Býrabaı – Saryarqanyń raýshan gúli

Tańǵy móldir aýa tup-tu­nyq eken. Kóki­regińdi toltyryp qansha jutsań da qumaryń bir qanbastaı. Máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen, qoldyń salasyndaı aqqaıyńdar tumshalaǵan tóńirek kilkigen kógildir nurǵa bólenip tur. Saryarqanyń tósinde úzilip túsken bir shókim jaquttaı jarqyraǵan Býra­baıdyń baýraıy demalys maýsymy aıaqtalyp kele jatsa da qyj-qyj qaınap jatyr. Sol qaraqurym adamdardyń bir parasy sportshylar. Býrabaıdyń sportshylardy ózine tartatyn jóni de bar. Onyń eń bastysy, ústimizdegi jyly paıdalanýǵa berilgen, óz elimizdiń ǵana emes, alys-jaqyn sheteldiń taý shań­ǵysy sportynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandaryn eleń etkizgen – «Býrabaı» halyqaralyq sport bazasy. Baspasóz týryna qatysýshylar aldymen osy jermen tanys­ty. Aýmaǵy 125,54 gektardy alyp jatqan ke­shen qalam ustaǵan qaýymdy tań-tamasha et­keni de ras.  Elimizde teńdesi joq sport keshenin salýǵa 38 mıllıard teńge qarjy jumsalypty. Esesine álem tań qalatyn tamasha dúnıe paıda bolǵan. Taratyp aıtatyn bolsaq, shańǵy joly, 90 jáne 152 metrlik bıiktikten sekirý tuǵyry, 200 oryndyq qonaq úı, 250 oryndyq ashana, júzý bas­seıni, dárigerlik-saýyqtyrý orta­lyǵy bar. Qaı nysannyń ishine kirseń de kórki kóz arbap, jaınap tur. Tóńirektiń bári abattandyrylyp, ózgeshe keıipke engen. Sha­ǵyn múıistegi saltanat sál uzap baryp Býrabaıdyń tabıǵı kórkimen astasqan sátte ádemi ansambl quraıdy. Qalyń qaraǵaıdy qaq jaryp ótetin kúre jol taý ıyǵynan asyp baryp kógildir álem­ge, qyrandar ǵana samǵaıtyn bıiktikke sińip ketedi.  Shańǵy bazasynda oqý-jatty­ǵýlaryn ótkizip jatqan sportshylar kóp. Solardyń birimen til­destik.  – Ǵajap qoı!–deıdi Pavlodar obly­synan kelgen shańǵy sporty­nyń aǵa jat­tyqtyrýshysy Alek­sandr Kýrsakov,– oqý-jattyǵý sabaq­taryn ótkizip jatyrmyz. Bul jerde jalǵyz taý shańǵysy ǵana emes, qos saıysqa, trıatlonǵa da mol múmkindik tý­dyrylǵan. Bizdiń jas sportshylarymyz az ýaqyttyń ishinde baýyr basyp qaldy. Dál mynadaı múmkindik týdyrylǵan jerde qalaısha jaqsy nátıje kórsetpeýge bolady. Men sizderge aıtaıyn, dál osyndaı keshen alys-jaqyn shetelderde de kezdese bermeıdi.  Býrabaı kýrortyn damytýǵa ıgi áserin tıgizetin qomaqty sharýa­nyń biri osy. Ne­gizinde tól tabıǵattyń da qaýqary az emes, óıtkeni, osy ólkeniń ár tó­besi, ár belesi tunyp turǵan tarıh. Bólektaýdyń basyna kóterildik. Bir shoǵyr bolyp turǵan Býrabaı taýlarynan zańǵar basyn ala qashyp shyǵysqa mańdaı tiregen Bólektaýdyń jaratylys jaıy týraly san túrli ańyz bar. Jastyq shirkin bıikke qumar emes pe? Áriptesterimizdiń bári derlik qaraǵaıly orman ishindegi jalǵyz aıaq soqpaqpen bitimi bólek jaratylǵan taý basyna kóterildi. Oblys ákimi Málik Myrzalın ótken tarıhtyń ónegeli tustaryn qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip sátimen sabaqtap aıtyp keledi. Múlgigen tynyshtyq qushaǵynda, qalyń qaraǵaıdyń ortasynda kóne dáýirdiń kúmbiri ádemi áser etedi eken. Dińine qushaq jetpes, jartasty qaq jaryp ósken qaraǵaıdyń arǵy jaǵynan áldekimder syǵalap turǵandaı. Entige basyp taýdyń ushar basyna da jettik. Bıikten tómendegiler aıqyn kórinedi eken. Keńistik ashylyp sala berdi. Áne ıek astynda maıda tolqyndary jaǵa­laýǵa asyqqan Aınakól jatyr tebirenip, ór tulǵaly Oq­jetpes she? Jetim toqtynyń jaba­ǵy júnindeı úrpıgen bulttar úde­re kóship bıigine baılanǵan eken. Sýǵa qarap sylańdaıdy jaryqtyq. Meniń ór tulǵamdy, oq jet­peıtin bıigimdi kórdińder me degendeı. Oqjetpestiń sulýlyǵyn sıpattaýǵa sóz jetpes.  Munan soń «Vızıt sentr» dep atalatyn Býrabaıdyń baǵaly jerleri týraly bir demde kóz aldyńa kóp sýretti, kórikti sýretti, kóne tarıh pen qasıetti topyraǵy týraly aqparatty beretin orta­lyq­ta boldyq. Áseri sumdyq. Bu­ryn Býrabaıda bolyp kórmegen keıbir áriptesterimiz árneniń jaıyn surap, qyzyǵýshylyq tanytyp jatty. Býrabaıdyń baýyrynda zerek kóńilde sabaqtalar syr kóp qoı. Burynǵynyń ústine jańa mazmun ústeıtin jańalyq ta az emes. Sonyń biri aspan astyndaǵy «Botaı» mýzeıi.  Arheolog ǵalymdardyń aıtýyna qara­ǵanda, Soltústik Qazaq­stan oblysyna qarasty Aıyrtaý aýdanynyń Nıkolskoe aýylynan bir jarym shaqyrym jerdegi sonaý eneolıt dáýirinde Qazaqstannyń soltústigin mekendegen taıpalar mádenıetinen tylsym syr sher­tetin kóne qonys – talaı qupııany qoınyna tyǵyp jatqan ejelgi meken. Qazirgi kúni aýmaǵy 15 gektar jerdi alyp jatqan ejelgi adamdar qonysynan 150-den astam úıdiń orny tabylǵan. Sol jerlerde kóne tarıhtyń kómbesinen kósip syr uǵýǵa tyrysqan ǵalym­dar osy bir ejelgi turǵynjaılardy qazyp, qaıtadan turǵyzýǵa múm­kin­dik alǵan. Ejelgi kórinisti, salt-dástúrdi, eneolıt dáýirindegi adam­dardyń turmys-tirshiligin anyqtaý úshin. Botaıdaǵy baǵaly qazynanyń sulbasy, ıakı kóshirmesi bıyl Býrabaıdyń etegine salyndy. О́ıtkeni, munda kelimdi-ketimdi kisi kóp. Ári kóne dáýirdiń kórinisin kórgisi kelgenderdiń at­basyn burýyna septigin tı­giz­bek. Turǵynjaılardyń qabyr­ǵasynyń eni bir metr shamasynda, al, bıiktigi 70-90 santı­metr mólsherinde. Qabyrǵa perı­metrleri boıynsha bóreneden órilgen, tútin shyǵatyn shańyraq pishindes tesik jasalǵan. Kádimgi qazaqtyń kıiz úıleri keıpinde. Oblys ákimi Málik Myrzalın Býrabaı baýraıyndaǵy týrızm ındýstrııasynyń damý qory­tyndylary týraly jáne bo­lashaqty bajaılaǵan josparymen juptap baspasóz máslıhatyn ót­kizdi. Sheshen óz sózinde tý­rızm­niń ekonomıkanyń basym baǵyttarynyń biri retinde búgingi tańda serpindi damyp ke­le jatqanyn ekpin túsirip atap ótti. Dál qazir oblystyń týrıs­tik klasterinde 700-den astam kásiporyn jumys isteıdi. Tartymdylyǵyna oraı negizgi aımaqtar anyqtalyp otyr. Al jalpy týrızm ındýstrııasyn damytýdyń Jol kartasy sheńberinde jeti negizgi baǵyt boıynsha 119 is-shara josparlanǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna oraı, qyzmet kórsetý sapasy sertıfıkattalǵan qonaq úılerdiń sany bes esege kóbeıdi. Bul arada myna bir jaıdy aıta ketýimiz kerek, jaz­ǵy maýsymda Býrabaı baý­raıynda qansha týrıstiń dem alǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni, Býrabaı kentinde jalǵa beriletin jekemenshik oryndar óte kóp jáne irgedegi Reseı tárizdi jaqyn shetelderden kelgen demalýshylardyń shatyr tigip te jata beretindigin eskerý kerek.  Sońǵy jyldary Býrabaıdyń bedeli asyp tur. Oǵan eń aldymen týrısterge qyzmet kórsetýdiń sapasy jaqsarǵandyǵy áser etip otyr. Bıznes qurylymdar ınvestısııa quıa bastady. Máselen, «Shýchınsk» shıpajaıyn qaıta qurýǵa bir mıllıard teńge qarjy jumsalǵan. Sondaı-aq tamyz aıynda «Arheı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń quny 400 mıllıon teńge turatyn densaýlyq saqtaý kesheni de paıdalanýǵa beriledi. Býrabaı kentinde jabyq sý parkin salý bastalmaq.  Týrızm salasyndaǵy ındýs­trııa júzden astam nysandy qam­tıdy eken. Jalǵyz Býrabaı ǵana emes, oblystyń ózge aýdandarynda da aýyz toltyryp aıtarlyq ister qolǵa alynýda. Máselen, ústi­mizdegi jyly Arshaly aýda­nynda «Beıbarys» demalys ortalyǵy ashyldy. Mundaı jaqsy mysaldar az emes. Oblystyń týr operatorlary tarıhı jáne kórikti oryndarǵa birqatar týrıstik baǵyttardy ázir­ledi. Bıyl sonyń ıgiligin de kórdi.  Baspasóz máslıhatynda oblys ákimi Málik Myrzalın bıy­l­ǵy jyldyń tabysty bol­ǵan­dyǵyn, aldaǵy ýaqytta qan­daı ıgi sharýalardyń qolǵa aly­natyndyǵyn tegis aıtyp berdi. En­digi arada týrızmdi damytý myq­tap qolǵa alynbaq. Ol úshin barlyq jaǵdaı bar. Býrabaıdyń baýraıy el ekonomıkasyna serpin beretin salaǵa aınalmaq. Baǵzy zamanda Birjan sal atamyz «Jer shoqtyǵy – Kókshetaý, baýyry tolǵan kókshe baý. Tóńiregiń seksen kól, ıisiń jupar ańqıdy-aý» dep jyrlaǵan bolatyn. Jer shoqtyǵy el shoqtyǵyn bıiktetýge septigin tıgizip jatsa, tipti tamasha emes pe?!

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy, 

Býrabaı aýdany