Jol boıyndaǵy jantúrshigerlik apattyń kún ótken saıyn kóbeıip kele jatqandyǵy qoǵamda alańdaýshylyq týǵyzýda. Ár apattyń artynda qanshama qaıǵy-qasiret, adam taǵdyry bar. Beıresmı derekterge súıensek respýblıka boıynsha jyl saıyn júz myń turǵynǵa shaqqanda, 3 myń adam jol apatynyń saldarynan ómirden ótedi eken. 17 myńǵa jýyq adam apat saldarynan múgedek bolyp qalady. Elimizde jol-kólik oqıǵasynyń kesirinen 30 myńǵa jýyq adam ajal qushqan.
160 myń adam ártúrli dene jaraqattaryn alǵan. El aman, jurt tynyshta qanshama otandastarymyz opat bolyp jatyr. Búkilálemdik banktiń saraptaýyna qaraǵanda, Qazaqstandaǵy jol apatynan ishki jalpy ónimniń bir jarym prosenti shamasynda zııan keltiriledi eken. Materıaldyq jáne áleýmettik shyǵyn 600 mıllıard teńgeniń tóńireginde. Eger elimizdiń qarjy kóp jumsalatyn qorǵanys salasyna jyl saıyn 200 mıllıard teńge qarjy bólinetinin eskersek, jol-kólik oqıǵasynan keletin zııannyń kólemi oqyrmanǵa túsinikti bolar edi.
Osynsha qaıǵy shegip, zııan tartyp otyrǵanymyzben, nashar kólik júrgizýshisin daıyndaǵany úshin áli birde-bir júrgizýshi daıyndaıtyn mektep nemese osy iske jaýapty qyzmetkerlerdiń jaýapqa tartylǵandyǵyn estigen emespiz. Buryn kólik júrgizýshilerin daıarlaıtyn oqý oryndary respýblıkanyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵynda bolatyn. Mınıstrlik óz kezeginde árbir kategorııa boıynsha baǵdarlama túzip, oqytý ádistemesin quryp, jańaǵy mekteptiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn tolyq zerttegennen keıin ǵana lısenzııa beretin. 2007 jyldan bastap kólik júrgizýshilerin oqytatyn mektepter jol-kólik polısııasyna berildi. Bıyl jańa tártip boıynsha oqý uıymdary ǵımarat pen qajetti qural-jabdyqtardy jalǵa ala alady. Endi shynyn aıtqanda, paıda kózdegen áldekimder ózderinde materıaldyq-tehnıkalyq baza bolmaǵan soń, avtodromdy jalǵa alý týraly jalǵan qujat jasaı salýy da ábden múmkin.
Biz osy shetin oqıǵalardyń sebebin anyqtaǵymyz keldi. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, jol-kólik oqıǵalarynyń sebebi men saldary san alýan. Onyń ishinde eń bastysy, kólik júrgizýshilerin daıarlaýdaǵy jiberilip otyrǵan olqylyq.
Oblys ortalyǵynda orta mektepterdiń joǵary synyp oqýshylaryna kásibı bilim berý baǵytynda bıýdjetten qomaqty qarjy bólinip, júrgizýshi mamandyǵyna oqytylady. Jalǵyz júrgizýshi ǵana emes, erteń tirshilikke qajetti árqıly kásip ıgeriledi. Ár oqý jylynda kólik tizginin ustaýǵa tilek bildiretin oqýshylardyń sany 500 myńǵa jetip jyǵylady. Árıne, oqýshylardyń orta bilim alýymen qatar belgili bir kásipti meńgerip shyǵýyna esh qarsylyq joq. Biraq bul arada aıta ketetin bir dúnıe, «VS1» kategorııasy boıynsha daıyndalatyn jańaǵy 15 toptyń quramyndaǵy jarty mıllıonǵa jýyq oqýshy kásibı bilimdi qandaı deńgeıde alyp jatyr? Mine, barlyq másele osynda. Kólikti júrgizip úırenýge nebári 8 avtokólik bólingen. Onyń ekeýi «ZıL» jáne «GAZ-53» júk kólikteri.
– Biz óz tájirıbemiz boıynsha oqýshylar tobyndaǵy ár adamnyń dáıekti túrde tájirıbe jınaqtap, bilim alýy úshin toptaǵy 30 oqýshyǵa kem degende úsh avtokóliktiń qajet ekendigin bilemiz, – deıdi «Arbakesh» aksıonerlik qoǵamynyń quryltaıshysy О́tegen Kárimov. Demek, oqý-óndiristik kombınaty oqý kýrstaryndaǵy oqýshylardy tolyq qamtamasyz etý, olardyń sheberlikterin jetildirý úshin kem degende 37 avtokólik qajet.
Bul máseleniń bergi jaǵy ǵana. Qazbalaı berseńiz, bir joqty bir joq túrtip, túpsiz tuńǵıyqqa tereńdeı túser edi. Endi oblys ortalyǵyndaǵy avtokólik júrgizýshilerin daıarlaıtyn kýrstar máselesine keleıik. Keshegi keńes zamanynda «Kazavtomotolıýbıtel», «DOSAAF» jáne Kókshetaý oqý kombınatyn qosqanda kólik júrgizýshilerin daıyndaıtyn nebári úsh arnaıy oqý orny bolatyn.
«Arbakesh» AQ quryltaıshysy О́.Kárimovtiń aıtýynsha, barlyq oqý oryndarynda oqytqan shákirtterine kýálikterin ózderi tapsyrady. О́ıtkeni, olar jalǵyz bilim tájirıbesine ǵana emes, shákirtteriniń moraldyq-psıhologııalyq baıyptylyǵyna da jaýapty. «Mysalǵa deıik, áýe ýchılıshesinde ushqyshtarǵa dıplomdy ýchılısheniń ózi beredi ǵoı», deıdi ol.
Shynynda da, tájirıbeli maman pikiriniń jany bar sııaqty. Áıtpese, qazir ruqsat beretin ári baqylaıtyn organ – Ishki ister mınıstrligi. Kýálikti de beretin ózderi. Bálkim, qaptap ketken jol apatynyń túpki sebebiniń aıtylmaı turǵany osydan ba eken?
Búginde Kókshetaýda 19 kólik júrgizýshilerin daıyndaıtyn mektep jumys isteıdi. Eger júrgizýshilerdi daıyndaıtyn mektepter túlekterine kýálik tapsyrǵannan keıin alǵashqy jarty jylda olardyń kásibı sheberlikterine jaýap beretin bolsa, osy bilim oshaqtarynyń qaq jartysy jabylyp qalýy da ábden múmkin. О́ıtkeni, kóbinde materıaldyq-tehnıkalyq baza álsiz. Tájirıbe ótkizetin alańqaılary joq. Mundaı tájirıbelik alańqaılar erteden jumys istep kele jatqan joǵaryda atalǵan úsh uıymda ǵana bar.
Sondaı-aq sapadaǵy salǵyrttyq oqý baǵdarlamasyna da tikeleı qatysty. Júrgizýshilerdi daıyndaıtyn mektepter Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarap turǵan kezde arnaıy túzilgen baǵdarlama bolatyn. Qazir de bar. Biraq jańǵyrtýdy qajet etedi. О́ıtkeni jyl saıyn jol júrý erejelerine birqydyrý jańalyqtar engizilip jatyr ǵoı. Sonymen qatar taǵy bir qısynǵa kelmeıtin dúnıe – «D» kategorııaly júrgizýshilerdi daıyndaý máselesi. Shynyn aıtqanda, qazir eshbir mektep ol sanat boıynsha daıyndap jatqan joq. Jolaýshylar tasymaldaý salasynda jumys isteıtin júrgizýshiler ilkiden kele jatqan aǵa býynnyń juqanasy. Mysaly, kólik júrgizýshisi mamandyǵyn qalaǵan azamat 18 jasqa tolǵanda «S1» kategorııasyn alady. Al «S» kategorııasyn alý úshin 21 jasqa tolýy kerek, onyń ishinde «S1» kategorııasymen bir jyldan kem emes jumys ótilińiz bolýy shart. «D» kategorııasyn alý úshin aldymen «D1» kategorııasyna qol jetkizýińiz qajet. Osy kategorııamen úsh jyl jumys isteýińiz kerek. Onyń ishinde «S1» kategorııasymen jumys istegen bir jyl eńbek ótilińiz talap etiledi. Sodan soń baryp 25 jasqa tolǵanda, eńbek ótilińiz bes jyl bolǵanda «D» kategorııasyn ala alasyz. Onda da «D1» kategorııasymen jumys istegen eńbek ótilińiz úsh jylǵa tolýy shart. Biraq osyǵan kóp jastardyń shydamy jetpeıdi. О́ıtkeni bul sonshalyqty qııaldaıtyn, armandaıtyn qasqaldaqtyń qanyndaı qat mamandyq emes qoı. «Men erteń avtobýs tizginine otyramyn» dep aldyna maqsat qoıyp, kim sonshama jyl júre alady. Mine, sondyqtan da qazir oblys ortalyǵyndaǵy jolaýshylar tasymaldaıtyn ujymdar avtobýs júrgizýshisin taba almaı otyr. Qazir eńbek etip júrgender burynnan kele jatqan aǵa býyn ókilderi.
Júrgizýshilerdi oqytýdaǵy taǵy bir másele, kýálik alǵysy kelgen adamnyń arnaıy mektepte oqymaı-aq, ózdiginen daıarlanýy. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bul da jerine jete oılastyrylmaǵan ádis. Árıne, onyń da adamnyń ýaqytyn únemdeý, qol jetimdiligin kóbeıý turǵysynda da ońtaıly jaqtary bolýy múmkin shyǵar, biraq kólik júrgizý, jaýapkershilikti qajet etedi. Sondyqtan ózdiginen oqyp, júrgizýshi kýáligin alýǵa atalǵan saladaǵy mamandar qarsylyq bildiredi.
Osy oraıda júrgizýshiler daıyndaıtyn mektepke ıelik etip otyrǵan «Otan» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi týraly aıta ketkenimiz jón. Birlestik 85 jyl buryn qurylǵan. Eńbek maıdanyna eleýli úles qosqan, tarıhy men taǵylymy mol. Aqmola oblystyq «Otan» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi aldymen traktorshylar daıyndaǵan. Tipti soǵys kezinde ol traktorshylar maıdan dalasynda tankıst retinde Otan qorǵaý joryǵyna da qatysqan. Odan beride tyńǵa joryq bastalǵan shaqta júrgizýshiler daıarlaýǵa kóshken. Jalǵyz júrgizýshilerdi ǵana emes, tolyp jatqan tehnıkalyq mamandar daıyndaǵan. Búginde de «A», «V», «V1», «S», «E» kategorııalary boıynsha júrgizýshiler daıarlaýda. Alaıda «D» kategorııasy boıynsha avtobýs júrgizýshilerin daıarlaýǵa qaýqarsyz. О́ıtkeni olardyń kýrsanttardy úıretýge qajetti avtobýstary joq. Al ózge materıaldyq-tehnıkalyq bazasy áriptesteriniń kópshiligine qaraǵanda kósh ilgeri. Qazir jylyna júzden astam júrgizýshi daıarlap shyǵarady. Jol erejesin úıretetin, mashına qurylymyn, tájirıbelik sabaqtardy oqytatyn pán kabınetteri tolyq jabdyqtalǵan.
– О́zge áriptesterimizdegi ahýal týraly aıta almaımyn. Bizdiń jumysymyz óz isimizge berik bolý,– deıdi birlestik tóraǵasy Vıktor Iýha. «Oqý merzimi árqaısysynyń qandaı kategorııa alatynyna baılanysty. Mysaly, «V,S» kategorııalaryna júrgizýshilerdi 5 aı, «S1» kategorııasy boıynsha 3,5 aı daıyndaımyz», deıdi ol.
О́zderiniń avtodromdary bar birlestik te negizinen júrgizýshilik sheberligi tynymsyz mashyqpen qalyptasatynyn aıtady. Mysaly «V» kategorııaly júrgizýshini daıarlaý úshin 57 jumys kúni kerek. Eger topta 30 adam bolsa jáne oqý merzimi 8 saǵat bolatyn bolsa, bir oqýshyǵa qansha ýaqyt kólik tizgindeý qajet ekendigi óz-ózinen belgili bolady. Ortasha eseppen alǵanda, oqýshynyń arnaıy trenajerda jattyqqan ýaqytyn qosa eseptegende, 40 saǵatqa tarta ýaqyt kerek. Demek, ár topqa 3 arnaıy mashına qajet bolady. Al mundaı múmkindigi joq oqý oryndary júrgizýshilerdi qalaı daıyndap jatyr?
Oblystyq ákimshilik polısııasynyń tirkeý-emtıhan bólimshesi qyzmetkerleriniń aıtýyna qaraǵanda, jol-kólik oqıǵalary oryn alǵan kezde kólik júrgizýshileriniń biliktiligi saraptama jasalyp, taldana bermeıdi. Búgingi kúni oblysta júrgizýshiler daıyndaıtyn 62 mektep jumys isteıdi. Solardyń arasynan «Arbakesh», «Otan», «Kazavtomotolıýbıtel» ujymdarynyń jumys sapasyn jaqsy qyrynan kórsetýge ábden bolady.
– Bul ujymdardyń oqýshylarynyń bilim sapasy, júrgizý tájirıbesi emtıhan kezinde kórinip turady, deıdi aǵa ınspektor Aslan Býkanov. Eń qıyn másele ortaq respýblıkalyq bazanyń bolmaýy. Bizde 2002 jyldan bastap osyndaı baza jumys istep edi. Máselen, Qyzylordada oqyǵan azamat bizde emtıhan tapsyratyn bolsa, álgi baza arqyly qaıda oqyǵanyn kórýge bolatyn. Qazir qarjy tapshylyǵyna baılanysty baza jumys istemeı tur. Jeltoqsan aıynyń birinen bastap halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna berý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Al búgingi kóterilip otyrǵan máselege baılanysty aıtar bolsaq, biz kólik júrgizýshilerin daıarlaıtyn mektepterdi teksere almaımyz. Bizdiń jumys − emtıhan qabyldaý» deıdi ol.
Mine, qany shyǵyp turǵan taqyrypty qaýzaǵanda, ekshep alǵanymyz osy. Ázirge júrgizýshiler daıarlaýdyń bet alysy osyndaı. Sharýasy shashetekten is ońalǵansha, qansha ýaqyt óter eken. Al ómir oǵan qarap turmaıdy ǵoı. Quddy jyldamdyǵy joǵary jeńil kólikterdeı zymyrap ótip jatyr. Sol zymyraǵan dúnıede jolyńyz bolsyn, jolaýshy!
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy