Jer ústinde jumaq bary ras pa?

«Jer ústinde de jumaq bar» romanynda qasıetti Sary­arqa­nyń saýyrynda ornalasqan ǵarysh aılaǵy tórtkúl álemniń kózqurtyna aınalýynyń sebe­bin Qýanysh: «Baıqońyrdyń qazirgi ataq-dańqy tomaǵasyn sypyrǵan qyran qusqa uqsaıdy. Aýzymen qus tistegen kez kelgen memleketińiz Baıqońyrdyń eteginen ustaýǵa qumar. Tere­zemizdi Baıqońyrmen teńestirsek deıdi. Baıqońyrdan ushyrylatyn zymyrandarǵa tólenetin shyǵyn az, al paıdasynyń kóptiginen bas aınalady», dep sıpattaǵan. Basqa memleketterdegi ǵarysh aılaqtary adam aıaǵy sırek basatyn qııan shette, tirshilik ataýlyǵa zııany tımeıtin gýmanıstik prınsıpterge negizdelip salynǵanmen, ǵaryshkerler qaıtyp oralǵanda qonar jaıly aımaq joqtyqtan qaterge bas tigetin qaıǵyly kó­ri­nister jıi qaıtalanyp ja­ta­tyny málim. Romanynda Baı­qo­ńyr kosmodromynda áli de Reseıdiń yqpaly bekem, jer­gilik­ti halyqqa joǵarydan qaraı­tyn astam kókirektiginen aınymaıtyn shovınıst Evgenıı Ilıch­ti Máskeý Baıqońyr ja­byq qalasyna mer (ákim) etip jiberedi. Ol ımperııalyq saıasatty ustanyp, tek Máskeýdiń nusqaýymen júrip, sol jaqtan kelgen komıssııany qabyldap, olardyń kóńilin taýyp, aqsaqty tyńdaı, ótirikti shyndaı etip jalǵan málimetti arqalap qaıtý­laryn, ózi týraly jaǵymdy máli­metterdi jetkizýin ǵana kózdep, «qudaıdyń zorlyǵymen kúnin ótkizip jatqan bireý». 

«Baǵy janǵan jigit», mine qanshama jyldar osy shahardan shyǵa almaı, jipsiz baılanyp otyr. Ketip qalaıyn dese senimdi aqtamaǵany úshin máskeýlik she­neý­nikter qolyna kúrek usta­typ, qara jumysqa jegip, qyzyl dıplomyna, osy ýaqytqa deıin atqarǵan qyzmetine de pysqyrmaı, qańǵytyp jiberýleri ábden múmkin. Sol dramalyq taǵdyryna aptyqpaı, joǵarydan qaıtý jónindegi jaqsy habardy taǵatsyz kútip júrgen mun­daǵy «jarty qudaıdyń» ishke búkken ımandaı syryn Qýanysh Jıenbaı romanynda: «Evgenıı Ilıch sharshady, ja­lyqty. Jalǵyz qyzy men áıeli Moskvada. Tóretam degende azar da bezer. Keıde bir bótelkeni jalǵyz ózi tóńkerip tastap, áıeline ádeıi tıisedi. Al ózi kosmodromnyń áskerı qalashyǵynan ábden jalyqty. Múmkindik bolsa qum sýyrǵan qalada bir kún aıaldamas edi» dep ómirbaıany, áreketi jumbaqqa toly, astarly, tabıǵaty tylsym, Moskvanyń qazaq dalasyndaǵy kózi, senimdi qyzmetkeriniń bolmysyn ózine ashtyryp beredi. 

Romanda jabyq qala meri Evgenıı Ilıch keńpeıil, anaý-mynaýyńdy elemeıtin, kórge­ni kóp adam bolyp kózge túskisi kelgenimen, ákimmen aralas-quralas júrgender onyń bári jasandy minez, boıama qy­lyq, turlaýsyz áreketter ekenin ańdap, teris burylady. Evge­nıı Ilıch ornyn eshkimge ber­meıtin tis qaqqan, ákki mer, qyz­­meti tómengiler óziniń aty-jónin aıtqanǵa da qarsy, maıy sor­ǵalaǵan shovınıst, qazaqtardan qorqady, senbeıdi, óziniń birinshi orynbasary Igenberdıevti «biz­ge bergi jaǵymen jymys­qylana kúledi de, bylaı shy­ǵa qazaqtarynyń múddesin kúıt­teıdi» dep qyzmetinen qýyp, «biz­ge jaqyn», «kosmonavtıkadan habary mol, ulty qazaq jańa orynbasar izdeýge» tóńiregindegi óziniń orys kómekshilerine tapsyrma beredi. Olar temir jol beketiniń bastyǵy, ámbebap maman, bilimdi, isker, prınsıpshil, adamgershiligi joǵary, adal, bas­tamashyl, jańashyl Kóbeısinniń kandıdatýrasyn usynady. 

Jabyq qala meri Evgenıı Ilıch Baıqońyr kosmodromymen Qorqyt kesenesi arasyna etno­aýyl qondyryp, gúlzar egip, bulqyntyp bulaq aǵyzyp, tur­ǵyndardy qyzyl qum, aptap ystyqtyń tozaǵynan jumaqqa qolyn jetkizýdiń amalymen Kóbeısin kúndiz kúlki, túnde uı­qydan qaǵylyp mıy ashyp júr­gende, bastyǵy etnoaýyldyń shetinen 10 sotyq jer bólip berýge buıryq etedi. Oǵan jer bergen saýdager meıramhana, ne oıyn­hana salýy múmkin ǵoı. Onda salamatty ómir saltyn kózdep, ımandylyqqa, rýhanı tazalyqqa baǵyttalǵan saýapty bastamasy ádire qalyp, bizdi árýaǵymen qoldap-qoshtap jatqan Qorqyt babanyń rýhyn úrkitip, joıqyn apatqa bastaıtyn kúnáhar bolyp shyǵary anyq. Imandylyqtyń jolyn azǵyndyqpen buzbaq bolǵan qala meriniń kereǵar sheshimin tereńnen baıyptaǵan Kóbeısin quptamaı, qarsylyq kórsetedi. Jabyq qala bastyǵy baılaǵanyna kónbeı, aıdaǵanyna júrmegen asaý orynbasaryn óziniń kim ekenin moıyndatyp, táýbesine keltirýdi kózdep, qarý­ly jigitterin shaqyryp alyp, Kóbeısinge ońashada «syba­ǵasyn berip», 10 sotyq jerdi etnoaýyldyń shetinen bólip berý jaıly buıryqqa kúshtep qol qoıdyryp alýǵa tapsyrma beredi. Bastyqtyń qas-qabaǵyn baqqan, ar-namysyn satqan jaǵympaz, qýys keýde, nadan tobyr ońasha, kabınetinde erteńgi istiń babyn oılastyryp mıy ashyp otyrǵan Kóbeısindi aýyr soqqyǵa jyǵyp, esinen tandyratyn ýly dárilerin egip, qala syrtyndaǵy ıesiz qoraǵa ákep tastaıdy. Ol dozasyn artyǵymen ekken ýly dári, ashtyq, shól, jegen taıaqtyń ýytyna boı bermeı, araq ishpeı, temeki tartpaı, sportpen ajyramas dostyǵy – salamatty ómir prınsıpine beriktigi arqasynda tiri qalady. О́l­dige sanaǵan dushpandary esi­nen tanyp, dostary Allaǵa tabynyp, Qorqyt atanyń qabirin qushady... 

Shyǵarmadan jaratylysy erek jannyń tabıǵatyn ashý barysynda beınelik pen sımvoldyq naqysh, postrealıstik bolmys, mıftik tanym, neomıfologızm, polıfonııalyq sýretterdi kez­destirip, qalamgerdiń izdenis órisiniń keńdigine ishiń jylıdy. Essiz dalada esinen aıyrylyp, ólgeli jatqan qımylsyz adamǵa atjalmandar men qarǵa-quz­ǵyn tıispeı, kári qanshyqtyń óz álinshe qamqorlyq jasaýyn dana tabıǵattyń ımandylyqpen úılesken izgi isi retinde, qazir jazýdyń paradıgmasy úlken shy­ǵar­mashylyq ózgeriske túske­niniń nátıjesine balaısyz. Adamǵa jasalǵan jaqsylyq umy­tylyp ketýi múmkin, al tabıǵatqa jasa­lynǵan jaqsylyq eselep qaıtady. 

Romanyndaǵy kúshti harak­ter ıesi – Kóbeısin. Ol – je­timdiktiń, el esiginde ótken ómir­diń aýyrlyǵyn, Ebeısinniń aǵ­alyq qamqorlyǵyn, kedeı­shilik­tiń adymyńdy attatpaıtyn qatygezdigin terisimen sezi­nip, sanasymen saraptap ósken jas. Ebeısinniń arqasynda Más­keýdegi temir jol ınstıtýtyn úzdik dıplommen támamdap, stýdent shaqtyń «albyrt ta adýy­n, alǵyr da alǵyrt, jańashyl da jalyndy býyrqasyny boıy bılegen», qaıtyp oralmas ys­tyq shaqtaryn basynan kesh­ti. Qyzyqty kezeń, alǵaýsyz jaq­sy dáýirde bilim teńizine júzýden jalyqpaı, arasynda mahab­bat dodasyna túsip, ulty basqa Margarıta – Matıldanyń júregin jaýlap, «sen úshin ǵana ómir súremin» degen qorǵasyndaı balqytqan, ózegin jaryp shyqqan sózin anttaı qabyldaıdy balǵyn sulý. Ákesi – evreı, sheshesi fransýz ultynan shyqqan Matıldaǵa endi bir jyldan soń oqýyn bitire úılenýge kelisimin alady. Biraq aǵasy Ebeısinmen Máskeýge birge kelgen Saǵynysh dosy osynda oqyp jatqan inisi Kóbeısindi kórip, bolaıyn dep turǵan jigitke qatty qyzyǵady. «Barbaros josparyn quryp», Ebeısin ekeýiniń sheshimimen Almatydan týǵan qaryndasy, boıjetip, endi ınstıtýt bitirgeli otyrǵan Aqkerbezdi Máskeýge shaqyryp alyp, ekeýin tanys­tyryp, tabystyrady. Kóbeısin men Aqkerbez ońasha otyrǵan qonaqúıdiń bólmesine ashýly Margarıta kirip kelip, «sen úshin ǵana ómir súremin» degen sózińe senip, ákemniń qarsylyǵyna qaramaı, saǵan tym berilip ketip edim. Munan ishimde úsh aılyq balam bar, endi onymen birjola atquıryǵyn kesistim. Bala tek ózimdiki, onyń oǵan talasy joq, qaıtyp meni izdemesin!» dep esikti qatty jaýyp, shyǵyp ketedi. Araǵa jyl salyp Kóbeısin men Aq­kerbez shańyraq kóteredi. 

Bizdiń ıdeologııamyz – ózi­mizdi basqa elderge syılatý, tutastyǵymyzdy saqtaýǵa saıady emes pe? Intellektýaldyq óresi bıik, konseptýaldy romanynda Qýanysh Jıenbaı Fransııa tárizdi alpaýyt eldiń qulashyn keńge jazǵyzbaǵan, keńestik qursaýdan bosaǵan Qazaqstanǵa yntyqtyǵyn kórkemdik metafızıkamen kelisti jetkizedi. Ol sıýjette Kóbeısinniń baı mazmundy, kúresker, tálimdi-ǵıbratty taǵ­dyry sýyrtpaqtalady. Aı-kúni jetip Matılda dúnıege ákel­gen uldyń naǵashy atasy, dıplomat evreı shal jıeniniń esimin ishtarlyq jasamaı, darhan peıilimen ol túrki qanynan jaralǵanyn eskerip Anes de Týranı dep atap, onyń tárbıesine, bilimine, erkin ósip-jetilýine bar kúshin, dáýletin aıamaǵan. «Aqyrǵy demim túgesilgenshe ne­me­reme adal qyzmet etemin. Meniń jaqsylyǵymdy ol bile me, bilmeı me, onda sharýam joq» depti qaýsap otyrǵan tekti, áýlıe qarııa. Jáne nemere-jıeniniń diline súıegi balqyp, tektiligine tánti bolady. «О́jet.Tumsyǵy tasqa tıgenshe keri burylmaıdy. Qan tazalyǵynda tıtimdeı kinárat joq» ekenine kózi jetip, burynǵysynan da eljirep, janyn úzedi. Parıjdiń irgesinen han saraıyndaı úı satyp áperip, ony da Anestiń atyna jazdyrady. Sapaly bilim, syndarly tárbıe alyp ósken Anes, jas kúninen kosmonavtıkaǵa qumartty, bul saladaǵy qol jet­ken ǵylymı ádebıetter men baspasóz quraldaryndaǵy mate­rıaldardy túgel oqyp, ǵa­ryshty meńgerýshilerdiń sapyna qosylýdy armandaıdy. Ǵaryshqa kóterilýdiń altyn besigi Baıqońyr, onyń orna­lasqan aımaǵy, synaq ıesi qazaq halqy jóninde ańyzǵa bergisiz málimetterge keneledi. «... Baıqońyr qudaıdyń nazary túsken kıeli jer ǵoı... Aspanmen túsinisken, Qudaıdyń rahymy qulaǵan qasıetti óńir» dep kózi kórmegen jumbaq da­laǵa qany tartyp, ólip-óship emirene, qııal qanatyna minip, sharyq­taı til qatady. Qany – qazaq, tálim-tárbıesi evropalyq bekzat bolmysty, oıy ǵaryshty kez­gen, ǵylymnyń qaınaryna bas qoıǵan Anesti «qum sýyrǵan» saha­raǵa umtyldyryp qoıǵan asa qýat­ty, tylsym kúsh-qudiretti qoı­sańshy!.. 

Qýanysh Jıenbaısha Tóretam deposy, Baıqońyr kosmodromynda bóten eldiń qojalyq etip, tek paıdasyn kórip, qyp-qyzyl kiris túsirip, basqalardy úzdiktirip, táýeldi etip otyrǵan qasıetti meken, jer kindigin azdyryp-tozdyryp, qarapaıym eńbek­shi jurtty turmystyń aýyrt­palyǵymen kiriptar jasap, órkenıettiń ýyzynan qaqqan despot tártibine tosqaýyl qoıatyn shaq jetti. Ony júzege asyratyn, jańa reformany bastaıtyn kúsh Qýanyshtyń Kóbeısininde. Kó­beısinniń boıyndaǵy bir adamǵa bite bermeıtin ámbe­bap qasıetter, ulttyq murat jo­lyndaǵy bógetterdi joıý kú­re­sine bekem bel býýy, ult­tyq qundylyqtarymyzdy qas­­terlep, qudaı syılaǵan ar­­tyq­­shy­lyqtarymyzdyń ózi­miz qyzyǵyn kórip, jattyń álim­jettigine, qorlaýyna ashyq qarsy shyǵatyn tabandylyq, sana erkindigi, kemeldiligi ony osy oıǵa alyp keldi. «Tarıhı sanasy qaıta oralǵan halyq eshqashan bodandyqta bolmaıdy. Quldyq qamytyn kımeıdi». (M.Myrzahmetov). Quldyqtyń qamytyn kııýden, ózin ajalynan buryn o dúnıege attandyryp, áldebir qudiretti kúsh aman alyp qalǵany – Kóbeı­sinniń qalǵan tirligine sabaq. Endi bodandyqta bolmaı, Táýel­sizdiktiń týyn berik ustap, Qor­qyt babanyń bıoteginen qýat alyp, ulylardyń rýhymen jat pıǵyldylardy elimizden alastatyp, dana da momyn halyqtyń baı-qýatty bolyp, únemdep paıdalansa, talaı ǵasyr ezýinen aq maı aǵyzatyn baılyqqa kenen qasıetti jerińniń ústinde jumaq ómir ornatýǵa jalǵastyrý qajet. 

Jaýyzdyqtyń ashy dámin eselep tatsa da jaýyna kek saq­tamaı, azamattyq tulǵasyna kirshik juqtyrmaıtyn, istiń kózin taýyp, jurtty ortaq múddege jumyldyrýǵa jetik Kóbeı­sinniń tańy endi atpaq. Atqaryp otyrǵan qyzmetine qulyqsyz, qyzmetkerlerine aqylymen, bili­mimen, iskerligimen úlgi bola bilip, jumysqa jumyldyrýdyń ornyna ózinen artyq jaratyl­ǵandardy ıyǵynan asyrmaýdyń aıla-tásilderine kózsiz júginetin shovınıst, bıýrokrat Evgenıı Ilıch qylmysy basyna taıaq bolyp tıip, qyrsyzdyǵymen shatqaıaqtaǵan kosmodrom, Tóre­tamnyń jaǵdaıy jyly orynmen qoshtastyrary aıdan anyq. Abaı: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen quly bolasyń» deýi –  «Jer ústinde de jumaq bar» roma­nynyń logıkalyq túıini. Qazaq jeriniń ústine jumaqty ýaqytsha eńbek etip, ish esebimen kúnin kórip júrgen kelimsekter emes, qandastarynyń qamy, týǵan jeriniń kórkeıip, abyroıy asýy­na kún, tún demeı terin tógip, perzenttik, adamdyq qaryzy úshin eńbek qylatyn, Allanyń súıgen quldary ornatpaq. Olar – Kóbeısin, Alla qaýyshtyrǵan uly – Anes de Týranı. 

Ádiline júginsek, jazýshy qany jerge tambaı turǵan ózek­ti taqyrypqa batyl barǵan. Álem kóz tikken Baıqońyr kosmo­dromynyń qordalanǵan bylyǵy men shylyǵyn, Tóretamnyń syn kótermeıtin kóterem kúıin ara-tura polemıkalyq sarynda kópqyrly janr pamflettiń de bulshyq etin oryndy paıdalanyp, kórkem kestelegen qoltańbasy aıqyn sheber. Tili baı, rýhy joǵary, dili darhan, shyǵarmadan shyǵarmaǵa sheberligin shyńdap kele jatqan talantty qalamger. Ro­man – ashyq roman, jalǵasy ja­zylýǵa tıis. Jer ústine áli jumaq ornatýdyń sáti týmaı jatyr. Geosaıası jaǵ­daı, eko­nomıkalyq qýat, tehno­logııalyq artyqshylyq ol azdyq etedi. Rýhanı jańǵyrý Táýel­sizdik murattarymen úndesip, ulttyq sanamyzdy túletip, kú­reskerlik qabiletimizdi uly ata-ba­balarymyzdyń elin, jerin qorǵaýdaǵy jankeshti, márt dástúrlerimen baıytyp, kemel­densek; bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, óz je­rimizde óz kúshimizben-aq jer ústinde de jumaq ornatýǵa qa­zaq tárizdi jaratylysy bólek ulttyń múmkindigi baryn Qýa­nysh Jıenbaı romanynyń jalǵa­synan oqıtyn shyǵarmyz. Az jylda álemdi tańdandyrǵan Asta­nadaı alypty turǵyzýǵa qýa­ty jetken qazaqtyń Baıqo­ńyr men Tóretamdy jumaqqa aınaldyrý qolynan kelmeıdi degenge kim senedi ?!

Tursyn SYDYQOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor