10 qyrkúıek – Dúnıejúzilik sýısıdtiń aldyn alý kúni. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine súıensek, álemde sýısıdten jylyna 800 myń adam kóz jumady. Bul degenińiz árbir 40 sekýnd saıyn bir adam óz-ózine qol jumsaıtynyn kórsetedi. Bizdiń elde de bul problema ótkir máselelerdiń qatarynda, ásirese jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd kórsetkishi joǵary bolyp tur.
Qazaqstanda sýısıdtiń jáne sýısıdke talpyný áreketteriniń tereńde jatqan sebepterin anyqtaǵan zertteýlerge súıensek, 90% jaǵdaıda jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd psıhıkalyq densaýlyqtyń nasharlaýymen tikeleı baılanysty. Jasóspirimdik kezeńnen eresek ómirge aıaq basar kezinde adam boıyndaǵy psıhologııalyq kúızelis keı jaǵdaıda sýısıdke ıtermeleıdi. Jastar arasynda psıhıkalyq densaýlyqtyń aqaýlaryn jasóspirim kezeńinde anyqtaý qıyndyqtar týǵyzady. Degenmen Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory N.Negaıdyń aıtýynsha, sýısıdtiń aldyn alýǵa da, onymen tıimdi kúresýge de ábden bolady. Bul oraıda, Bilim Foundation qorynyń jergilikti ákimdiktermen birge IýNISEF, Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵymen áriptestik negizinde júzege asyryp jatqan «Jasóspirimderdiń densaýlyq pen ómirlik daǵdylaryn qalyptastyrý jáne olardyń arasynda sýısıdtiń aldyn alý» atty baǵdarlamany mysalǵa alýǵa bolady. Bul baǵdarlama qazir Astana qalasynda tájirıbege engizilip jatyr.
Qor jetekshisi Erlan Aıtmuhambetovtiń sózine qaraǵanda, elimizde jyl saıyn shamamen 700-deı jasóspirim óz-ózine qol salýdy oılaıdy. О́kinishke qaraı, sonyń shamamen 30% jaǵdaıynda balanyń ómirin saqtaı almaı qalyp otyrmyz. Sondyqtan jasóspirimderdiń arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan baǵdarlama birneshe negizgi máseleni qamtıdy. «Aldymen jan kúızelisinde, ómirlik tyǵyryqqa tirelip, ólimnen basqa jol kóre almaı júrgen balalardy erte anyqtap otyrý kerek. Bul baǵdarlamanyń birinshi komponenti. Onyń óziniń ádisteri bar. Bul ádis, eń aldymen mektep psıhologterine, muǵalimderge, ata-analarǵa úıretiledi. Olar balanyń minez-qulqynyń ózgergenin baıqaǵan jaǵdaıda ne isteý jáne kimnen kómek suraý kerek ekeni aqparattandyrylady. Baǵdarlamanyń úshinshi komponenti – jasóspirimderdiń psıhıkalyq saýlyq týraly saýattylyǵyn, habardarlyǵyn arttyrý. Biz, eń aldymen jasóspirimge óziniń kóńil kúıin ózi baǵalaı alýyn úıretemiz. Stress, kúızelis, depressııa degen ne, ony ózińniń boıyńnan jáne qasyńdaǵy dosyńnyń boıynan qalaı anyqtaý kerek ekeni úıretiledi. Sonymen qatar óz-ózine qol salý ómirlik tyǵyryqtan shyǵatyn jol dep esepteýge bolmaıdy dep túsindiriledi. Ony úıretetin mektep psıhologi», deıdi E.Aıtmuhambetov.
Onyń aıtýynsha, júrgizilgen zertteýler máseleniń túpki sebepterin kórsetti. Balalardyń jan saýlyǵynyń nasharlaýy, olardyń ómirge tózimdilik qasıetteriniń tómendigi óz-ózine qol jumsaý oqıǵalarymen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Sondyqtan Qyzylorda, Aqmola, Atyraý oblystary jáne Shymkent pen Astana qalasy ákimdikterimen kúsh jumyldyryp, jasóspirimderdiń densaýlyǵy men ómirlik daǵdylaryn qalyptastyrý jáne sýısıdtiń aldyn alý baǵdarlamasyn engizý qolǵa alyndy. Bul baǵdarlamada balalardyń ómir súrý qushtarlyǵyn qamtamasyz etetin álemdegi eń ozyq strategııalar biriktirilgen. Onyń aıasynda 1 myńnan astam dárigerler, 1500-den astam mektep pen kolledj psıhologteri jáne 70 myńnan astam muǵalimder oqýdan ótip jumys atqaryp keledi.
Janat Dosjanova, psıhoterapevt dáriger:
– О́kinishke qaraı, bizdiń qoǵamda psıhıkalyq saýlyq degen sózge teris kózqaras qalyptasqan. Biz bul suraqtan qashýǵa nemese ony múldem elemeýge tyrysamyz. Bul durys emes. «Psıhıkalyq» nemese «jan saýlyǵy», eń aldymen bizdiń ishki dúnıemizdiń saýlyǵy, kóńil kúıimizdiń ashyqtyǵy jáne ómir súrýge degen qushtarlyǵymyz. Eger de balalarymyzdyń amandyǵyn oılasaq, onda olardyń jan saýlyǵyna kóp kóńil bólý kerekpiz. Sondyqtan da barlyq ata-analardy bul máselege beı-jaı qaramaýǵa shaqyramyn. Mektep psıhologteriniń, dárigerlerdiń sózderine nazar aýdaryp, olardyń bergen keńesterin oryndaýǵa tyrysyńyzdar. Balalaryńyzben jıi sóılesińizder. Arnaıy mamandardan kómek surańyzdar. Máselen, jan kúızelisinde júrgen balalarǵa qupııalylyqty saqtaı otyryp keńes beretin 111 senim telefony bar, al www.zhastar.org saıtynda «ata-analarǵa» degen bólimnen kásibı mamandardyń vıdeo, suhbat, maqalalarymen jáne túrli paıdaly keńesterimen tanysýǵa bolady.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»