Jaqynda Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdany qurylǵanyna 90 jyl tolýyn dúrkiretip atap ótti. Qazaqstanda keńes ókimeti kúshine kirip, iri baılardy kámpeskelep, mal-múlkin sypyryp alǵan 1928 jyly jańadan aýdan-aýyldar qurylyp, ákimshilik bólinister paıda bolǵan eken. Basy qatty bolǵan osynaý ózgeristerge de ǵasyrǵa taıaý ýaqyt ótip, búgingi júıege el úırendi. Bul da tarıhqa aınaldy.
«Toı dese qý bas domalaıtyn» halyqpyz. Onyń ústine Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda «Atameken» kishi baǵdarlamasynyń «Áleýmettik bastamalar kartasy» bazalyq baǵyty boıynsha mesenattardyń týǵan jerine tartýy dál osyndaı torqaly toı, mereıli merekemen qatar júredi ǵoı. Qaratóbede eki kúnge sozylǵan mereıtoı kezinde osy topyraqtan shyqqan kásipkerler men myqtylar márttiktiń maıdanyna túsip baqty.
Eń áýeli aýdan ortalyǵy Qaratóbe aýylynda «Astana» saıabaǵy ashyldy. Saıabaqtyń ashylý saltanatynda aýdan ákimi Janat Asantaev aýdan turǵyndaryna osyndaı syı jasap otyrǵan eljandy azamattarǵa alǵys aıtty.
Jańa saıabaqta turǵyndardyń demalýy úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Saıabaqqa Astananyń sımvolyna aınalǵan bıiktigi 9,7 metr «Báıterek» monýmenti men sýburqaqtar, balalar oıyn alańy, ásemdigimen kóz tartar jaryqshamdar erekshe sán berip tur. Sonymen qatar kúnnen qýat alatyn qurylǵylarmen jabdyqtalǵan WI-FI taratatyn oryndyqtar da ornatylǵan. Bul keshen – osy óńirde týyp-ósip, búginde san túrli kásip sońynda júrgen Jandos Aıtalıev, Talaptan Daýyltaev, Qusaıyn Muqanov, Ermurat Sarıev, Radık Haıyrov syndy azamattardyń tartýy eken.
Osy toı kúnderi aýdan ortalyǵyndaǵy akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qaratóbe óńiriniń perzenti Qajym Jumalıev kóshesinde ǵalymǵa músin ornatyldy. Músindi ashý qurmeti aqyn Aısulý Qadyrbaeva men professor Málik Shálmenovke usynyldy. Bul bıýst te jeke adamnyń – qaratóbelik kásipker Bolat Qamıevtiń demeýshiligimen boı kóterip otyr.
Mádenı sharalardyń jalǵasy aýdandyq mádenıet úıiniń foıesinde «Qulpytas syryn ashaıyq» atty eskertkish jınaq pen «Qasıetti Qaratóbem» fotoalbomynyń tanystyrylymyna ulasty. Túrli-tústi, ıllıýstrasııalyq bul jınaqtar osy óńirdiń túlegi, Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory Jantas Safýllınniń jetekshiligimen shyǵarylǵan. Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda saqtalǵan HVIII-XX ǵasyr eskertkishteri – arab jazýly qulpytastardy zertteý isin júıege qoıǵan Jantas Nabıollauly Qaratóbe aýdanynyń ár aýyldyq okrýgindegi kóne zırattar men ondaǵy tarıhı tulǵalar týraly tolymdy eńbekti osy toı qarsańynda jarııalap, ólke tarıhyna ólsheýsiz úles qosty.
– Aq Jaıyq óńirindegi kóne qulpytastardy zertteý barysynda úsh hannyń, batyrlarymyz ben bılerimizdiń, basqa da tarıhı tulǵalarymyzdyń jerlengen oryndary tabyldy. Búgingi jınaqta Qaratóbe aýdany aýmaǵyndaǵy 73 qorym jınaqtaldy. 433 qulpytastyń 113-i jazýlarynyń óshýine baılanysty oqylmady. Oqylǵan qulpytastardyń ishinde segiz rýdyń ókilderi boldy jáne eki qulpytastyń árqaısysyna Ýfa, Qazan dep kórsetilipti. Tarıhymyzdy túgendeý barysynda sýretke túsirilgen qulpytastyń barlyǵyn birdeı oqý múmkin bolmady. Sebebi kópshilik qulpytastardyń saqtalý deńgeıi óte tómen, kún men jańbyrǵa, jelge mújilgen, synǵan, jazýlary kórinbeıdi, – deıdi Jantas Safýllın.
Osy kúnderi Qaratóbeniń ortalyq alańynda Qaldyǵaıty aýylynda týyp-ósken belgili fotograf Rafhat Halelovtiń fotokórmesi jáne belgili jazýshy, Qaratóbe aýdanynyń Egindikól aýylynda týyp-ósken Kurmanǵazy Qaramanulynyń qyzy Ańsaǵan Mustafanyń «Sóıle, sýret!» atty sýret kórmesi ótti.
Mereıtoı aıasynda Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy tapsyrmalardy júzege asyrýǵa negizdelgen «Týǵan jerge bir sebiń tıse, sen de baqyttysyń!» atty jerlester forýmy ótti. Forýmda el abyroıyn asyryp, mereıin ústem etip júrgen bir top jomart júrek jerlester sóz sóılep, qaratóbelik aǵaıyndy aýdannyń 90 jyldyq merekesimen quttyqtady. Aýdan ákimi Janat Asantaev Qaratóbe óńirine súıispenshilik tanytyp, týǵan jerdiń órkendeýine qol ushyn berip júrgen bir top el azamatyn alǵys hatpen marapattady.
Saltanatty sharada ár jyldary Qaratóbe aýdanyn basqaryp, osy óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna zor úles qosqan Naýryzbaı Qaraǵoıshın men Ashat Shaharovqa, jerles aqyn Aısulý Qadyrbaevaǵa, ǵalym Málik Shálmenovke, kásipker Bolat Ismaǵulovqa, ánshi Saǵadat Rahmetjanovqa, aqyn Talant Arǵynǵalıǵa «Qaratóbe aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi.
Merekelik shara qas qaraıa ortalyq alańda ótken «Týǵan jer – altyn besigim» atty «Jomart júrek» mesenattar forýmymen qorytyndylandy. Aýdan basshysy Janat Asantaev aýdannyń bıylǵy «Jomart júrek» syılyǵy laýreattaryn quttyqtap, jerlesterdiń aýdan ıgiligi úshin atqaryp júrgen izgilikti isterine alǵys bildirdi. Nátıjesinde aqyn Sholpan Qydyrnııazova – «Eren eriktilik» atalymymen, kásipkerler Jarqyn Tájiǵalıev, Qusaıyn Muqanov, Muratbek Muhanbedıev, Bolat Ismaǵulov, Aıbar Bralıev, Talaptan Daýyltaev, Erjan Hasanov, Ermurat Sarıev, Radık Haırovtar – «Týǵan ólke» atalymymen, «Muhıt jastary» jastar qoǵamdyq birlestigi – «Jyldyń úzdik uıymy» atalymymen marapattaldy.
Sanaly ǵumyryn Qaratóbe óńiriniń tarıhyn zertteýge arnap, 100-den asa kitap shyǵarǵan ardager jýrnalıst, jaqynda ǵana ómirden ótken ólketanýshy Qaıyrjan Hasanov aǵamyzdyń uldary Erjan men Nurjan Hasanovtar da týǵan jeriniń 90 jyldyq mereıtoıyna belsene úles qosypty. Qaratóbe aýdany shekarasyna kirer tusta jol ústine ornatylǵan záýlim qaqpa – osy azamattardyń eńbegimen turǵyzylǵan. Bir qyzyǵy, bul azamattar osy iske qarjysyn ǵana qosyp qoımaı, tikeleı qol kómegin berip, qarapaıym jumysshylarmen birge eńbek etken.
– Ákemiz Qaıyrjan Hasanovtan el men jer tarıhyna qatysty mol mura qaldy. Biz, urpaqtary, Qaratóbe aýdany ákimdigi qoldasa, aýdan ortalyǵyndaǵy Alash saıabaǵynyń bir buryshynan mýzeı úıin turǵyzyp, ólkemizdiń ótkeni men búgini, tarıhı tulǵalary týraly jádigerler men qujattardy jınaqtaǵymyz keledi. Ol ortalyqtyń ishinde úlken jıyndar, dóńgelek ústel májilisteri ótetin konferens-zal bolady. Buıyrsa, týǵan jerdiń tarıhy túgendelip, halyq nazaryna usynylsa deımiz. Bolashaqta ákemizdiń atynda ólketanýshylar baıqaýyn da uıymdastyrý josparymyzda bar, – deıdi Nurjan Hasanov.
Mine, toqsan jyldyń tobyqtaı túıinin jasaǵan torqaly toı da ótip ketti. Eń bastysy el esinde qalatyn, turǵyndar ıgiligin áli talaı jyl kóretin ǵıbratty ister kóp boldy. El osyǵan razy.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy