Sarsha tamyzdyń jýan ortasynda egistik alqaptary sarǵysh reńge boıanyp, pisip-jetilgennen habar bere bastady. Oblystyń birqatar aýdany suly, arpany jyǵyp jatyr.
Bıyl oblys dıqandary 4316,6 myń gektar egistik alqapqa dándi daqyldar tuqymyn ekken bolatyn. Erte kóktemde dıqandardyń kóńilinde úmit pen kúdik arbasyp turdy. Bulaı bolatyndyǵy, bıylǵy kóktem, jazdyń basy salqyn boldy. Tipti kópti kórgen kónekóz dıqandar da dál osy jyldaǵydaı aýa raıynyń ereksheligin esterine túsire almady. Shildeniń ózinde kúndiz aýanyń temperatýrasy 25-28 gradýs ystyq bolsa, tún kúrt salqyndap, 10-15 gradýsqa deıin tómendep júrdi. Al ósimdik ataýly túnde ǵana boı salyp ósedi emes pe?!
Maýsym, tamyz aılary jaýyn-shashyndy boldy. Salqyn kóktemde býlyǵyp óse almaǵan dándi daqyldar osy aılarda kúrt kóterildi. Olqylyqtyń orny tolǵan soń keıbir alqaptardyń masaqtary kereqarys bolyp kóz qýantyp tur. Qutty qarsaqtyń quıryǵy tárizdi basyndaǵy dándi kótere almaı ıilip turǵanyn kórgende bıyl qambamyz aqyq dánge tolatyn-aq shyǵar dep ishteı táýbe etesiń. Mamandardyń aldyn ala boljaýyna qaraǵanda, barlyq egistik alqaptyń 82 prosentiniń shyǵymy óte jaqsy. О́tken jyly dál osyndaı kózqýantarlyq kórinis 45 prosentti quraǵan bolatyn. Al 18 prosenti qanaǵattanarlyq.
Aqmolalyq dıqandar gektar berekesi 13 sentnerden aınalatyn bolsa, 5,5 mıllıon tonna astyq jınaımyz dep dámelenip otyr. Maıly daqyldar 279 myń gektar jerge egildi. Onyń da shyǵymy jaqsy. Barlyq alqaptyń 78 prosenti nemese 218,3 myń gektary jap-jaqsy ónip tur. 21 prosenti nemese 58,3 myń gektarynyń shyǵymy qanaǵattanarlyq. Ústimizdegi jyly kókten tilegenimizdi jerden berse, maıly daqyldardyń ár gektarynan 8,3 sentner ónim jınap, jalpy kólemin 202 myń tonnaǵa jetkizemiz dep úmittenýde.
Jaz jaýyndy bolǵan soń egistik alqaptaryn aramshóp basyp ketý qaýpi týǵan-dy. Ylǵal mol jyldary boı bermeı ketetin aramshóppen kúres ońaıǵa túsken joq. Áıtse de, dıqandar tarapynan osy bir soıyldaı salmaqty máselege jetkilikti nazar aýdaryldy. Barlyq egistik alqap hımııalyq óńdeýden ótkizildi. Shyǵyny kóp bolǵanymen shyǵymdylyǵy táýir.
Endigi másele, jerde óngendi jerde qaldyrmaı, ysyrapsyz jınap alý. Bul úshin eń basty qajettilik – tehnıka. Oblysta mashına-traktor parkin jańalaý týraly másele jyl saıyn kóterilip keledi. Áıtse de kóńil kónshiterlik kórsetkishke qol jeter emes. Osy jerde sózimiz dáleldi bolýy úshin birer derek keltire ketelik. Dál qazir aqmolalyq dıqandardyń qolynda 15270 traktor, 8463 astyq jınaıtyn kombaın, 1201 egis kesheni bar. Bylaı qaraǵanda, qyrýar kúsh tárizdi. Degenmen jyl basynan beri 6252 aýylsharýashylyq tehnıkasynyń iske jaramsyz ekendigi anyqtalyp, esepten shyǵarylǵandyǵy oılandyratyn-aq jaıt. Qaýsaǵan tehnıka ár jyldaǵy egin oraǵy kezinde qatty jumysqa shydas bermeı keledi. Oǵan ókpeleı de almaısyń. Paıdalaný merzimi 17 jyldan asqan traktorlardyń úlesi 66,7 prosentti quraıdy. Al astyq jınaıtyn kombaındardyń jartysy eskirgen. Demek, sany kóp bolǵanymen, japyryp jumys isteýge qaýqarsyz.
Oblys dıqandarynyń ár jyl saıyn egin oraǵyn belgilengen ýaqytta aıaqtaı almaı, naýqannyń sońy kúzgi qara jańbyrǵa urynyp jatatyndyǵynyń eń basty sebebi – osy. Qarashanyń sońynda jaýǵan qardyń astynda da astyq jınap júrgen dıqandardy kózimiz kórgen.
Keıbir jeke sharýa qojalyqtary áýpirimdep at tóbelindeı jerge egin ekkenimen, ózimdiki degen astyq jınaıtyn kombaındary joq. Olar kórshiles sharýashylyqtar qashan óz eginin jınap bolǵansha kútedi. Oǵan deıin Arqanyń aq jaýyny da bastalyp ketedi. Bul qıyndyqtan shyǵatyn eń tóte jol – aýyldyq kooperatıvterge birigý. Biraq onyń da azdaǵan qıyndyǵy bar eken.
– Bul ózi óte durys másele, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qulan» sharýashylyǵynyń jetekshisi Birjan Bolatov, – Kókshetaý qalasyndaǵy «Vektor» kombaın zaýytynan shyǵatyn «Vektor 410 KZ» astyq jınaý kombaınynyń quny 44 mıllıon teńge shamasynda. Biraq ony shaǵyn sharýashylyqtar ala almaıdy. Alý úshin ekken egistik kólemi 500 gektardan kem bolmaýy kerek. Aldymen 15 prosent alǵashqy jarnasyn tóleısiz, on jyl merzimge jylyna 10,9 prosenttik ústememen, kepilge kombaınnyń ózi qoıylady. Bul, árıne, dıqandar úshin tıimdi. Biraq kishkentaı qojalyqtarda munshalyqty egistik alqaptary joq qoı. Sondyqtan kópshiliktiń qoly jetpeı otyr. Jeri az dıqandar kombaındy satyp alǵannan da birer kúnge jaldaǵandy tıimdi kóredi. О́ıtkeni 44 mıllıonǵa alǵan kombaınyń bar bolǵany bir aptaǵa ǵana kerek. Qalǵan ýaqytta eshqandaı tabys bermeıtin tehnıka. Qarapaıym tilmen aıtqanda, aqsha tappaı, bosqa turady.
Sharýa qojalyǵy jetekshisiniń aıtýyna qaraǵanda, jyldaǵy ádetinen jańylmaı dızel otyny taǵy qymbattap ketken. Kóktemde ár lıtrin 120 teńgeden alsa, dál astyq úshin arpalys bastalar sátte qymbattap, ár lıtriniń quny 166 teńgege jetken. Qojalyq basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, bir myń gektar egistik alqabyna 15 mıllıon teńgeniń kólemindegi hımııalyq tyńaıtqysh jumsalǵan. Eger tuqymyn, janar-jaǵarmaıyn, eńbekaqyny, qajetti qural-jabdyqtardy qosyp eseptegende, osynsha egistik alqapqa 40 mıllıonǵa jýyq qarajat jumsalady eken. Al qaıtarymy she? Bul endi kúzdegi astyqtyń baǵasyna baılanysty.
– Baǵa saıasaty bizdi qatty alańdatady. Bir kózimiz jyl saıyn oınap turatyn baǵada bolsa, bir kózimiz egistik alqapta, – deıdi sharýashylyq jetekshisi Birjan Bolatov, – byltyr 4-klasty astyqty 35 myń teńgeden sattyq, al úshinshi klasty astyq 42-43 myń teńgege ótti. Negizinde, ár gektardan 7 sentnerden ónim alsaq, óz-ózin aqtap shyǵady. Onda da bıdaıdyń baǵasy jaqsy bolsa.
Astyq oraǵyndaǵy sheshýshi máseleniń biri kombaınshylarǵa da baılanysty. Sońǵy jyldary kombaınshylardyń jetispeýshiligi qatty bilinip tur. Eskikóz áldeqashan zeınet demalysyna shyǵyp ketken. О́tpeli kezeńde kombaınshylarǵa durys eńbekaqy tólenbedi de, jastar jaǵy bul mamandyqqa qyzyǵýshylyq tanyta qoımady. Ári bul naýqandyq jumys, jylyna ári ketse bir aı ǵana jumys isteýi múmkin. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda kombaınshylar túgili besaspap mehanızatorǵa da naýqandyq jumystardan basqa jumys tabyla bermeıdi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy dál qazir qansha kombaınshynyń qajet ekendiginen beıhabar. Ondaı esep júrgizilmeıtinge uqsaıdy. Ras, kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde mehanızatorlar men kombaınshylar daıarlanýda. Osy salanyń tizginin ustap otyrǵan oblystyq bilim basqarmasy da naqty qajettilikti bile bermeıdi. Istiń qojyraýy da mine osy úılestirýdiń joqtyǵynan bolyp otyr.
Oblystaǵy 67 astyq qabyldaý kásiporny qazir sońǵy daıarlyq jumystaryn júrgizip jatyr. Olar 4,4 mıllıon tonna astyq qabyldaı alady. Odan ózge aýylsharýashylyq qurylymdarynda eki mıllıon tonnaǵa jýyq astyq saqtaýǵa múmkindik bar. Bıyl aýa raıy jaýyn-shashyndy ekendigin eskersek, astyq keptiretin qurylǵylardyń jyldaǵydan kóbirek qajet bolatyn túri bar. Dál qazir táýligine 100 myń tonna astyq keptirýge qýaty jetetin 240 qurylǵy ázir. Aldyn ala boljamǵa qaraǵanda, 2,5 mıllıon tonna astyq ylǵaldy kúıinde túsýi ábden múmkin. Bul degenińiz qyrýar jumys.
Sóz sońyn túıindeı kele, oblystyń bar baılyǵy altyn astyq ekendigin eskersek, aldaǵy ýaqytta biz aıtqan qadaý-qadaý máseleler keń otyryp keńesetin, keshiktirmeı sheshetin sharýa.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»