Tynyshtyqty, qupııalyqty súıetin kásip ıeleri bolady. Olar – sahnanyń sulýlyǵyn, estetıkasyn, kerek deseńiz tutastaı atmosferasyn túzýshi mamandar. Izdenis barysynda ishteı býyrqanady, tolqıdy, tasıdy. Biraq jasaǵan jumysynyń nátıjesin kóp talqysyna usynar sátte ózi eleýsiz ǵana shymyldyqtyń arǵy betinde qalǵandy unatady. Qoıylymǵa kelgen kórermen de spektakl syılaǵan ǵalamat áserdi tek rejısser men akterdiń eńbegine balap, ssenograftyń mańdaı teri sol sulýlyqtyń tasasyna jasyrynyp, sahna syrtynan tylsym til qatady. Alaıda bizdiń búgingi keıipkerimiz óziniń kópshilik úshin túsiniksizdeý, jumbaq mamandyǵyna sheksiz ǵashyq. Kásibi sekildi ózi de qupııa bolyp qalǵysy keledi. «Ssenograf bolý sonysymen qyzyq qoı» dep jymııa til qatar sahna sýretshisi es bilgeli taǵdyryn teatrmen toǵystyrypty. 18 jasynan bastap sahnanyń osy bir erekshe álemin baǵyndyrýdy maqsat tutqan mamannyń búginde óz salasynda jetken jetistikteri az emes. Italııa, Túrkııa syndy óneri órkenıet bıigine kóterilgen eldermen birlese shyǵarmashylyq jumystar atqaryp, qazaq óneriniń abyroıyn shet memleketterde laıyqty deńgeıde asqaqtatyp júr. Sondyqtan da bolsa kerek, Erlan Tuıaqovty birlese óner týdyrýǵa shaqyrýshy rejısserler óte kóp. Elimizdiń mańdaıaldy teatrlarynyń barlyǵynda derlik Erlannyń jumystary ózindik erekshe qoltańbasynda kórermenimen qaýyshyp, kópshiliktiń qoshemetine bólenip júr. Sýretshimen bizdiń búgingi kezdesýimiz de dál sondaı býyrqanǵan shyǵarmashylyq jumys prosesi ústinde órbidi. Kezekti jańa qoıylymǵa daıyndyqty bastap ketken mamannyń áńgimesiniń álqıssasy da osy taqyryp aıasynan tarqatyldy.
– О́zińiz baıqaǵandaı, dál qazir Astana qalasy Jastar teatrynda rejısser Nurqanat Jaqypbaımen tandemde jumys istep, Bolat Bekjanovtyń «О́mir» atty qoıylymyna qyzý daıyndyq ústindemiz. Premerasyn qazan aıyna josparlap otyrmyz. Odan bólek alda Muhtar Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» mýzykalyq komedııasyn erekshe formada sahnalaý jumystary kútip tur. Jalpy, rejısser retinde Nurqanat Jaqypbaımen jumys isteý óte qyzyq. Talaptary tosyn, qııalyńdy shyńdaıdy. Izdenip júrip, tipti ózim úshin talaı jańalyq ashtym. Dástúrli akademııalyq teatrlarmen salystyrǵanda, árıne, Jastar teatrynyń baǵyty da, baǵdary da bólek qoı. Máselen, men Jastar teatryna oılaıtyn dekorasııamdy, ózge teatrlarǵa usyna almaımyn nemese kerisinshe. Sebebi bul jaqta spesıfıka basqa, rejısser bólek, akterlik oıyn ózgeshe. Sondyqtan da bul teatrdyń qoıylymdaryna ssenografııany birden ózgeshe oılaýǵa tyrysamyn.
– Jalpy, ssenograf bolýdyń qyzyǵy men qıyndyǵy nede?
– Teatr degen de bir úlken otbasy ǵoı. Sondyqtan onda tek ózińniń degenińmen, ózińniń qııalyńmen júrý múmkin emes. Únemi rejıssermen aqyldasyp, akterlerdiń múmkindigine saı árdaıym ortaq sheshimge kelip otyrýǵa týra keledi. Onyń ústine, bizde ssenografııa dál Eýropa, Reseıdegideı jalpyǵa birdeı túsinikti sala emes. Qarapaıym kórermen jumysymyzdy túsine bermeıdi. Kópshiligi ssenarıspen shatastyrady. Bizdiń jumys jalpyǵa birdeı uǵynyqty bolmaýymen de, dabyra-dabylsyz únsiz atqarylatyndyǵymen de erekshe dep oılaımyn. Sonysymen shabyttandyrady, qyzyqtyrady.
– Shetelderde kórmesin ótkizip, jat el sahnasynda ózge ult ókilderimen birlese jumys istep júrgen sanaýly ssenograftardyń birisiz. Bizdegi jumys tásili men ol jaqtaǵy jumys isteý úrdisi arasynda qandaıda bir uqsastyq bolmasa aıyrmashylyqtar bar ma eken? Úırengenińiz nemese kóńilińizden shyqpaǵan tustary qaısy?
– Qazir Eýropa óneri álem úshin negizgi baǵyt túzeýshi kúsh bolyp ketkendeı kórinedi. «Eýropada sóıtipti, biz de solaı isteýimiz kerek» degen pikirler jıi aıtylady. Men bul jerde bir-aq nárse aıtqym keledi: eýropalyqtarǵa qansha eliktegenimizben, biz báribir eýropalyq bolyp kete almaımyz. Sondyqtan dál qazirgi teatrda ulttyq óner arqyly qazaqy qundylyqtarymyzdy ulyqtaı otyryp, óz bet-beınemizdi saqtap qalýǵa umtylýymyz qajet. Ár qoıylymymyzdan jańashyldyqpen qatar qazaqylyqtyń ıisi ańqyp turýy tıis. Spektakldiń shaǵyn ǵana bóliginiń ózi qazaqtyń qolynan shyqqan dúnıe ekendigin áıgilep tursa, mine, bizdiń jetistigimiz sol bolmaq. Máselen, osydan birneshe jyl buryn Túrkııanyń Samsýn qalasynda M.Tólebaevtyń «Birjan-Sara» qoıylymyn sahnalap qaıttyq. Túrikter óte eńbekqor halyq. Bizdiń qazaqtardyń arasynda jalqaýlyqqa azdap boı aldyryp alatyndary bar ǵoı (kúldi). Túrikterde ondaı joq, bári «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara» ymdasyp, eliniń abyroıy úshin aıanbaı ter tógedi. Biraq olarda da Eýropa ónerine elikteýshilik basym. Samsýn qalasynyń birqatar opera teatrlaryn aralap, ssenografııasymen tanysyp shyqtym. О́te jaqsy, deńgeıi qazaq teatrlarynan tıtteı de kem emes. Biraq jetkizý tásilderinde azdaǵan ózgeshelikter bar. Máselen, bizde sahna úshin arnaıy qylqalammen óner týdyryp jatsa, túrikter kóbinese kompıýterlik óńdeýdiń kómegine júginedi. Bári daıyn, eshkim sýretti qolmen salyp jatpaıdy. Al teatr degen jandy óner bolǵandyqtan, menińshe, sahna qaı kezde de tehnıkanyń tiline emes, júrektiń únine basymdyq berse utylmaıdy.
– Osy tusta taǵy bir saýal týyndaıdy. Qazirgi zamanaýı spektaklderde qoıylymnyń basynan aıaǵyna deıin led-ekrannyń kómegine júginý qyzyǵýshylyǵy basym. Sahna sýretkeri retinde bul úrdiske kózqarasyńyz qalaı?
– Eger qısyny men qııýyn tapsa, led-ekrandy da, zamanaýı tehnıkanyń ózge túrin de sahnada qoldanýǵa bolady. Led-ekran paıdalaný – bul sahnany tutastaı ekranmen kómkerip, sol ekrannyń fonynda akterlerdi oınatý kerek degen sóz emes. Ekrannyń shaǵyn ǵana bóligimen kóp nárseni jetkizýge bolady. Fokýs jasaý kerek. Qazir konsertimizdiń barlyǵy led-ekransyz ótpeıtin bolyp ketti ǵoı. Al bizdiń mindetimiz konsertti qaıtalaý emes. Ssenografııanyń dittegen maqsaty da, oǵan júkteler sahnanyń talaby da basqa. Sheshimi bolý kerek. Kórkemdik sheshimi bolmasa, ol ssenografııa bolmaıdy ǵoı. Sahnadaǵy áreket pen ekrandaǵy kórinis bir-birimen baılanys taýyp, birin-biri tolyqtyryp turý qajet. Sonda led-ekran óz mindetine bir taban jaqyndaıdy. Al bizdegideı sahnada basqa áreket, led-ekran bólek álemniń áńgimesin aıtyp turǵan jaramaıdy. Kórermen sahna men ekrannyń arasyndaǵy shekarany, bólinisti ajyrata almaı qalýy kerek. Eger led-ekran sondaı kórkemdik sheshimge jete alsa, ondaı tehnıkalyq qyzmetti men qoldaımyn. Biraq ókinishke qaraı, bizdiń teatrlar ol úndestikke áli qol jetkize almaı keledi.
– Búgingi ssenografııada sýrettiń qandaı jetkizý tásilderi sánde?
– Ssenografııa qazir dızaınǵa aýysyp ketti. Mınımalızm basym. Maǵan, shyny kerek, ol úrdis unamaıdy. Máselen, Eýropa teatrlarynyń daladaı sahnaǵa obrazdy túrde úlken at, jalǵyz oryndyq nemese syńar aıaqkıim syndy dúnıelerdi alyp, qoıylymnyń basynan aıaǵyna deıin sol detaldi oınatady. Qazir álem sahnalarynda osy sán bolyp ketti. Sodan keıin joǵaryda aıtqan led-ekrandy qoldaný, jaryqpen oınaý da sánde. Ssenografııadaǵy jańashyldyq jaıy sóz bolǵanda, tehnıkanyń jetistigimen qosa túıtkili de qatar júredi. Bizge myqty sahna mamandary, ásirese dekoratorlar, býtaforlar kerek. Tehnıkany jetik meńgergen bilikti mamandar jetispeıdi. Sahnada jaryqpen saýatty jumys isteý tásilderin meńgerý qajet. Qozǵalatyn sahnalar da dekorasııalyq jumysqa kóp kómegin tıgizer edi.
– «Syqıǵan múlikke, qozǵalmaıtyn kartınaǵa toly dekorasııanyń dáýreni áldeqashan ótti» degen pikir búginde jıi aıtylady. Áıtse de, «akademızmnen» áli aryla almaı kelemiz. Bizge sahnada san túrli eksperımentke barýǵa ne kedergi?
– Aıtyp otyrǵanyńyzdyń jany bar. Biraq bizdegi rejısserlerdiń kóbi ondaı sheshimge kelispeıdi. Eksperımentten qorqady. Qazirgi sizdiń aıtyp otyrǵanyńyz, jaryq, ártúrli effektiler arqyly jasalatyn qarapaıym da jańashyl sheshimder ǵoı. Ondaı jumystar da jasaýǵa bolady. Biraq sahna degen – sıntezdi, bir-birimen baılanysty óner. Máselen, ondaı sheshimge sýretshi barǵanmen, rejısser kelispeýi múmkin nemese kerisinshe. Sondyqtan biz qaı kezde de ortaq sheshim izdeımiz.
– Demek, bul mysaldan dál qazir qazaq sahnasyna jas ta kreatıvti rejısserlerdiń qajettiligin kóremiz ǵoı?
– Árıne jastardyń jalyny men pikir erkindigi qaı kezde de qajet. Tek eń bastysy – olarǵa senim arta bilý kerek. Sonda sapaly nátıje shyǵady. Ol úlken jaýapkershilik pen táýekeldi qajet etedi. Kez kelgen teatr sátsizdikke urynyp qalýdan qorqady. Sondyqtan da eń ońaı sheshimi – jańa qoıylymdy jumysy burynnan tanys rejısserge tapsyryp, spektakldiń sońyna jetip, abyroımen ótetindigine senimdi bolý. Odan ósý bola ma, joq pa, ol endi ekinshi másele. Biraq keıingi kezde qazaq sahnasynda jas rejısserlerdiń sátti jumystary ara-tura kórinip júr. Sol qýantady.
– Ákeńiz Esengeldi Tuıaqovty halyq sahna salasynda uzaq jyldar aıanbaı ter tógip kele jatqan qaıratker tulǵa retinde tanıdy. Shynyńyzdy aıtyńyzshy, ssenografııaǵa tikeleı ákeńizdiń yqpalymen keldińiz be, álde sýret áý bastaǵy júregińizdiń qalaýy ma?
– Árıne bul salaǵa kelýime belgili bir deńgeıde ákemniń de yqpaly bolǵany anyq. Biraq ózimniń júregim qalap, sýretti shyn súıip turmasam, ákem qansha jerden myqty ssenograf bolǵanymen, men ıgere almas edim dep oılaımyn. О́ner degen júrektiń isi ǵoı. Meniń baǵym – ssenografııadaǵy alǵashqy qadamymdy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda rejısser Bolat Atabaevpen shyǵarmashylyq tandemde bastaýym dep oılaımyn. O.Tańsyqbaev atyndaǵy kórkemsýret kolledjin endi bitirgen kezimde Bolat aǵamen tandemde M.Áýezovtiń «Qaragóz» tragedııasyn sahnaladyq. Bul – men úshin, 17-18 jastaǵy jas ssenograf úshin úlken mektep bolǵany anyq. «Qaragózdeı» kúrdeli psıhologııalyq shyǵarmany qoıý jaýapkershiligi júktelgende, shyny kerek, basynda azdap júreksindim. Jańalyq ákelgiń kelip qulshynyp turǵan, jan dúnıeń jastyq maksımalızmge tunyp turǵan jalyndy shaq, degenmen de qalaı jańalyq týdyrýdyń jolyn bilmeı qınaldym. Sóıtip Bolat aǵa ekeýmiz aqyldasa, birlese jumys isteı otyryp, «Qaragózdiń» premerasyn ótkizdik. Odan keıin ózbek rejısserimen Ý.Shekspırdiń «Romeo men Djýlettasyn» sahnalaýda ózimdi synap kórdim. Ol da úlken klassıka. Solaı jaı-jaılap teatr álemine qadam bastym.
– Tek balasy retinde ǵana emes, sýretshi retinde de Esengeldi aǵanyń ózińizge zor senim artatyny baıqalady. Ol senimniń salmaǵy siz úshin qanshalyqty?
– Ol jaýapkershilikke kóńil bólmeýge tyrysamyn. Ákemniń tájirıbesinen qorqyp, júreksine bersem, ákemniń senimine qaraılaı bersem, onda men eshteńe isteı almaı qalar edim. Sondyqtan barynsha óz pikirimde qalyp, ózimshe óner týdyrǵym keledi. Árıne bir salada júrip, ortaq sheberhanada jumys istegennen keıin de únemi aqyldasyp, qajet jerinde tipti daýlasyp ta alamyz. Onsyz shyǵarmashylyq prosess júrmeıdi ǵoı. Meniń basty ustazym – ákem. «Sen jassyń ǵoı, ózgeshe oılaısyń ǵoı» dep maǵan jıi aıtyp jatady. Biraq men kerisinshe der edim. Ákemniń kórgen-bilgeni, sahna ónerinen túıgeniniń qasynda men ózimdi áli de bala sezinem. Ol kisi álemdik sahna ónerimen jaqsy tanys, bárin aralap kózimen kórgen. Oı, ıdeıa jaǵynan, tosyn forma men tyń sheshimge kelýde áli de jastardy on oraıtyn qııal qýaty bar. Qansha jas, jańashyl degenmen, adam emespiz be, shyǵarmashylyq jumys barysynda toqyraıtyn, tyǵyryqqa tireletin sátter bolyp qalady. Sondaı kezderde únemi jol nusqap, aqylyn aıtyp otyrady. О́nerge kelgende ákem óte jańashyl, jańalyqsúıgish adam.
– Al ózińiz tek ssenografııamen ǵana aınalysasyz ba? Álde janyńyz súıip aınalysatyn basqa da kórkemóner túrleri bar ma?
– Ssenografııadan bólek qylqalamdy serik etemin. Qolym qalt etkende sýret salyp turamyn. Qazir ónerdiń osy bir erekshe túrine kóbirek kóńil bólip, ózimdi sýret óneri salasynda da synap kórsem deımin. О́ıtkeni ssenografııa dep júrip, barlyq ýaqytym soǵan ketip qalyp, sýretke mardymdy kóńil bóle almaı júrmin. Sonyń saldarynan kóp nárseni umytyńqyrap bara jatqandaı sezinemin. Biraq sýret meniń janymda, júregimde ómir súredi. Qylqalam qaıtalanbas mahabbatym dese de bolady. Keıbireýler: «Ol ssenograf qoı, sýret salsa da kásibı emes, teatrlandyryp salatyn shyǵar» dep oılaıdy. Menińshe, ol jańsaq túsinik. Teatr sýretshisi qııalǵa baı bolady. О́zgeni aıtpaǵanda, dramatýrgııany oqıdy, sıýjet qurastyra alady. Sonysymen eńbegi qyzyǵyraq bolady ǵoı dep oılaımyn. Qazir kóp sýretshiniń qııaly turmystyq deńgeıden ári asa almaı jatqanyna qarnym ashady. Bilesiz be, keıde keıbir sýretshilerdiń ortańqol sýretiniń ózin klassıkamen teńestirip, jer-kókke syıǵyzbaı maqtap otyrǵanyn kórgende, sýretke qaıtyp kelip, ózimdi sýretshi retinde dáleldegim, shyn ónerdiń qalaı týatynyn kórsetkim keledi. Bul – meniń ónerdegi baǵyndyrýǵa tıis maqsattarymnyń biri.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»