Qazaq halqynyń mádenıeti men ǵylymynyń tarıhynda Baıanaýla atalatyn óńirdiń alatyn orny zor. Aqyndar daýyldy jyrlary men óleńderine, sazgerler tamyljytyp ánderine qosqan Baıanaýla óńiriniń tabıǵaty qandaı kórkem bolsa, ol jerden ósip ónip shyqqan adamy da ónerimen, ǵylymǵa degen talabymen erekshe bolyp keledi. Bir ǵana Baıanaýla óńirinen keshegi zamanda qazaq ǵylymynyń, ádebıeti men óneriniń týyn joǵary kótergen júzdegen azamattar shyqty. Solardyń kógen basynda Musa Shormanuly sııaqty el qamyn oılaǵan alyp tulǵa turǵanyn jańa sezinip kelemiz.
Qazirgi Baıanaýla aýmaǵyna kiretin eldiń kópshiligi XIX ǵ. 20-30-jyldaryna deıin Esildi qýalap Qyzyljarǵa deıin jaılaıtyn bolǵan. 1822 jylǵy patsha ókimetiniń «Sibir qazaqtary týraly jarǵysy» qabyldanyp, Orta júz eli dýandarǵa bólingennen keıin Ereımenniń bergi jaǵy, О́leńtiniń boıy, Shiderti ózeni, Saryarqanyń osy tusyndaǵy ashyly-tushyly kólderden ári uzaı almady. Reseıdiń qazaq jeriniń soltústik bóligine enýi, Ertis, Esil boıynan qazaqty ońtústikke qaraı yǵystyrýy, ár jerde dýan ortalyqtarynyń salynýy qazaqtyń kóshpeli mal sharýashylyǵyna asa qatty soqqy bolyp tıdi. Osyǵan baılanysty qazaq qolyndaǵy myńǵyrǵan mal kúrt azaıyp, joqshylyq kóbeıe tústi. Shoqan Ýálıhanov pen Musa Shormanulynyń Batys Sibir general-gýbernatorynyń atyna jazǵan aryzynda: «V starye vremena, vo vremıa opýstoshıtelnyh voın ı vsednevnoı baranty, kazahı bylı bogache, chem teper, ı povsemestnye ýpadkı slýchalıs redko… V etý poslednıýıý epohý bylo nemalo kazahov, ımevshıh 10-tysıachnye tabýny loshadeı» deıdi. Bul jerde Shoqan men Musanyń aıtyp otyrǵany, árıne qazaq arasynda «Baı bolsań Bapaqtaı bol, Azynabaı, Sapaqtaı bol» delinetin baılar. Azynabaı 1838 jyly qaıtys bolyp, súıegin balasy Seıten Ázireti sultanǵa aparyp qoıǵany arhıv derekterinen belgili.
XIX ǵasyrdyń 50-jyldarynan bastap qazaq qoǵamyn qamtyǵan daǵdarystan shyǵýdyń joly naqtylana bastady. Onyń birinshi amaly zamannyń aǵymyna ıkemdelý edi. Qazaqtyń táýelsizdik úshin júrgizilgen kúres nátıje bermedi, sharýashylyq kúızeliske ushyrady, áleýmettik ómirge joqshylyq kirdi. Reseıdiń tegeýrini kúnnen-kúnge kúsheıe tústi, biraq Reseıdiń otarshyldyq pıǵyldaǵy áskerı-jazalaýshy saıasatynyń ar jaǵynda jańa órkenıettiń elesi kórindi. Ol otyryqshy turmysqa, óndiriske, eginshilikke, oqý-bilimge negizdelgen kúshti órkenıet edi. Qazaqtyń el bolyp, jurt bolyp saqtalýy úshin sol órkenıettiń amal-aılasyn úırený, tilin bilý kerek boldy. Sonymen qatar oǵan qarsylasý úshin ózińniń qundylyqtaryńdy da saqtaý kerek. Eýropa men dástúrli mádenıetterdiń arasyndaǵy bitispes kúres maıdany qazaq eline keldi. Sol zamanda úmitin bolashaqqa jalǵaǵan alash eline shamshyraq qyzmetin atqarǵan Musa Shormanulynyń azamattyq tulǵasyn qalyptastyrǵan osy orta edi.
Musa myrza qazaq tarıhynda belgili tulǵa – Myrzaǵul batyrdan taraıdy. El «Aıdabolda – Tólebaı, Kúlikte – Shobalaı, Ormanshyda – Qarabaı, Qarjasta – Myrzaǵul» deıdi. M.J.Kópeıuly «osy tórteýi tórt bosaǵa bolǵan, jurt aýzyna ilinerlik, el ustarlyq kisiler osylardan shyqqan» deıdi. Myrzaǵuldan eline qut bolǵan alty birdeı ul týady. Osy alty uldyń otaýy bir arada túsip, qonǵan jeri toı bolyp, qotan tolǵan qoı bolyp, alty kelin bir jerden, aǵaryp basy kórinip, aq maraldaı kerilip, birine-biri jarasyp turǵandyqtan mańaıdaǵy el «bul jerdiń aty Aqkelin bolsyn» dep aıtty deıdi. Qarjastardyń óz ishindegi úlkenderdiń aıtýyna qaraǵanda, Aqkelin – Shormannyń báıbishesi. Shyn aty Topaı eken, Aqkelin dep Topaıdy ataǵan Shoń bı deıdi. Zamanynda «Shorman bulbul» atanǵan ataqty bı óziniń qyryq toǵyz múshelinde qaıtty, artynda qalǵan urpaǵyn tárbıelep, Musany azamat qataryna qosqan osy Aqkelin anamyz. Bul kisi – qazaqtyń kemeńgeri Shoqannyń anasy Zeıneptiń sheshesi. Aqkelinniń Musany týǵan soń óz aýylyna tórkindep barýy, Altaıdyń kók moıyn tulparynan qalǵan kepti alyp ketýi, osylaı quttyń Qýandyqtan Qarjasqa qaraı aýǵan áńgimesi bar.
Osy shańyraqta 1818 jyly Baıanaýla óńiriniń qaıta jańǵyrýyna, rýhanı túleýine basshy bolǵan Musa Shormanuly dúnıege keldi. Ákesiniń kózi tirisinde Baıanaýla dýanyna engen Qarjas-Quleke bolysyn basqarǵan Musa Kenesary qozǵalysyna baılanysty biraz jyl úzilisten keıin 1840 jyldan bastap dýannyń qazylyq (zasedatel) qyzmetine kiristi. Musa Shormanuly týraly alǵashqy esteliktiń avtory D.Pýtınsev ol bolystyq qyzmetke 1833 jyldyń 2 qyrkúıeginde, al qazylyqqa 1841 jyldyń 2 jeltoqsanynda bekitildi dep jazdy. Máshhúr «on tórt jasar kúninde, saılaǵan eken bolysqa», «jıyrma eki jasynda, qazylyq úkimin júrgizgen» dep D.Pýtınsevtiń jazǵandaryn naqtylaı túsedi. Musa Shormanulynyń alǵash ret aǵa sultan bolyp saılanǵany – 1850 jyldyń 5 jeltoqsany, osylaı 1851 jyldyń 24 jeltoqsanyna deıin bir jyl qyzmet istedi. 1853 jyldan bastap Musa myrza Baıanaýla dýanynyń aǵa sultandyǵyna birjolata kiristi. 1854 jyldyń 2 qyrkúıeginde osy qyzmetine bekitilip 1868 jylǵa deıin, ıaǵnı dýan jabylǵanǵa deıin qyzmet atqardy. Patshanyń jarlyǵymen 1869 jyldan bastap qaıtys bolǵanǵa deıin Batys Sibir general-gýbernatorynyń janynda Orta júz qazaqtary boıynsha keńesshilik qyzmet atqardy. G.N.Potanınniń «V Omskom kraıý on schıtalsıa odnım ız ývajaemyh, pochetnyh lıýdeı, glýboko vladeıýshıh znanııamı o jıznı kazahov. V arhıve Omskoı kanselıarıı mojno naıtı zapıskı Chokana zapısannye so slov M.Chormanova – traktaty po sýdebnym delam ı o hozıaıstve kazahov» deıtin sebebi osy.
Musa Shormanuly el bıligine erte aralasty. Áýelde aýyl moldasynan tálim alyp, hat tanyǵan Musany ákesi Shorman Ombydaǵy eki jyldyq áskerı ýchılıshede oqytady. Bul keıin kadet korpýsyna aınalǵan Sibirdegi birden-bir iri oqý orny edi, biraq Baıanda dýannyń qurylýy, el bıligi úshin kúres, sol kezdegi qazaq qoǵamynda óristegen azattyq qozǵalysy Musany elge qaıtardy. 1837 jyly ákesi Shorman qaıtys bolǵanda Musa jıyrmaǵa tolmaǵan jas jigit edi, buǵanasy qatpaǵan kúninde el tirshiligine aralasyp ketti.
Osyǵan baılanysty el arasynda júrgen mynadaı bir áńgimeni eske túsirgen lázim. Musa myrzanyń Kenesary kóterilisine óz aǵaıyndary Janaıdar batyr, Azynabaı balalary Seıten men Taıjandardan keıin qosylǵany málim. Jas ta bolsa eldi qyrǵynǵa ushyratyp alamyn ba degen jaýaptylyq Musanyń júreginen ketpegen sııaqty. Kenesaryǵa qosylǵannan keıin de hannyń jandaıshaptarynyń ártúrli basbuzarlyqtaryna narazylyǵyn bildirip otyrdy. D.Pýtınsevtiń jazýyna qaraǵanda, Musa Shormanuly Baıanaýladan tutqynǵa túsken tilmash Býtakovty qashyryp jiberedi. Taǵy birde Kenesarynyń el shapqan nókerleri hanǵa saýǵa dep sulý kelinshek pen boıjetken qyzdy alyp keledi. Musa osy ekeýin hannyń tóleńgitterinen kúshpen tartyp alyp, óziniń shapanyn, jibek beshpetin ústerine jaýyp, bólek úıge túsirip, kempirlerge baqtyryp keıin elderine aman-esen qaıtarady.
Osylardyń bári jınaqtala kele Musa myrza Kenesary aldynda jazaly bolyp, hannyń qaharyna ilinedi, qarańǵy úıge jaýyp tastaıdy. О́lim jazasyn kútý ońaı emes, Musa aýyrdy degendi estip búkil Qarjas aq qasqa, kók qasqasyn aıtyp qoıdaı mańyrap, qozydaı shýlaıdy. Kóterilis jaıyna qalyp, el ishinen buzyla bastaıdy, batyrlar hannan Musany bosatýdy talap etedi. Baıanaýlaǵa qaıtqan soń da Musanyń eki ottyń ortasynda júrgenin 1842 jyly reseılikterdiń oǵan bergen minezdemesinen de kórýge bolady: «Mýsa, syn Chormana, bıı, 26 let. Gord, hıtryı, mstıtelnyı ı korystolıýbıv...1838 godý s volostıý ýdalıalsıa k mıatejnomý sýltaný Kenesary Kasymový, v 1839 godý vozvratılsıa, so vremenı vozvrashenııa hotıa pod sýdom ne byl, no po harakterý ego somnıtelen k predannostı rossııskomý pravıtelstvý. Letnıe kochevkı ne severo- zapade, po rechkam Chıderte, Selete, Ýlente ı Kome, zımnıe – na ýrochıshah Mýrzagýl tas v 60 verstah, ı Kyzyl Chılıke v 4 verstah ot prıkaza».
Reseıde 1861 jyldan (sharýalardy basybaılyqtan bosatý) bastalǵan reformalar Qazaqstandy da qamtydy, sonyń bir kórinisi, Sh.Ýálıhanov óziniń pikirin bildirgen sot isiniń reformasy. Kapıtalızmniń dańǵyl jolyna túsken Reseı ónerkásibi qazaq jerin, keń baılyǵyn ıgerýdi josparlady. Onyń ústine Reseı jer reformasyn durys sheshpeı, ádeıilep, qazaq saharasyna qarashekpendilerdi qaptatty. Mine, osy shaqta dalalyq alqapta aıaqasty qalǵan eldiń júgi óz ishinen shyqqan Musa Shormanuly sııaqty azamattaryna tústi. Ol jalǵyz emes edi, onyń zamanynda el dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen Qunanbaı, Alshynbaı, Ybyraı sııaqty kósemder shyqty. Birde Qarakesek-Sarym Janǵutty bı Túrkistan jaqta qońyrat Sapaq balasy Imamberdi datqamen Úısin Tóle bıdiń bılik aıtyp, tórelik bergen tóbesinde májiliste otyryp, «Arqada kim bar?» degende: «tobyqty Qunanbaı, qypshaq Ybyraı, tórtýyl Musa – osy úsheýi qazaq mańdaıyna qalaı syıyp júrgenine aıran-asyrmyn», – dese, Uly Abaı «Musa myrza jańa týyp kele jatqan zamannyń qatparly qubylystaryn dál túsingen jan» degen eken.
Sharýashylyq tyǵyryqtan eldi alyp shyǵýdyń joly jańa kásipterdi, eginshilikti ıgerý, qystaý salý dep elge úlgi kórsetken Musa myrza, rýhanı kúızelisten shyǵýdyń basty joly islám dini dep túsindi. HVIII-HIH ǵǵ. basynda qazaqty musylman eli, til tabysýdyń bir joly islám dini dep josparlaǵan Reseı úkimeti dindi qoldady, al XIX ǵ. ortasyna qaraı dinniń otarshyldyqqa qarsy baǵyttalyp, ult-azattyq ıdeıalaryna tamyzyq bolyp otyrǵanyn anyqtaǵan soń, qýdalaý bastaldy. Sol sebepti meshit salý, medrese ashý, Mekkege barý úlken qıynshylyqtarmen iske asýshy edi. Keıin kele úkimet medreseniń ózinde orys tili oqytylýy kerek degen erejelerdi shyǵardy. Osyǵan qaramastan, el kósemderi órshelene islám úshin kúrese tústi. Otarshyldyq buǵaýda tunshyqqan qazaqtyń adamgershiligi men rýhyn saqtap qalýdyń eki joly bar bolsa: biri – bilim, biri – din. Musa myrza sol zamanda Baıannyń kózi ashyq Sekerbaı Malgeldiuly sııaqty azamattarymen birlesip áýeli dindi bekitýdi qolǵa alypty. Bul áńgimelerdiń birqatary Máshhúr jazbalarynda oryn alǵan: «Musa, Sekerbaı zamanynda Qulboldy, Qarjas kózge bir kórindi. Buharaı-Sháripteı shahardan Qońyrbaı degen halfe Musa, Sekerbaıdyń dańqyna ǵashyq bolyp, Saryarqaǵa kelip, Baıanaýlada Qyzyltas degen jerde halfelik dúkenin quryp, múrıd basty, sonda Qarakesek, Súıindik tegis qulap aldyna jıyldy... Baıanaýla qalasyna Qamaraddın ahýndy ornalastyryp, Musa myrza qyryq toǵyz jasynda ózi Muhtasar, Lýqaıa ılan Tápsir tábıannan sabaq aldy. Musa bas bolyp oqyǵan soń, Súıindiktiń jastary muryny tesilgen taılaqtaı elpildep, kárileriniń úkiniń júnindeı saqaldary jelpildep bir-bir kitap qoldarynda, tep-tegis Qudaıdyń buıyrǵan joldarynda boldy. Musa, Sekerbaı tóbesine kóterýmen halyq shynymen qulap, kóterip alyp ketkendikten, sondaı bir jaqsy zaman boldy. Bul – Musa, Sekerbaı zamanyndaǵy erlerdiń qylǵan isteri».
Musa myrzanyń ekinshi bir atqarǵan isi – eýropasha bilimniń shyraǵyn jaqty. Ol otarlyq buǵaýyna túsken halyq úshin qatal ýaqyttyń azabynan qutylýdyń jalǵyz ǵana joly – aǵartýshylyq dep tanydy. Qazaqtyń jartylaı kóshpeli ómirine beıimdelgen gımnazııalar uıymdastyrý ıdeıasyn usyndy. 1865 jyly Omby qalasynda Musa qatysýymen bolys keńseleri qyzmetkerlerin daıarlaıtyn qazaq mektebi ashylady da, ol ár bolystan eki balany mindetti túrde qala mektebine jiberýdi qadaǵalady. Qazaqtyń talaı tańdaýly azamaty ósip shyqqan Baıan qalasyndaǵy eki klastyq qazaq-orys ýchılıshesi de Musa Shormanuly sııaqty halqymyzdyń kemeńger azamatynyń elge jasaǵan bir jaqsylyǵy. Patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatymen kúreste Musa myrza qazaqty táýelsizdikke, teńdikke jetkizetin tek ǵylym-bilim dep tanydy.
Musa Shormanulynyń óz eline degen súıispenshiligi men qamqorlyǵyn, jan kúızelisi men kúpti kóńilin G.N. Potanınge «Bilim jáne ǵylymdy ıgermese, qazaq halqynnyń bolashaqqa degen senimi bolmaıdy» dep jazǵan hatynan baıqaımyz. Tek G.N.Potanın ǵana emes, qazaq halqynyń tarıhy men etnografııasyna qyzyqqan reseılik talaı myqty oqymystylar men sheneýnikter Musamen keńesip otyrǵan. О́zi de qazaq halqynyń salt-dástúrleri men sharýashylyǵy týraly «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» (Omsk, №32-37,1871), «Selskoe hozıaıstvo ı lesovodstvo» (SPb., 1883, ch. 1422, № 1), «Zapıskı Zapadno-Sıbırskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva (Omsk, 1906, vyp. XXXII) gazet-jýrnaldaryna kólemdi maqalalar jarııalady.
Baıanaýla okrýgine HIH ǵasyrdyń 60-jyldardaǵy reformasyna daıyndyq komıssııasyn bastap kelgen A.K.Geıns Musa Shormanulynyń bilimine, oı-órisine tańǵalyp «Sibir qazaqtary týraly eń mańyzdy etnografııalyq málimetterdi tek qana Shyńǵys Ýálıhanov jáne Musa Shormanuly baıandaı alady» deıdi. Musa Shormanuly qazaqtyń qoldanbaly óneri jáne folklorlyq muralaryn jınap, Sankt-Peterbýrg pen Eýropada kórmelerin (1861 jáne 1867 jj) ótkizýge belsendi aralasty. Bul týraly aqparat búgingi kúnge deıin Sankt-Peterbýrg jáne Omby muraǵattary men mýzeılerinde saqtaýly. Musa Shormanuly 1876 jyly Peterbýrgte ótken orıentalısterdiń úshinshi kongresine qatysty.
Shoqan Ýálıhanovtyń tulǵa retinde qalyptasýyna da Musa Shormanulynyń da sińirgen eńbegi az bolǵan joq. Olar tek qana týys emes, sonymen birge pikirles te boldy. Jıeniniń árbir keleli isterinen óz ıdeıalarynyń da júzege asyp jatqanyn kórip, naǵashy aǵasy ony ystyq yqylaspen jaqsy kórdi. О́ziniń dostaryna jazǵan hatynda Sh.Ýálıhanov naǵashy aǵasyn «sırek kezdesetin keremet adam» dep ataǵan. Belgili ǵalym Á.H.Marǵulan óziniń bir eńbeginde Sh.Ýálıhanovtyń Musa Shormanulyna jazǵan 30 hatyn oqyǵanyn jazady. Hattardyń bári de «Aıaýly myrza aǵamyzǵa» dep bastalǵan. Shoqannyń erte qaıtys bolǵanyna qatty qaıǵyra otyryp, Musa Shormanuly kóp jyldar boıy Omby ákimshiligine ǵalymnyń qabirine eskertkish turǵyzý týraly ótinishter berdi. Onyń bul izdenisi 1880 jyly oryndaldy.
О́kinishke qaraı, Musa Shormanulynyń qyzmetine Keńes tarıhshylary men ádebıetshileri «patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qyzmet qylǵan dalanyń shynjyr balaq, shubar tós shonjary» degen birjaqty baǵa berip keldi. Musa Shormanuly tulǵasynyń aýqymdylyǵyn onyń zamannyń bet alysyn boljaǵan isterin aıqyndap túsinbeıinshe, tolyqtaı tanyp bilý, uǵyný múmkin emes. Otarlaý ústemdigi kúsheıip kele jatqan shaqta halyqtyń tulǵaly uly ulttyń rýhanı bolmysyn saqtaý úshin olar otarlyq júıemen ymyraly kelisimge ıek artqanyn aıtý kerek. Musa myrzanyń bolashaqtyń kúre jolyna saı jańa qundylyqtardy usynǵany aıtylmady. Musa Shormanuly úshin bılik – qazaq ultyn saqtaý jáne damytý ıdeıalaryn ómirde iske asyrýǵa paıdalanǵan qarýy edi.
Musa Shormanuly 1884 jyly 26 jeltoqsanda Ombyda qaıtys bolady. 1885 jyldyń 18-23 shilde aralyǵynda Shúrshitqyrǵan degen jerde myńdaǵan adam qatysqan asy berildi. M.J.Kópeıuly Musa Shormanulyn «Aıdyndy shalqar teńizdeı aqylǵa dana, ken edi» dep ǵajap joqtaý shyǵarady. Musa Shormanulynyń aǵartýshylyq jolyn óziniń bel balasy Sádýaqas bastaǵan, myńdaǵan qazaq azamattary qostaǵan zııaly qaýym jalǵastyrdy.
Jambyl Artyqbaev,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
professor