Qazirgi ýaqytta álem halyqtary qoldanysynda 65 álipbı bar. Abazın álipbıinde 82, al Papýa-Jańa Gvıneıanyń rotokas tilinde bar-joǵy 11 árip bar. «Eń kári árip» bizdiń zamanymyzǵa deıingi 1300 jyly fınıkııalyq álipbıde qabyldanǵan «o» árpi. Otyz úsh ǵasyrdan beri múlde ózgermegen. Dybysty ǵana emes, tutas sóılemderdi beıneleıtin ıeroglıfterdiń jóni bólek. «Chjýnven daszıdıan» qyryq tomdyq qytaı sózdiginde elý myń túrli ıeroglıf tańba bar. Mysaly, murnyńyz bitip, tynys alýyńyz qıyndap tursa, ony kórsetetin bir ıeroglıftiń ózi otyz alty tańbadan turady!
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy búkil túrki dúnıesiniń qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Onda «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty» dep atap kórsetken. Qazirgi zamanda latyn qarpine negizdelgen álipbı lıngvıstıkalyq turǵyda tehnologııalyq progrestiń negizgi elementteriniń biri bolyp otyr.
О́rkenıet kóshinen qalýǵa bolmaıdy. Álem halqynyń 70 prosenti latyn áripterin paıdalanady. Latyn álipbıine ótý týraly Ýkraına, Belarýs, Mońǵolııa elderi de myqtap oılanyp otyr. «Eger sizder álemdik mádenıetke, Eýropa ómir saltyna jaqyndaımyn deseńiz – latyn álipbıine aýysýyńyz kerek» degen Túrkııanyń Marmara ýnıversıtetiniń professory Hýrshıd Gıýneniń pikiri ýkraın qoǵamynda úlken pikirtalasqa arqaý boldy. Ýkraına men Belarýs aýmaǵynda XIII-XVIII ǵasyrlarda bolǵan Rech Pospolıta (qazirgi Polsha) men Lıtva knıazdyǵy jazýy latyn áripteri bolǵan edi. Tipti bir ǵasyr buryn belarýs gazetteri latyn árpimen shyǵyp turǵan.
Til – adamzattyń sanaly qarym-qatynasy negizinde paıda bolyp, sodan beri úzdiksiz damý jolynda kele jatqan tiri mehanızm. Sózdik qory bes mıllıonnan asatyn grek tili men nebary 340 sózden turatyn gvıneıalyq takı tili qazir bir kezeńde ómir súrýde. Jarty mıllıonǵa jýyq sózdik qory bar aǵylshyn tili álemniń klassıkalyq ádebıetinde de, álemdegi bedeli boıynsha da saltanat quryp tur. Qazir dúnıejúzi halyqtary arasynda eń kóp qoldanystaǵy til – qytaıdyń mandarın dıalekti (900 mln jýyq adam) eken. Odan keıin ıspan tili (332 mln), aǵylshyn tili (322 mln), bengalı tili (189 mln). Derekter boıynsha álemde dıalektilerimen qosa eseptegende jeti myńǵa jýyq til bar. Biraq, olardyń jartysyna jýyǵy joıylý aldynda turǵan tilder, ıaǵnı ol tildi qoldanýshylar sany on myń adamnan az. Ǵalymdardyń esebi boıynsha 1950 jyldan beri álemde 230 til joıylyp ketken. Mysaly, Keńester Odaǵy qurylǵanda 194 ult bolsa, ydyraǵan kezde 101 ult qalǵan.
AQSh Vıskonsın ýnıversıtetiniń professory Kamel Karpat «Qazaqty ult retinde saqtaý – túrikti saqtaý degen sóz. О́ıtkeni eń taza qandy túrik – qazaqtar. Qazaq tili – eń taza túrik tili. Túrik teginiń tamyry da osynda jatyr. Túrkııadaǵy musylmanshylyq – sol Iаsaýı ýaǵyzdaǵan musylmanshylyq. Men amerıkalyq túrikpin. Júregimniń bir túkpirinde qazaq tur» degen pikir aıtady. Elimizdegi túrki halyqtary mádenı ortalyǵynyń jetekshisi Ahmet Daǵdýran «Qazaq tili – barlyq túrki halyqtaryna túsinikti til.
Latyn álipbıine kóshken kezde búkil túrki halyqtaryna ortaq álipbıimiz bolady. Sonda barlyq túrkitildes aǵaıyndar Qorqytty, ál-Farabıdi, Mustafa Shoqaıdy túpnusqadan oqı alady. Meniń oıymsha, sol kezde on segiz mıllıon qazaqstandyq qazaq tilin úırenedi» deıdi. Iаǵnı álipbı halyqtardy bir-birine jaqyndatatyn, onyń ishinde túbi bir týystas ulttardyń ózara yntymaǵyna kómektesetin mańyzdy qural. Túrkııa bastap, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, jáne О́zbekstan jalǵastyryp, latyn negizdi alfavıtke kóshti. Osy elderdiń tájirıbesin qoldaný jáne jasalǵan jumystaryn paıdalaný, sonymen qatar olardyń jibergen qatelikterin qaıtalamaý qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetinde latyn álipbıine kóshýdegi qadamdardyń bastamasy retinde ýnıversıtettiń Innovasııalyq tehnologııalar parkinen Túrkııanyń Ystambul ýnıversıtetimen birlestikte «Qazirgi túrki tilderiniń tildik úderisin zertteý» ǵylymı zerthanasy ashyldy. Zerthana qyzmeti aldymen qazaq tilin kırıll álipbıinen latyn álipbıine aýystyrýdy meılinshe ońtaıly, júıeli júzege asyrý jáne veb-saıtqa negizdelgen sózdik jobasy, tilashar jobasy, veb-saıtqa negizdelgen qazaqsha-túrikshe jáne túrikshe-qazaqsha kompıýterlik aýdarma júıesi, qazaq tilindegi sózderdiń semantıkalyq toptary jobasy (Kazakh Wordnet Project) jáne qazaq tilindegi sózderdiń durys jazylýyn avtomatty túrde túzetý (Kazakh Spell checking & Correction), qazaqsha sózderdi grammatıkalyq tekserý (Kazakh Syntax checker) sııaqty birqatar qazaq tiline arnalǵan kompıýterlik-lıngvıstıkalyq jobalar boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi bastady.
Ekinshi kezeń jańa latyn álipbıiniń ótpeli on alty jobasyn qamtıdy. Jobany Qazaqstan (Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti) men Túrkııanyń (Ystanbul ýnıversıteti) kompıýterlik ınjenerııa salasynyń ǵalym-professorlary men túrkologııa, fılologııa ǵylymdarynyń professorlary birlese daıyndap, eki ǵylym salasynyń álemdik úzdik tájirıbeleri negizinde aldymen kompıýterlik-lıngvıstıkalyq baǵyttaǵy ónimderdi usynady. Onyń ishinde latyn álipbıin aqparattyq lıngvıstıkaǵa sáıkestendirý, oqýshylardyń jas erekshelikterine baılanysty qazaq tilin úıretý baǵdarlamasy, qazaq tilin sheteldikterge úıretý, qazaqsha-túrikshe sózdikter, qazaq tilin morfologııalyq jáne semantıkalyq taldaý sııaqty óte mańyzdy baǵdarlamalar bar.
HH ǵasyrdyń basynda latyn qarpine kóshýge, emlesin jasaýǵa alǵash nazar aýdarǵan ǵalymdardyń kóshbasynda turǵan, qazaq til biliminiń negizin qalaǵan tuńǵysh professor Qudaıbergen Jubanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy, lıngvıstıkalyq muralary, tildik tulǵasyn oqý-ádistemelik, ǵylymı, ǵylymı-tanymdyq qyrlarynan tanystyratyn eńbekter serııasyn daıyndaý, jarııalaý isi Qazaqstannyń Túrkııa Respýblıkasyndaǵy elshiliginiń qoldaýymen «О́lketaný», «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly júzege asyrylýda. Eńbekter túrik tiline aýdarylyp, qazaq tilindegi nusqasy latyn álipbıinde usynylady.
Osylardyń ishinde aýyz toltyryp aıtýǵa tatyrlyq jańa jobanyń biri «Qazaq tilindegi mátin jıiligin taldaý júıesi». Jańa latyn alfavıtinde jazylǵan qazaqstandyq mátinderdi jáne qujattardy taldaý úshin ázirlenetin onlaın-baǵdarlamalyq júıe lıngvısten muǵalimderge deıin, psıhologtardan kompıýterlik ǵalymdarǵa deıin paıdalanýshylardyń keń aýqymdy qajettilikterin qanaǵattandyratyn kompıýterlik lıngvıstıkalyq joba. Mátindi taldaý lıngvıstıkada, psıhologııada, kompıýterlik ǵylymda qoldanylatyn kóptegen ádisterdiń biri. Avtordyń mátini nemese kitabyna pishin jáne mazmundy taldaý jasaý jáne sheshý, mátindegi keıbir mátinderdiń jıiligi tekseriledi. Osylaısha, jazbasha sıpattama jáne jazý stıli týraly aqparat ashylady. Avtordyń ıntellekti men sózdik qorynyń kókjıegi anyqtalady. Qazaq tilin oqytý barysynda mátindik jıilikterdiń taldaýy ártúrli grammatıkalyq pánder boıynsha oqýshylardyń tapsyrmalaryn qarastyrý kezinde qoldanylady. Osylaısha, osy mátinderden stýdenttiń jasyna, grammatıkasyna, jazý stıline qaraı áńgimelesý qabileti týraly aqparatqa qol jetkiziledi.
Qazaq tilindegi mátinderdi jıilikte taldaý barysynda, birinshiden, mátinde qamtylǵan maqalalar kórsetiledi. Bul materıaldar «Natural Language Procece» arqyly ázirlenip, olardyń qosymshalaryna kiris retinde engiziledi jáne ári qaraı taldaý júrgiziledi.Mátin jıiligin taldaý qazaq tilindegi fonologııa, morfologııa, sıntaksıs nemese grammatıkalyq jáne semantıkalyq taldaý úshin paıdalanylýy múmkin kóptegen derekterdi kórsetedi. Qolmen jasaý úshin kóp ýaqytty qajet etetin jáne is júzinde múmkin emes bolyp tabylatyn bul prosess sıfrly kitaphanalarda, aqparatty izdeý jáne izdeý júıelerinde jıi qoldanylady. Mátinderdegi arnaıy ataýlar men nysandar (adam, mekeme, geografııalyq element ataýlary, tehnıkalyq termınder, qysqartýlar, kúnder men sandar jáne t.b.) mátinderge qatysty kóptegen qosymshalar da mańyzdy. Durys anyqtaý, olardyń jıiligin tabý kóptegen salalarda, mysaly, medısınada adamnyń aqyl-oıynyń damý deńgeıin anyqtaýǵa, áleýmettik medıa-taldaý jasaýǵa, jasalǵan qylmystardy taldaý maqsatynda, mamandardy qyzmetke qabyldar aldynda oı-órisin tekserýge kerek.
Qoryta aıtqanda, bul jobany zaman talaby men ǵylym damýynyń deńgeıine qaraı qalaǵan baǵytta órkendete berýge bolady. Memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıte otyryp til men ádebıette, bilim berý salasynda, saıasatta, medısınalyq psıhologııada, quqyq qorǵaý jáne sot saraptamalyq qyzmetinde, saýda men bıznes baǵytynda qajetti arnaıy baǵdarlamalar jasap, daıyn ónimdi satýǵa bolady. Sıfrlandyrý jáne «jasandy ıntellekt» degenniń bul da bir tarmaǵy. Bul birikken jobany zertteýge, júzege asyrýǵa Ystanbul ýnıversıtetiniń professorlary Atakan Kýrt pen Ismet Bıner, Qazaqstan tarapynan Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary Baýyrjan Amankeldiuly men Gúljan Shoqym birlesip jumys isteýde.
Ǵylym-bilim salasynda tájirıbesi ozyq elderden úırenerimiz kóp. Dóńgelengen dúnıeniń tórt buryshyndaǵy ǵylym-bilimge qatysty sony jańalyqtar, shet elderdegi áriptestermen kásibı qarym-qatynastar, aıtatyn jańalyǵy bar ǵalymdar, bizge osylardyń bári-bári qajet. Zamannyń ozyq ilimimen qarýlanǵan kókirek kózi oıaý shákirtter el bolashaǵy úshin ter tógeri anyq. Ýnıversıtettiń negizgi mindeti jáne qasıetti paryzy osyndaı talapty jastarǵa sapaly bilim men aıqyn baǵyt-baǵdar usyný. Sonda «О́ziniń tarıhyn, tilin, mádenıetin biletin, sondaı-aq zamanyna laıyq, shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahandyq kózqarasy bar qazaqstandyq bizdiń qoǵamymyzdyń ıdealyna aınalýǵa tıis» degen ustanym batyl túrde júzege asady.
Aıshýaq DÁRMENULY,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti,
Halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri