TWESCO-nyń (Halyqaralyq Túrki akademııasy) Kerýlen alqabyndaǵy arheologııalyq ekspedısııasy túrki tarıhyna sensasııalyq jańalyqtar engizdi. Bul týraly Ulanbatyr qalasynda ótken baspasóz máslıhatynda Mońǵolııa ulttyq mýzeıiniń dırektory D.Súhbaatar aıtty. Ol Kerýlen ózeni boıyndaǵy qaǵandar ómir súrgen alqaptyń túrki tarıhyna tikeleı qatysy bar ekendigin atap ótti.
Budan buryn da habarlanǵandaı, TWESCO men Mońǵolııa Ulttyq mýzeıi Kerýlen ózeni alqabynda arheologııalyq qazba jumystaryn bastaǵan bolatyn. Akademııa tarapynan «Kerýlen ekspedısııasy» degen ataý berilgen ǵylymı ujym Mońǵolııanyń Hentıı aımaǵy Delgerhaan sumyny jerindegi túrki dáýirine jatatyn «Haıahýdag» jáne «Gúnbúrd» keshenderine qazba jumystaryn júrgizýde. Bul ólkeniń túrki dáýirine tıesili qabattary anyqtalmaǵan bolatyn. Alaıda, bıylǵy ekspedısııa nátıjesinde buǵan deıin túrkilerdiń tabany tımegen dep kelingen Mońǵolııanyń soltústik-shyǵys tarapyndaǵy kıeli Kerýlen-Kenteı aımaǵynyń ǵun-kók túrikter dáýirinde batyr babalarymyzdyń qutty qonysy bolǵandyǵy aıqyndaldy.
Mońǵolııa ulttyq mýzeıiniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Dagvaadorjıın Súhbaatar baspasóz máslıhatynda: «Kerýlen» jobasy mýzeı men Halyqaralyq Túrki akademııasynyń birlesken keshendi ǵylymı baǵdarlamasy. Olaı bolatyny uly qaǵandardyń altyn besigi Hentaı aımaǵy Kerýlen alqabyndaǵy túrki dáýiri eskertkishterine buryn-sońdy arheologııalyq qazba jumystary júrgizile qoımaǵan tyń óńir. Bıylǵy jyly arheologııalyq qazba júrgizilgen, shamamen 6-8 ǵasyrǵa tıesili delingen kóne túrki ǵuryptyq keshen áýeli ǵylymǵa múlde belgisiz bolyp kelgen. 30 sharshy metr aýmaqty quraıtyn kóne keshen uzaq ǵasyrlar barysynda topyraqqa basylyp, qymtalyp qalǵan. Osy keshendi Halyqaralyq Túrki akademııasymen birlesip zertteýdi qolǵa alyp, túrki dáýiriniń jádigerin baıytatyn oljalarǵa tap boldyq»,-dedi.
Ǵalymdardyń aıtýynsha «Haıaahýdag» kesheniniń syrty tórtkúl topyraq qorǵanmen qorshalyp, onyń ishi tereńdigi 2 metr, eni 1 metr ormen aınala tóńirekten oqshaýlanypty. Osy ordyń ishinen 2 metr 20 sm tereńdikten túbi bútin qysh qumyra, adam beınelengen 2 tas músin jáne taǵy basqa jádigerler tabyldy. Bul keshende aǵash taqtaımen shatyrlanǵan, bóreneden jasalǵan ǵıbadathana bar ekeni zertteý barysynda anyqtalyp otyr. Arheologııalyq zertteýdiń nátıjelerimen bólisken Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri, arheolog Chınbold Baıandelger: «Haıaahýdag» kóne túrki kesheni áıgili Kerýlen darııasynyń soltústiginde uly handardy taqqa kótergen qasıetti alqapta ornalasqan. 2017 jyly Túrki akademııasy men mýzeı «Burhan Haldýnnan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» degen ekspedısııa jasap, ǵalymdarymyz Joshy kúmbezine de zııarat jasady. Bıyl, mine, ǵuryptyq keshennen oljaly oraldyq. Bul jádigerler kóne túrki tarıhı muralaryn tolyqtyra túsetin qymbat qazyna. Er azamat músini búrkit qabaqty, qyr muryndy, salaly saqaly bar jaýynger kósem, al áıel basyna kóshpelilerdiń shoshaq bórkin kıgen túrki arýy. Jalpy keshenderden áıel adam músini az tabylady, sol sebepten de bul asa sırek kezdesetin baǵaly jádiger boldy»,-dedi.
«Haıaahýdag» keshenindegi orda jylqylar men qurbandyqqa shalynǵan mal súıekteri mol kezdesedi. Attardyń súıekterine qarap ǵalymdar ádettegi jylqydan iri, uzaq merzim ministe bolǵan, joryqqa qatysqan arǵymaqtar ekenin boljap otyr. Ch.Baıandelgerdiń aıtýyna qaraǵanda túrkiler mundaǵy ǵuryptyq keshenderde de Táńirige arnap qurbandyq shalyp, árýaqtarǵa taǵzym jasaǵan. Al, Kerýlen ózeni alqabyndaǵy túrki eskertkishteri túrki tarıhyna qatysty qatysty muralardyń qataryn tyń derektermen tolyqtyryp, Soltústik shyǵys Mońǵolııanyń da kóne túrkilerdiń mekeni bolǵandyǵyna dálel bolyp otyr.
Mońǵolııadaǵy arheologııalyq ekspedısııa jumysynyń nátıjesine baılanysty TWESCO basshysy Darhan Qydyráli ashylǵan jańalyqtyń túrki tarıhyna túren salar, ortaq tarıh úshin olja bolǵan dúnıe ekendigin aıtty.
«Tamyzdyń basynda akademııanyń arnaıy delegasııasy arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip jatqan óńirde bolǵanbyz. Kerýlen alqaby men Kentaı óńiriniń túrki tarıhynda da aıyryqsha orny bar ekendigi baıqalyp tur. Biz qazba jumystaryn júrgizip jatqan aımaqta túrki dáýirine tán kóptegen eskertkishtiń izin baıqaýǵa bolady. Al tabylǵan jádigerlerge kelsek, olar shynymen de úlken jańalyq»,-dedi ol.
Ǵalymnyń sózine qaraǵanda Kerýlen alqaby túrki tarıhy úshin jańa tarıhı paraqsha bolýy múmkin. Túrki tarıhyna sensasııalyq jańalyqtar engizgen arheologııalyq ekspedısııa jumysy áli de jalǵasyn tabatyn bolady.