Ádil – sýretshi. Astrahan qalasynda týǵan qazaq. Qazir Máskeýde turady. Onyń kórmesi Reseı aýmaǵynan bólek, Eýropanyń birqatar iri qalalarynda qoıylyp, sulýlyqty júreginen ótkizip, syrǵa aınaldyrar oıly týyndylarymen kórýshisin tereń sezimniń tuńǵıyǵyna boılatyp júr. Ádil eshqashan óz shyǵarmashylyǵyna meje qoıyp, qabiletin belgili bir baǵyt nemese stılmen shektegen emes. Adam, tús, syzyq, sıýrrealızm, ekspressııa, abstraksııa – bulardyń barlyǵy qaısybir sıqyrmen astrahandyq sýretshi Ádil Áýbekerovtyń jarqyn jáne emosıonaldyq sýretterinde úılesim taýyp jatady. Sýretshide barlyǵy erkin: suńǵyla syr da, sáýleli oı da, bıik talǵam da. Oǵan shyǵarmashylyq qýat syılaıtyn, shabyttandyratyn negizi kúsh – Tabıǵat-Ananyń ózi. Shynaıylyqtan nár alǵan qylqalam ıesiniń shyǵarmashylyǵy sonysymen erekshe, sonysymen qundy. Qyrkúıek aıynyń 15-i men qazannyń 30-y aralyǵynda bas shahar tórindegi TSE art destination galereıasynda ótetin «Astana-Art Show 2018» halyqaralyq kórmesine qatysýǵa Máskeýden arnaıy kelgen talantty jas sýretshimen óner jaıly pikirlesken edik.
– Ádil, Astanaǵa qosh keldińiz! Bul Qazaqstanǵa alǵash kelýińiz be?
– Iá, Astanaǵa alǵash ret kelýim. Jalpy, maǵan Astana óte unady. Jas qala, barlyq nárse jedel qarqynmen damyp jatyr. Arhıtektýrasy da óte qyzyqty. Kontrasty kóńil kúı syılaıdy. Oń jaǵalaýda dástúrli, eski ǵımarattar shoǵyrlansa, sol jaǵalaýdyń arhıtektýrasy tutasymen zamanaýı stılde, áınekpen kómkerilip qyzyqty jasalǵan eken. Qalanyń eki bóligi bir-birine uqsamaıtyn eki túrli áserge bóleıdi. Sodan keıin meni tańǵaldyrǵany, sýretshi retinde erekshe shabyttandyrǵany – halyqtyń qonaqjaılyǵy, Saryarqanyń keńdigindeı kóńilderiniń kól-kósir darqandyǵy der edim. Astrahan qalasynda týyp, sol jaqtyń joǵary oqý ornyn bitirgenimmen, jazǵy demalysymdy únemi aýylda, ata-ájemniń qasynda ótkizetinmin. Atamnyń jeke mal sharýashylyǵy boldy. Sol kisimen birge júrip qoı men sıyr baǵatynmyn. Atqa otyrýdy da sol jerde úırendim. Jalpy, jat elde týyp, jat elde óskenimmen, janymda, júregimde qazaqylyq ómir súredi.
– Qandaı bala boldyńyz?
– Meniń tańǵalatynym, bizdiń úıde shyǵarmashylyqqa qatysy bar adam joq. Ákem sý arnasynda jumys istese, anam – dúkende satýshy. Biraq meniń jastaıymnan-aq ónerge degen erekshe qyzyǵýshylyǵym boldy. Bala kezimnen kópshilik mán bermeıtin tustarǵa nazar aýdaratynymdy baıqadym. Aınalamda bolyp jatqan oqıǵalarǵa da ózgelerge uqsamaıtyn erekshe kózqaraspen qaraıtynmyn. Tipti 4-5 jasymda ermeksazben oınaǵanda da, qarapaıym dúnıelerdi emes, ómirdegi shynaıy adamdardyń beınelerin músindeıtinmin. Biraq meniń bul erekshe qabiletim, qalypqa syımaýym anamdy úreılendiretin. Sondyqtan da anam menen ermeksazdy jasyryp qoıatyn. Keıin ýaqyt óte kele boıymdaǵy darynymdy baıqap, qoldaý bildirdi. Oqý bitirgen soń Máskeýge baryp, shyǵarmashylyqpen túbegeıli aınalystym. Qazir sol jaqtamyn.
– Al tarıhı otanyńyz – Qazaqstanǵa oralyp, osyndaǵy kórkemónerdi damytý josparyńyzda bar ma?
– Árıne, ondaı oı bar. Qazirdiń ózinde sony oılap júrmin. Túbegeıli bolmasa da, biraz ýaqytqa osynda kelip, týǵan elimniń tarıhymen, dástúrimen, tabıǵatymen tereńirek tanysqym keledi. Tarıhı jerlerge, ólketaný murajaılary men tabıǵaty ásem jerlerge baryp, aralap kórip, sony júregimnen ótkizip, sezingim keledi. Munyń men úshin úlken mańyzy bar. О́tkende Ulttyq murajaıǵa baryp, ata-babalarymyzdyń dástúrimen, ómir súrý saltymen tanysyp qaıttym. Janyma óte jyly áser qaldyrdy. Dál sol kezde men ár ulttyń boıynda, árbir azamattyń janynda gendik jadtyń ómir súretinine kózim jetti. Aldaǵy ýaqytta osy ásermen jaqsy bir kartına týdyrǵym keledi.
– Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzda qaısysy birinshi orynda: logıka ma, álde emosııa ma?
– Emosııa! О́ıtkeni óner degenimiz tikeleı sezimge baǵynatyn bolǵandyqtan, bul salada emosııa eń birinshi orynda. Meniń shyǵarmashylyǵymda da solaı. Shynaıy sezimsiz óner týmaıdy.
– Al shyǵarmashylyǵyńyzdaǵy basty qundylyqtar ózegin ne quraıdy?
– Men óz shyǵarmashylyǵymda qandaıda bir qýat kózderi, energııalar jaıynda tolǵanǵym keledi. Máselen, Kún jaıly, О́mir jaıly, Jer jaıly, sondaı-aq ańyz-áfsanalyq keıipkerlerdi, jalpy mıfologııany shyǵarmashylyǵyma arqaý etkim keledi. Qııaldan týǵan álem jaıly jazǵym keledi sýretterimde. Qandaı da bir kartınamen jumys jasaǵanda, barynsha sol jaǵdaıdy ózime sińirip, ondaǵy kóńil kúıdi janymnan ótkizip, oǵan barynsha mıstıkalyq notalardy qosýǵa tyrysamyn. Men úshin shyǵarmashylyq qýattyń shoǵyrlanǵan qaınar kózi – syzyqtar. Onda sheksizdik bar. Mine, osy qasıeti úshin de syzyqtardy unatamyn. Jalpy, meniń jumystarymdy kishigirim rebýs dese de bolady. Árbir kartınama jumbaq jasyrǵandy unatamyn. О́nerimdi unatýshy jankúıerlerimniń meniń jumysymdy tek kóz júgirtip sholyp shyqqanyn emes, onyń maǵynasyna úńilip, ózderi úshin jańa, tyń sezimderdi ashqanyn qalaımyn. Árbir tamashalaýshy psıhologııalyq burmalanǵan qalypta usynylǵan sol jumystardaǵy kóńil kúıdi óz túısikterimen árqaısysy jeke dara sezinip, áserge bólene alsa, men úshin shyǵarmashylyq baqyt – sol.
– Shabytty qaıdan alasyz?
– Meni tabıǵatpen baılanysty dúnıeniń barlyǵy shabyttandyrady. Bolmysymda qazaqtyń jany ómir súrgendikten bolar, ásirese jazyq dalany, keńistikti jaqsy kóremin. Keń daladan shabyt alamyn. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan – men aralap, bar ereksheligin tanyp-bilgim keletin birden-bir memleket. Máselen, Mańǵystaý aımaǵy men Ońtústik óńir maǵan óte qyzyq. Sol jaqty kórgim keledi. Jalpy, Qazaqstannyń ásem jerleriniń kóbi óziniń tazalyǵymen, adam aıaǵy kóp tımegen, lastanbaǵan qalybymen baýraıdy. Munda tabıǵat óziniń tazalyǵyn, tuma tunyqtyǵyn saqtaǵan. Sýretshi úshin budan asqan syı bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytty osyndaı jerlerdi aralap, kórip, sulý tabıǵattan shabyt alyp, sol sezimimdi qaǵazǵa túsirsem deımin. Osy jaǵynan kómektese alatyn adamdarmen dál qazir sóılesip, kelisip jatyrmyn. Árıne munda qalatyn bolsam, eń birinshi qazaq tilin úırengim keledi.
– Biletinimizdeı, siz oń qolmen de, sol qolmen de birdeı erkin sýret sala beredi ekensiz. Muny shyǵarmashylyǵyńyzdyń ereksheligi dep baǵalaýǵa bola ma?
– Joq. Menińshe, ondaı adamdar sýret áleminde óte kóp. Ol – shyǵarmashylyq ıesiniń jekeleı qabiletine ǵana baılanysty dúnıe.
– Jalpy, sýretshi shyǵarmashylyǵynda tús, boıaý alýandyǵy úlken mańyzǵa ıe degenimizben, ár sýretshiniń óziniń jaqyn tartatyn boıaýlary bolady? Sizde bul qandaı tús?
– Maǵan jarqyn, ashyq tústerdiń barlyǵy unaıdy. Áıtse de, solardyń ishinde, ásirese qyzyl men qarany erekshe jaqsy kóremin. Keıbireýler qarany óte kóńilsiz tús sanaıdy. Al men úshin bul – ǵaryshtyń, sheksizdiktiń sımvoly. Qyzyl da solaı. Qyzyl túste ómirdiń barlyq máni jatyr. Qyzyl – qan. Iá, men qandy unatamyn, sebebi ol bárimizdi baılanystyrady. Qyzyl tús ártúrli sezimdi týdyrady: bul degenimiz – ári qumarlyq, ári úreı, ári sulýlyq. Jalpy, tús adamǵa qatty áser etedi. Máselen, men qysqy mezgilde qanyq túske toly sýretter salamyn. О́ıtkeni qysta tazalyq bar. Osy mezgilde janymdy erekshe qýanysh kerneıdi. Qys meniń janyma tynyshtyq syılaıdy.
– Dál qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Qazir abstraktili kartınalar salýmen aınalysyp júrmin. Sodan keıin, árıne 15 qyrkúıekte ótetin kórmege daıyndyq jumystary bastalyp ketti. Bul jumystyń ereksheligi sol – eskızsiz salynýynda: oıyma eń birinshi ne keledi sony beıneleımin. Men onda negizinen adamzat pen janýarlar áleminiń, jalpy tabıǵattyń arasyndaǵy baılanysty kórsetkim keldi.
– Sýretshilikten basqa biz bile bermeıtin taǵy qandaı erekshe ónerińiz bar?
– Sýretshi – eń bastysy ártis. Eger de ol jańa bir týyndyny qolǵa alsa, ol sol týyndymen ómir súrýi kerek. Qalǵany – odan keıingi másele. Qolym bos ýaqytta fotosýretke túsirgendi jaqsy kóremin. Biraq negizgi aınalysatyn jumysym – beıneleý óneri. Jalpy, qandaı da bir salada jetistikke jetý úshin tek sol salamen túbegeıli jáne tyńǵylyqty aınalysý qajet dep oılaımyn. Sonda ǵana óziń qalaǵandaı nátıjege qol jetkizesiń.
– Osy ýaqytqa deıin salynǵan kartınalaryńyzdyń ishinde ózińiz kemshiliksiz dep sanaıtyn jumysyńyz bar ma?
– Minsiz tek tabıǵat qana. Al sýretshide 100 prosent óz kóńilinen shyǵatyn sýret bolmaıtyn shyǵar...
– Alda qandaı josparlaryńyz bar?
– Ákem maǵan bala kezimde: «Adam – ol bir mezettik sát, al ýaqyt kózdi ashyp-jumǵansha quıryqty juldyzdaı aǵyp túsedi» dep únemi aıtyp otyratyn. Eń bastysy – ýaqytyńdy bosqa ótkizip almaý. Sondyqtan da aldaǵy maqsatym – eshkimdi qaıtalamaıtyn qyzyqty jumys týdyrý. Bul úshin kóptegen jerlerdi aralap, izdený kerek.
– Sizdińshe, qyzyqty jumys degen ne?
– Demalysty qajet etpeıtin jumys.
– Al shyǵarmashylyq erkindik she? Sizde bul bar ma?
– Bostandyq – bul oı-órisińniń bostandyǵy. Men syrttaı keıbir tusta tusalǵanymmen, óz oı-sanamda azatpyn.
– О́mirlik ustanymyńyz qandaı?
– Barlyǵyna birdeı unaý úshin talpynyp, tyrysýdyń qajeti joq. Syrt kózge jalpylaı unaýǵa tyrysý – birizdilikke alyp keledi. Bul minez barshaǵa unaıtyn fastfýdtyq ónim sııaqty óz ereksheliginen aıyrylady. О́nerdiń máni – daralyq!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»