Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda jastardy áleýmettendirý jáne jumyspen qamtý jónindegi jol kartasynyń jobasy (NEET) qaraldy.
NEET (Not in education, employment or training) túsinigi «esh jerde oqymaıtyn, jumys istemeıtin jáne biliktiligin arttyrmaıtyn» degen maǵynany beredi. Máseleniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, NEET-jastar taqyrybyna jan-jaqty taldaý jumystary júrgizildi. Qoǵamdyq damý mınıstrligi 18-den 29 jasqa deıingi jas aralyǵyndaǵy NEET-jastardy, onyń ishinde 2018 jylǵy túlekterdi jumyspen qamtý jáne áleýmettendirý boıynsha jol kartasyn qabyldaý boıynsha jumystar júrgizdi.
Qoǵamdyq damý mınıstri D. Káletaevtyń aıtýynsha, batys tájirıbesinde, máselen, Japonııada, NEET — jastardyń eńbek naryǵynan jáne bilim alýdan óz erkimen bas tartý elementin bildiredi. Mundaı beıáleýmettik minez-qulyqtan, jyldam toptanatyn álemnen «qashýǵa» árekettený kózdeledi. Jastar óziniń jeke biregeıligin tabýǵa umtylady jáne qoldanystaǵy áleýmettik qurylymda ózderin qolaıly sezine bermeıdi. Osydan sýısıdke barý, devıanttylyq, tereń áleýmettik jatsyný sekildi problemalar týyndaıdy. Otbasy qundylyqtarynyń buzylýy oryn alady.
«Halyqaralyq eńbek uıymynyń 2017 jylǵy baıandamasynda 20 jyldyń ishinde álemdegi jastardyń sany 139 mln adamǵa artqany, al jumyspen qamtýdyń úlesi 35 mln adamǵa kemigeni kórsetilgen», — dep D. Káletaev, jastardyń jaǵdaıy men kóńil-kúılerine jalpy jumysqa turýdaǵy tapshylyq áser etetinin jetkizdi.
Sonymen qatar, qoǵamdyq damý mınıstriniń aıtýynsha, Qazaqstanda jastardy jumyspen qamtý alǵa basýda.
Áleýmettendirýdiń eshbir ádisterimen qamtylmaǵan 14-ten 29 jasqa deıingi jastardyń úlesi 2001 jylǵy 18,6%-dan bıyl (2018 jylǵy II toqsan) 7,7%-ǵa deıin kemidi. Alaıda, birqatar jiti nazarǵa alatyn máseleler bar.
Jastardy áleýmettendirý jáne jumyspen qamtý jónindegi jol kartasy (NEET) 7 sanattaǵy halyqty qamtý sharalaryn kózdeıdi: asyraýdaǵy adamdar, jas áıelder, frılanserler, aýyl jastary, múmkindigi shekteýli adamdar, az qamtylǵan otbasylardan shyqqandar jáne jastardyń beıáleýmettik toptary (bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan shyqqan, esirtki jáne ishimdikke táýeldi, ońaltýdan ótip jatqandar). Úsh túrli jas mólsherinde jastardy qamtý josparlanǵan: kishi jas toby — 18-den 22 jasqa deıin, orta jastaǵy kishi top — 22-den 24 jasqa deıin, eresek jastaǵy kishi top — 25-ten 29 jasqa deıin.
Jol kartasy NEET jastarymen jumys úshin keshendi jumys jasaýdy talap etedi: 1. Kásiptik baǵdar: kásipti tańdaý boıynsha jastar úshin konsýltasııalyq ortalyqtardy qurý; bolashaqtaǵy perspektıvalyq kásipter týraly jastardy baǵdarlaý úshin fýnksıonaldyq sholýlar ótkizý.
2. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi jolǵa qoıý: qosarly bilim tıimdiligin arttyrý; ınjenerlik kadrlardy daıyndaýdy esepke alyp kolledjderde quzyrettilik ortalyqtaryn qurý.
3. Jastardy memlekettik qoldaý jáne damytý sharalary týraly jastardy aqparattandyrý deńgeıin arttyrý: eńbek naryǵynda jastardyń tarapynan suranys jáne usynys kartasyn ázirleý; bos oryndar jármeńkesin uıymdastyrý tájirıbesin jalǵastyrý; aqparattyq naýqan men qoǵamdyq tyńdaýlardy júrgizý.
4. Jastar kásipkerligin damytý: jastardyń jobalaryn bıznes-jospardy usynǵan kezde memlekettik granttyq qarjylandyrý máselesin engizý.
5. Áskerı-patrıottyq tárbıe.
6. Jastar resýrstyq ortalyqtarynyń qyzmetterin jetildirý.
7. Turǵyn úı máselesin sheshý: jastardyń turǵyn úı kooperatıvterin qurý; Almaty qalasynyń tájirıbesin negizge ala otyryp, óńirlik turǵyn úı baǵdarlamalaryn qurý.
8. Memlekettik áleýmettik tapsyrys jáne granttyq qarjylandyrý quraldaryn beıimdeý: balalardy tastap ketýge jol bermeý úshin jalǵyz basty jas analarǵa qoldaý kórsetýge erekshe kóńil bólý.
9. Ádistemeler men zańnamalardy jetildirý: eńbek zańnamasyna NEET túsinigin normatıvtik-quqyqtyq bekitý múmkindigin qarastyrý; NEET jastar boıynsha maqsatty zertteýler júrgizý; «Eńbek naryǵy» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıe sheńberinde NEET sanatyndaǵy jastardy esepke alý júıesin uıymdastyrý; NEET jastardyń negizgi áleýmettik beınesin anyqtaý maqsatynda dıagnostıkalyq jáne monıtorıngtik áleýmettik zertteýler júrgizý.
10. Salaýatty ómir salty: jastardyń kóp jınalatyn oryndarynda vorkaýt-alańdaryn josparlaý.
«Osy rette biz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn negizge ala otyryp, jas urpaqtyń áleýmettik shettelýin qysqartýǵa yqpal ete alamyz», — dep túıindedi D. Káletaev.
О́z kezeginde, bilim jáne ǵylym mınıstri E. Saǵadıev respýblıkada jastar arasynda jumyssyzdyq deńgeıiniń azaıǵany baıqalatynyn atap ótti.
«2015 jylmen salystyrǵanda jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq 4,2%-dan 2017 jyly 3,8%-ǵa deıin tómendegen. Buǵan «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy–2020», «Jasyl el», «Dıplommen aýylǵa!», «Jastar praktıkasy», «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa! (Serpin)» sekildi jáne taǵy basqa áleýmettik baǵdarlamalar men jobalardy oryndaý arqyly qol jetkizildi», — dedi E. Saǵadıev.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine sáıkes, sońǵy jyldary kadrlar daıarlaý sapasy jaqsardy jáne túlekterdi jumysqa ornalastyrý kórsetkishi joǵarylaǵan. Kolledj bitirýshilerdi jumysqa ornalasý kórsetkishteri 2012 jylmen salystyrǵanda 12,6 %-ǵa artty. Sonymen birge, sońǵy on jylda ózin jumyspen qamtyǵan jastar sany azaıdy. Jol kartasy jobasyndaǵy 30 is-sharanyń 14 boıynsha QR BǴM birlesken oryndaýshy bolyp tabylady, olardyń qatarynda — tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytý sharalary da bar.
«2014 jyldan bastap «Serpin» jobasy iske asyrylyp jatyr. Qazirgi tańda Joba aıasynda 9 oblystaǵy 26 JOO-da 12 344 stýdent jáne 7 óńirde 37 kolledjde 2276 stýdent bilim alýda. Jalpy, atalǵan joba jastar, ásirese, áleýmettik statýsy tómen otbasyndaǵy jastar arasynda úlken qyzyǵýshylyq týǵyzýda jáne olar-dyń kásibı damýyna áleýmettik lıft bolyp tabylady», — dedi E. Saǵadıev.
Aıta ketý kerek, joba aıasynda bitirýshilerdi jumyspen qamtý úsh jaqty kelisimge sáıkes júzege asady, ıaǵnı shart bilim berý uıymy, jumys berýshi men bilim alýshy arasynda jasalady. Sonymen birge, 2017 jyldan bastap barshaǵa arnalǵan tegin tehnıkalyq-kásiptik bilim berý jobasy iske asyrylýda. Osy jobaǵa sáıkes barlyq nıet bildirýshilerdiń tegin kásipti alýǵa múmkindigi bar. Joba sheńberinde kolledjderde memlekettik bilim berý tapsyrysy 54%-ǵa deıin kóbeıdi. Odan basqa, qosarly bilim berýde engizý boıynsha jumystar qarqyndy túrde júrip jatyr. Atalǵan júıe 460 kolledjge engizildi, oǵan 3055 kásiporyn qatysady, 31 myń stýdent bilim alýda.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri M. Ábilqasymova óz baıandamasynda 2018 jylǵy II toqsannyń qorytyndysy boıynsha jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 3,8%-dy nemese 82,4 myń adamdy quraǵanyn aıtty. Bul respýblıkadaǵy jumyssyzdyqtyń deńgeıinen tómen.
«Jumyspen qamtylǵan jastardyń jalpy sany 2,1 mln adamdy quraıdy. Jumyspen qamtylǵan jastardyń 1,5 mıllıony jaldamaly jumyskerler, al 456 myńy ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar qataryna jatady. Jastardyń 36%-ynda joǵary bilimi, 39%-ynda arnaıy orta bilimi bar. Al jastardyń 25%-ynyń bilimi negizgi, orta bilim deńgeıinde», — dedi M. Ábilqasymova.
Onyń aıtýynsha, elimizde jyl saıyn 21 myńnan astam adam tehnıkalyq jáne jumysshy kásipterine oqytylady. Osy joba boıynsha jastar qatarynan 38 myń adam oqytyldy.
Sondaı-aq, óńirlerdegi jaǵdaılar týraly Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi A. Kólginov, Qaraǵandy oblysynyń ákimi E. Qoshanov, Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary S. Amanǵalıev baıandady.