Elbasy Nursultan Nazarbaev «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynda «Egde jastaǵy 7 myńnan astam adam qarttar úıin pana qylýda. Olardyń kóbiniń deni saý, balalary bar. Qartaıǵan ata-anasyn tastap ketý qazaǵymyzǵa jat qylyq, ata saltymyzda bolmaǵan. Búgingi qoǵam týǵan balasy men ata-anasyn tastap ketý sekildi áreketterdi qatygezdiktiń eń joǵary deńgeıi dep baǵalaýy tıis», dep aıtqan bolatyn.
Qart dese, árkimniń kóz aldyna óz shańyraǵyna qut-bereke kirgizip otyrǵan aq jaýlyqty áje men aq saqaldy qarııa elesteri anyq. Tileýimizdi tilep, balalary men nemereleriniń qyzyǵyn kórip, ortamyzda aman-esen otyra berse eken deımiz. О́kinishke qaraı, perzent ataýlynyń bári ata-anasyn, ata-ájelerin alaqandarynda aıalap otyrǵan joq. Tún uıqysyn tórt bólip, mahabbatyn, jan shýaǵyn aıamaǵan ata-anasyna qatygezdikpen qaraıtyn adamdar kóbeıip keledi.
Búgingi tańda elimizde qarttarǵa arnalǵan júzge jýyq mekeme tirkelgen. Al olardy pana etip otyrǵan adamdar sany 35 myńnan asyp túsedi. Olardyń basym bóligi qazaqtar. Osy oraıda «mıllıondaǵan bıýdjet qarjysyn qajet etetin qarttar úıi kerek pe?» degen saýal týyndaıdy. Joǵarydaǵy jantúrshigerlik statıstıkany negizge ala otyryp, ókinishke qaraı, «kerek bolyp tur» deýge májbúrmiz. Jalpy, qazaq qanynda bul sumdyq buryn-sońdy bolmaǵan. Biraq ár adamnyń taǵdyry árqıly. Sondyqtan osyndaı úılerdi pana etip jatqandardyń jan dúnıesine úńilip, júrek dúrsiline qulaq túre júrý qaı-qaısymyzǵa da artyqtyq etpeıtini anyq. О́ıtkeni halqymyzdyń «Jas kúnimde beınet ber, qartaıǵanda zeınet ber» deıtin maqaly jaıdan-jaı aıtylmasa kerek.
«Qarttar úıi» dep atalatyn áleýmettik medısınalyq mekemeler Aqmola oblysynda da barshylyq. Munda tirshilik etip jatqan qarııalardyń barlyǵy múlde jalǵyzbasty jandar emes. Keıbireýiniń balalary el tanıtyn aýqatty adamdar. Olardyń tarapynan «Bizge kónbeıdi, amalsyzdan alyp keldik. Baryp, hal-jaǵdaıyn bilip turamyz» degendeı ýáj aıtylatyn kórinedi. Biraq barlyǵy ondaı emestigi de jasyryn emes. Sońǵy jyldary jekemenshik qarttar úıleri paıda bola bastady. Solardyń birinde KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ataqty geolog ta bar...
Osy oraıda, qarttar úıiniń paıdaly jáne paıdasyz jaqtaryn saralap kórgenimiz jón. Týǵan balalary men nemereleri ata-ájelerimizdi qadirlemeı, qarttar úıine tapsyryp, ómirlerin saǵynysh pen muń-nalaǵa toltyryp jatqany jat qylyq, árıne. Bir mezet bolsyn balalarynyń júzin kórip, maýqyn basý úshin qushaǵyna alýdy ańsaǵan qarttardy kórgen kezde eljiremeıtin júrek qalmaıdy.
Biraq bul mekemelerdiń esigine qarııalardy qatal ómir taǵdyry aıdap keletin jaǵdaılar da az emes. Zeınetaqysy dári-dármekke de jetpeıtin qarttar úshin atalǵan úılerde barlyq qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Jasy ulǵaıǵan shaqta tórt qabyrǵaǵa qamalyp, bulyńǵyr terezege úmitsiz telmirip otyrýdyń qanshalyqty qıyndyǵyn túısiný qıyn emes. Jalǵyzdyqtan japa shegip, zerigip otyrǵansha, basqa qarttarmen aralasyp, solarmen birge kóńil kóterýge de bolady. Isher as, jatar tósegi de daıyn. Densaýlyqtaryn medbıkeler men dárigerler qadaǵalap turady. Bul da olar úshin kómek.
Bizdiń oıymyzsha, osynyń bári ult tárbıesine tirelip tur. О́zgeden úlgi alatyn búgingi urpaq sanasyna «úlkenge – qurmet, kishige – izet» uǵymdaryn, adamgershilik sezimderin uıalatý kerek. Bizge tárbıe berip, búginge deıin jetkizgen ata-anamyzdy, ata-ájelerimizdi qurmettep, alaqanymyzǵa salyp, jan jylýymyzdy molynan syılaýymyz qajet.
Bul máseleler únemi aıtylyp jatatyny qoǵamdy tolǵandyratyny anyq. Bulaı bolatyn sebepteri jetkilikti. Máselen, qarııalardy qarttar úıine barýǵa jeteleıtin jaǵdaılardyń taǵy biri – jastar tarapynan qurmettiń azdyǵy. Qazirgi jahandaný kezinde tárbıeniń tutqasy álsirep qalǵany málim. Buqaralyq aqparat quraldary, elektrondy jeliler, aıfondaǵy arpalys bolmysymyzǵa jat áreketterdi toqtaýsyz taratyp jatyr. Balquraqtaı jasóspirim muny talǵamsyz qabyldaıdy. Olar úlkenderdiń aqyl-keńesin qulaqqa ile bermeıdi, qundylyqtyń mánine tereńdemeıdi.
О́ıtkeni bul ósıetterdi ómir talaptarynan artta qalýshylyq sanaıtyndar barshylyq. Internettiń qulaǵynda oınaıtyn búgingi jastardy bylaı qoıǵanda, aıaǵyn endi basyp, tili jańa shyqqan balaqaılardyń ózi kompıýterden, uıaly telefonnan bas almaıdy. Olar ulttyq qalyp, ádep-ǵuryp qaǵıdattaryn uǵynýǵa umtylmaıtynyn kórip júrmiz. Úlkenderdiń áńgimesi jerde qalýda. Aınalamyz ǵalamtorǵa telmirip otyr. Osy rette mektep oqýshylaryn, jastardy qarttar úıine alyp baryp, ondaǵy qarııalardyń ómirimen tanystyrýdyń, qarttarǵa qamqor bolýdy nasıhattaýdyń ıgi áseri bolar edi. Meıramdarda kirip-shyǵyp, bir mezettik syılyq úlestirgennen góri munyń utymdy jaqtary kóp ekendigi anyq.
Botakóz AMALBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti