ázirge óziniń ósý satylarynan tolyq ótpegen astyq mezgili jetpeı pisip ketip, shyǵymdylyqqa edáýir áser etýi jáne ysyrapqa urynýy múmkin.
Biraq ázirge qorqynyshty eshteme joq kórinedi. Máselen Qostanaı oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Sembaı Saǵyndyqov bul jóninde: «Sońǵy kezderi óńirimizde turaqtap turyp alǵan ystyq kúnder aýylsharýashylyq daqyldarynyń ósýine edáýir qolaısyzdyq keltirgenimen ázirge egis alqaptarynyń jaǵdaıy jaman emes. Biz bul máselege arnaıy zertteý jasap kórdik. 4 mıllıon 48 myń gektar egistiktiń 3 mıllıon 93 myń gektary nemese 76 paıyzy – jaqsy jaǵdaıda, 940 myń gektary nemese 23 paıyzy – qanaǵattanarlyq deńgeıde, tek 14 myń gektary nemese 0,3 paıyzy ǵana nashar jaǵdaıda ekendigin anyqtadyq» deıdi.
Sonymen bıyl astyq daqyldarynyń, ásirese, Qazaqstannyń negizgi aýylsharýashylyq ónimi bıdaıdyń kólemi byltyrdan tómen bolatyndyǵy qazirdiń ózinde belgili bola túskendeı. Biraq budan keletin zııan da joq sekildi. О́ıtkeni onyń shyǵymdylyǵy jyldar boıy qalyptasqan deńgeıde qamtamasyz etildi. Kerisinshe, astyq baǵasynyń ósýinen úmit bar. Qazaqstannyń saýda bırjasyndaǵy 3 synypty bıdaı tonnasynyń baǵasy ázirge 40-45 myń teńge aralyǵynda qubylyp tur. Ýaqyt óte kele kóterile túsýi de ábden múmkin.
Astyq sharýashylyǵyna qatysty bıylǵy naýqannyń bir jańalyǵy kóktemgi dala jumystary kezinde sharýalarǵa bólinetin jeńildikti dızel otyny bıyl alǵash ret elektrondy format jaǵdaıynda bóline bastady. Ázirge bul úrdis Pavlodar oblysynan bastaý alyp otyr. Osy elektrondyq platformany ázirlegen mamandardyń aıtýynsha, endi oǵan basqa da óńirlerdi qosýǵa bolady, tek óńir basshylarynyń osy iske degen yntasy qajet. Al jeńildikti janar-jaǵar maıdy onlaın qyzmeti arqyly bólýdiń tıimdiligi úlken bolmaq. О́ıtkeni osy arqyly bıýrokrattyq kedergiler azaıyp, bólý jumystary ashyq jáne qolaıly júrgizilmek.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»