Kókshetaý qalasy: Aralas mekteptiń aqıqaty

Bul mektep jańadan salynyp jatqan «Saryarqa» shaǵyn aýda­­­­nynda. Qurylysy bir jyl buryn bas­­talǵan. Jańa oqý jylynda paıda­lanýǵa berilgeli otyr. Ǵımaratty «Baı­syn» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi salyp shyqty. Syrt kózge sapasy jaman emes sııaqty. Synaq­shysy – Arqanyń úskirik aıazy. Qury­lys­shylardyń sózine sensek, bári de jaqsy bolatyn syńaıly. Aýmaǵy atshaptyrym. Ashanasy, eki sport zaly, 270 oryndyq májilis zaly, 900 oqýshyǵa arnalǵan bilim ordasynyń janynda standartqa saı fýtbol, bas­ketbol, voleıbol alańdary bar. 

Sóz joq, qazaq tiliniń kirpigi ǵana qımyldaǵan Kókshetaý úshin kól-kósir qýanysh. Bulaı bolatyndyǵy, oblys ortalyǵyndaǵy 24 mekteptiń úsheýi ǵana qazaq mektebi. Atap aıtqanda, bilimniń qara shańyraǵy sanalatyn – Málik Ǵabdýllın atyndaǵy №3 mektep-gımnazııasy, Sáken Júnisov atyndaǵy №18 mektep-lıseıi jáne oblys ortalyǵynyń quramyna kiretin Krasnoıar aýylyndaǵy №3 mektep-gımnazııasy. Qalǵany – aralas mektepter. Sóz arasynda oblys ortalyǵynda 23 myńǵa taıaý oqýshy baryn aıta ketelik. Osy jetkinshekterdiń jartysyna jýyǵy qazaq synyptarynda oqıdy. Qazaq synyby degende, ara­las mektep. Aralas mektepte til meń­gerý deńgeıi qanshalyqty ekendigin kókshetaýlyqtar jaqsy biledi. Ja­ýyr­dy jaba toqýdyń qanshalyqty qa­jeti bar. Qııalaı tartsaq, aralas mek­teptiń qazaq synybynda oqıtyn oqýshylary basym kópshiligi úziliste, sabaqtan tys ýaqytynda burynǵy qal­pymen orys tilinde sóıleıdi. Tipti, qazaqsha oqyp júrse de tilderi jańa shyǵyp kele jatqan sábıdiń tilindeı.     

Aldymen, aralas mektepterdiń ómirge kelý jaıy týraly aıtsaq, bulardyń túp-tamyry sonaý patshalyq zamandaǵy orys-túzem mektepterinen bastalady. Al 1990 jyl­dar­daǵy jaǵdaıdy aǵa býyn ókilderi jaq­sy biledi. Bul kezde qazaq tili bilim oshaqtarynyń tórine, tipti, bosaǵasyna ene almaı jaýtańdap turǵan shaq edi ǵoı. Qyzyl ımperııanyń óktemshil, ozbyr saıasaty shaǵyn ulttar men ulystardyń rýhyn jasytyp, tili men dilin joıýǵa synyq súıem ǵana qalǵan edi. Aralas mektep týraly áńgime qaýzaǵanda, aldymen oblys ortalyǵyndaǵy mektepterge synalap qazaq tilin engizý qajet boldy. Besiginde tunshyǵyp jatqan qazaq tiliniń, qazaq tilinde bilim beretin synyptyń basyn daýǵa qaldyrmaý úshin. О́z tilimizde oqımyz dep aıtýdyń ózine erlik kerek bolǵan zaman-aı, deseńizshi. Onyń ózinde de qazaq synyptaryna qolaısyzdaý oryn bólinetin jaǵdaılar da kezdesti. Tipti, olarǵa dárethananyń janynan bólme berilgendigi týraly aqparattar jetip jatty. Birtindep sonyń barlyǵy jónge qoıyldy. Búginde aralas mektep shyn máninde óziniń tarıhı mıssııa­syn aıaqtady. Áýel basta amalsyz­dan jasalǵan qadamnyń zııanyn, tá­lim-tárbıe barysynyń dál ulttyq mek­teptegideı júrgizilmeıtindigin árı­ne, el keıin bildi. Biraq budan basqa amal bolmaǵan. Taza ulttyq mek­tep ashýǵa ýaqyt kerek edi. Ári mun­daı má­sele qoıý múmkin emes sharýa bolatyn.

Búginde másele tolaıym sheshildi deı almasaq kerek. Myna bir derek­terge oı kózimen qarap, nazar aýda­ry­ńyzshy. Búgingi tańda Aqmola obly­syndaǵy bilim oshaqtarynda 15 myńnan astam qazaq balalary orys tilinde bilim alýda. 6-7 jyl buryn mundaı oqýshylardyń sany 20 myń­nan kóp bolatyn. Qazir qaıta jyl saıyn eptep azaıyp keledi. Dátke qýaty, ózge ult ókilderiniń 726 balasy qazaq tilinde oqıdy. Búgingi jaǵdaı keshegi keńes zamanyndaǵydaı emes qoı.

Ana tilinde joǵary bilim alýǵa tolyq múmkindik bar. Is qaǵazdary birtindep jergilikti ult tiline kóship keledi. Kez-kelgen sala qazir jergilikti ult tilin jetik biletin mamandarǵa zárý. Endeshe, nege óz tilimizden ózimiz bezinemiz. Bálkim, munyń barlyǵy keshegi keńes zamanynan qalǵan, sanamyzǵa óshpesteı ornyqqan, baltalasa buzylmaıtyn daǵdy, qorqynyshtyń sarqynshaǵy, áldeqalaı bolar eken degen bosań boljamnyń beınesi bolar...

– Keńes zamanynda mektepke deıin­­­gi mekemelerdiń de jaǵdaıy syn kóter­meıtin. Oblys ortalyǵynda jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin birde-bir balabaqsha bolǵan joq. Jasta bergen tárbıe jas qa­ıyń­­dy ıgenmen birdeı ekendigin sana­myz­ben salmaqtap, júregimizben túısin­genimizben qoldan keler dármen az. «Ásel» balabaqshasyn ashý kezinde ult­jandy azamattardyń eresen qa­jyr-qaıraty qajet boldy. Meniń oıym­­sha, aralas balabaqshalarda ult­tyq tálim-tárbıe berý, ana tilin oqy­­typ, úıretý qısynsyz sharýa. Eki top ara­laspaı tura ma. Sondaı sátter­de ne­gizinen, balalar orys tilin­de sóı­leýge beıim. Demek, aty ult­tyq bol­­ǵanymen, mazmuny ózgeshe qo­ıyrt­­­paq top bolyp shyǵady, – deıdi bi­lim salasynyń ardageri Telman Muqyshev.     

Qazir birtindep jergilikti ult ti­linde tálim-tárbıe beretin bala­baq­shalar kóbeıip keledi. Munyń ózi janǵa – medet, dátke – qýat. Túptiń túbin­de qaǵajý kórgen, adam aıtqysyz beınetti basynan ótkergen, óship bara jatyp janǵan, sarqylyp bara jatyp tolǵan qazaq tiliniń qabaǵyna qýanysh uıalaıtyn kún alys emes. 

Endi aralas mektepterden birtin­dep qutylǵan jón. Kókshetaýda bir-birine jaqyn turǵan birneshe mektep bar. Máselen, Jumaǵalı Saın kóshesiniń boıyndaǵy №11, 13 orta mektepterdiń arasy júz-aq qadam jer. Osy mektepterdiń birin qazaq mektebine aýystyrýǵa ábden bolady. Bul qadamnyń ózge ult ókilderiniń múddesine eshqandaı keri áseri joq. Esesine taǵy bir ulttyq mektepke ıe bolyp, jas urpaq qazaqylana túser edi. Kapsevıch kóshesindegi №5 jáne №6 orta mektepter de aralas mektepter sanatynda. Osy mektepterdiń birin jergilikti ult tilinde bilim beretin mektepke aınaldyrýdyń qanshalyqty qıyndyǵy bar?! Áne bir kezderi №11 orta mektepti jergilikti ult tilinde bilim beretin mektepke aınaldyramyz degende qazaq tilinde sabaq beretin muǵalimder kelispeı, qısynsyz syltaý aıtylǵan. Bul synyqqa syltaý izdeý, áıtpese, oblys ortalyǵyndaǵy birneshe joǵary oqý oryndary jyl saıyn júzdegen muǵalimderdi daıarlap jatyr. Olardyń ishinde jumys taba almaı júrgenderi de bar.

– Úsh balam aralas mektepte oqıdy, – deıdi Kókshetaý qalasynyń tur­ǵyny Qonysbaı Kereev, – úıde óz tilimizde sóılese almaıtyn boldyq. Qazaq tilin bilsin dep qazaq synybyna berip edik, aralas mekteptiń áserinen balalarymyz orys tiline jaqyndaý boldy. Aıtyp ta jatyrmyz, urysyp ta jatyrmyz, biraq, nátıje shamaly.

Soltústik óńirde ózge tildiń órisi­nen óz tilimiz óre boıy ozýy úshin aralas mektepterden birtindep arylǵan durys bolar edi.

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy