Sabaqqa sergek bolý úshin...
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń uıǵarymynsha, densaýlyq – aýrýdyń jáne tándegi kemistiktiń joqtyǵyna ǵana emes, fızıkalyq, rýhanı jáne áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy bolýyna da baılanysty. Osy qorytyndyǵa sáıkes, densaýlyqtyń negizgi kórsetkishteriniń biri – durys tamaqtaný. Onyń ishinde mektep oqýshylarynyń durys ári ýaqtyly tamaqtanýy mańyzdy másele. О́kinishke qaraı, elimizdegi keıbir bilim oshaqtaryndaǵy as mázirinde bala densaýlyǵyna zııandy ónimder kezdesip qalyp jatady.
Atalǵan másele týraly Parlament Senatynyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń tóraıymy Birǵanym Áıtimova Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Senator mektep jasyndaǵy balalardyń qalypty fızıkalyq jáne aqyl-oıynyń damýy, birqatar aýrý túrlerine jaqsy qarsylyq kórsetý úshin negizgi qorektik zattardy kúndelikti tutyný jáne olardyń taǵamdyq rasıondaǵy teńgerimdiligi arqasynda jaǵdaılar jasalýy qajettigin kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, mektep oqýshysynyń tamaqtanýy rasıonaldy jáne salamatty bolýy qajet. Sebebi kámelettik jasqa deıin aǵzanyń qalyptasýy júzege asady.
«Sońǵy ýaqytta jeke kásipkerler qyzmet kórsetetin birqatar mektep ashanalaryndaǵy as máziri árdaıym talapqa sáıkes kele bere bermeıdi. Taǵamdy tehnologııadan aýytqyp ázirleıdi, esepten aldaý jáne kem ólsheý faktileri oryn alady. Bul salada jumys tájirıbesin jınaqtap úlgermesten mekteptegi tamaqtanýdy uıymdastyrýshy jyl saıyn derlik aýysyp turady. Nátıjesinde oqýshylardyń mektep ashanalaryndaǵy sapasyz tamaqtan ýlaný jaǵdaıy jıi kezdesýde», deıdi B.Áıtimova.
Al «Ulaǵatty januıa» qorynyń prezıdenti Marıanna Gýrına bolsa, mektep ashanasy bıznes kózine aınalyp bara jatqandyǵyn aıtyp dabyl qaǵady. «Árıne paıda tabý kompanııalar úshin mańyzdy. Biraq bul jaǵdaıda kommersııalyq kózqarastan góri bolashaq urpaqtyń densaýlyǵyna kóbirek alańdaǵan durys. Tipti tómengi synyp oqýshylaryna arnalǵan sapaly tamaq 300-400 teńgelik bıýdjetke saı kelmeıdi. Memleket tıisti tamaqtanýdy uıymdastyrý jáne ony tıimdi baqylaýdy qamtamasyz etý úshin qalalyq bıýdjetten qarajat bólý tájirıbesin qaıtarýǵa tıis. Balalardy emdeýden góri, durys tamaqtandyrý arzanyraq túsedi ári mańyzdy», deıdi M.Gýrına.
Bul máselege baılanysty bas memlekettik sanıtarlyq dáriger Jandarbek Bekshın tamaqtanýdyń uıymdastyrylýyn baqylaý jáne qadaǵalaý erekshe tártip pen jospardan tys tekserýler boıynsha, sondaı-aq halyqtyń jáne mektep personalynyń arasynda túsindirý jumysyn júrgize otyryp júzege asyrylatyndyǵyn aıtady. «Erekshe tártip boıynsha mekteptiń as bloktary jylyna 2 ret júrgiziledi. Jalpy bilim beretin mektepterde oqıtyn oqýshylardyń tamaqtanýyna qoıylatyn talaptardy qaıta qaraý kezinde qyzmetterdiń ónim berýshisin tańdaý boıynsha konkýrstyń uıymdastyrýshysy retinde mekeme basshysy aıqyndalǵan. Sondaı-aq ata-analar komıteti ókilderiniń, mektep ákimshiliginiń, medısına qyzmetkeriniń jáne basqa da tulǵalardyń qatysýymen tamaqtyń sapasyn monıtorıngileý jónindegi komıssııa qurylady. Búginde ár kásipker óndiristik baqylaý júrgizý múmkindigine ıe. Bul kásipkerge zań buzýshylyqtyń týý táýekelin tómendetedi», deıdi J.Bekshın.
Mekteptegi durys tamaqtanýǵa baılanysty Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Jamılıa Battaqova birneshe usynystaryn jetkizdi. «Balalar men jasóspirimderdiń durys jáne paıdaly tamaqtanýynda fastfýd, tátti sýsyndar, kofeınniń kóp mólsheri, konservanttar, boıaǵyshtary bar taǵamdardyń bolmaýy óte ózekti. Qant jáne tuzy kóp taǵamdardy shekteý de óte mańyzdy. Mektep oqýshylarynyń taǵamynda tuzdyń usynylǵan mólsheri kúnine – 5 gramm nemese 1 shaı qasyqtan aspaýy tıis», deıdi ol.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý komıteti de «bos» kalorııaǵa baı fastfýdtarǵa jáne basqa da ónimderge qaraǵanda teńdestirilgen ystyq tamaq balanyń ósip kele jatqan organızmine áldeqaıda paıdaly ekendigin eskertedi. «Ystyq tamaq ishetin oqýshy oqý materıalyn jaqsy ıgeredi jáne sabaq aıaqtalǵansha sergek bolady, az sharshaıdy. Mektep ashanalarynda ystyq tamaqty chıpsymen, keptirilgen nanmen, shokoladpen almastyrý balalardyń densaýlyǵyna ólsheýsiz zııan keltiredi», deıdi J.Bekshın.
500 myńǵa jýyq oqýshy tegin tamaqtanady
Mekteptegi oqýshylardyń tamaqtanýy – basty nazarda turǵan baǵyttardyń biri. 2015 jyly «qazaqstandyqtar mektep oqýshylarynyń as-sýyn ózderi tóleýi tıis» degen sheshim qabyldanǵan bolatyn. Sol jyldan bastap, bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan tegin túski as berilmeıtin boldy. Tek áleýmettik jaǵdaıy nashar keıbir otbasylardyń, atap aıtqanda, memleket tarapynan áleýmettik kómekke zárý otbasylar, sondaı-aq jetimder men ata-anasynyń qamqorlyǵynan aıyrylǵan balalar ǵana mektepten tamaqtanýǵa quqyly boldy. Alaıda keıbir aımaqtar bıýdjetten qarjy bólip, bastaýysh synyp oqýshylaryn tamaqtandyrýdy jalǵastyra berdi. Sonyń ózinde jyl saıyn tegin tamaqtanatyn balalardyń sany tómendep keledi. Elimizde 2014-2015 jyldary 700 myń oqýshy tegin tamaqtansa, byltyr bul kórsetkish 300 myńǵa deıin azaıǵan.
Bul ózgeris onsyz da tamaqtandyrýdyń sapasyna shaǵymdanyp júrgen ata-analardyń narazylyǵyn týdyratyny belgili. Tipti bıyl kóktemde Astana qalasynda mektepterde tamaqtandyrýdyń sapasyn baqylaý boıynsha táýelsiz qalalyq komıssııa quryldy. Komıssııa quramyna bilim berý basqarmalarynyń qyzmetkerleri men ata-analar kirdi.
Ata-analar balalarynyń fızıologııalyq qajettilikterine sáıkes kelmeıtin, quramynda qundy dárýmenderi az as máziri jaıly aıtyp, dabyl qaqqan edi. Al Astana, Almaty qalalarymen qatar, Almaty, Aqtóbe, Qaraǵandy jáne Pavlodar oblystarynyń mektepterinde zertteý júrgizgen Qazaq taǵamtaný akademııasynyń mamandary 7 men 15 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa kókónister men jemister, balyq, jumyrtqa jáne sút ónimderiniń az mólsherde beriletinin, sáıkesinshe olardyń aǵzasynda A, S, B1, PP dárýmenderi, selen jáne kalsıı mıkroelementteriniń azdyǵyn aıtqan. Taǵamtaný akademııasy endi ósip, qalyptasyp kele jatqan bala aǵzasyna qajetti barlyq dárýmender men mıkroelementterdi esepke ala otyryp ári ystyq taǵamdardy engizip, barlyq mektepterge arnalǵan tamaqtaný kestesi boıynsha biryńǵaı standartty túzip shyǵardy. Bıyl sáýir aıynda atalǵan akademııa mamany Gúlnár Berdenova «Barlyq tamaqtar sýǵa nemese býǵa pisirilgen kókónisterden daıyndalady. Qýyrylǵan taǵamdardy tamaqtandyrý standartynan ysyryp tastadyq» degen bolatyn.
Endi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jańa standarty boıynsha barlyq mekteptegi bastaýysh synyp oqýshylary tegin tamaqtanatyn bolady. Vedomstvo basshysy Erlan Saǵadıevtiń sózine súıensek, jergilikti bıýdjettiń jáne demeýshilerdiń esebinen, barlyǵy 495 086 oqýshy, ıaǵnı barlyq oqýshynyń 17,6 prosenti tegin tamaqtandyrylady, taǵy 9535-i býfettik tamaqtandyrýmen qamtylǵan, onyń ishinde áleýmettik qorǵalmaǵan otbasylardyń jáne bastaýysh synyp oqýshylary da bar. Qalǵan oqýshylar ata-anasy tólem jasaǵan jaǵdaıda tamaqtandyrylady. Respýblıkamyzdyń úsh óńirinde ákimderdiń bastamasy boıynsha barlyq bastaýysh synyp oqýshylary úshin tegin ystyq tamaq uıymdastyryldy.
Mekteptegi tamaqtaný máselesi týraly «Nur Otan» partııasy jyl basynda mektep ashanalaryn jabdyqtaýǵa qatysty jańa joba usynǵan bolatyn. «Atameken» palatasynyń ókilderi balalardyń tamaqtaný oryndaryn jańǵyrtý maqsatynda, josparǵa sáıkes biryńǵaı standart bekitilip, taǵam ázirlenetin kombınattar ashylady delingen. «Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetovtiń aıtýynsha, oqýshylardy tamaqtandyrý baǵdarlamasy ortaq memlekettik satyp alýlar tiziminen alyndy. Sol sebepti bul mindetti arnaıy kombınat mamandaryna júkteýge bolady. Ár kombınattyń janynda zerthana ashyp, taǵam sapasyn kúndelikti teksergen jón.
Mekteptegi tamaqtanýdyń keshendi máselelerin sheshý qoǵam, memlekettik jáne úkimettik emes uıymdar, mamandar, ǵalymdar men praktıkterdiń ortaq jumysy ekenin eskergen abzal.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»