Parlament depýtattary toqsan saıyn zań shyǵarýshylyq jumystan bir sátke qol úzip, aımaqtarǵa shyǵyp turady. Bul joly bizdiń jolymyz Syrdyń eli, jyrdyń eli – Qyzylorda oblysyna tústi. Maqsatymyz – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” dep atalatyn Joldaýyn halyqqa jetkizý.
Jańa Joldaýmen tanysqan ár adam onda kóterilip otyrǵan máselelerdiń tereńdigine, kúrdeliligine, taıaýdaǵy on jylda sheshimin tabatyn isterdiń aýqymdylyǵyna kóz jetkizedi. Bul – shyn máninde teńdesi joq tarıhı qujat. О́ıtkeni, Prezıdentimiz usynǵan “Qazaqstan – 2030” baǵdarlamasyna biz belimiz bekip, buǵanamyz qatpaǵan shaǵymyzda, qıyndyqtar aıaqtan shalyp, etekten tartyp jatqan kezde kirissek, qazir Qazaqstan – búkil álemge tanylǵan, ekonomıkasy serpindi damyp kele jatqan irgeli memleket. Osylaı táýelsizdik jyldary biz ǵasyrǵa para-par joldan ótip, basqalar qyzyǵa qaraıtyn bıikke kóterildik. Sonyń bir jarqyn kórinisi – Qazaq eli ústimizdegi jyldyń birinshi qańtarynan bastap Kári qurlyqtyń tórine týyn tigip, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyqtyń uıymyna tóraǵalyq etýde. Bul – bizdiń elimizge, halqymyzǵa kórsetilgen zor senim, keremet qurmet, elin, halqyn qıyndyqtarǵa uryndyrmaı, búgingi tabystarǵa alyp kelgen Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń eńbegi men erligine halyqaralyq qaýymdastyqtyń bergen joǵary baǵasy.
Prezıdent óziniń Joldaýynda halyqty qol jetken tabystardy baıandy etýge, jańa bıikterden kóriný jolynda bilek biriktirýge shaqyryp otyr. Ol úshin árqaısymyz Joldaýmen yqylas qoıa tanysýymyz, qolǵa qalam alyp, ár sózdiń astyn syzyp otyryp oqýymyz, sol sózdiń astarynda qandaı oı, qandaı is-jospar jatqanyna kóz jetkizýimiz, bir sózben aıtqanda, Joldaýdy júregimizden ótkizýimiz, ony júzege asyrý qoǵamnyń ár múshesiniń qasıetti boryshy ekenin kóńilge túıýimiz kerek. О́ıtkeni, bul Joldaýda besiktegi baladan eńkeıgen kárige deıingi qoǵamnyń barlyq músheleriniń múddeleri qarastyrylǵan.
Qýanyshtysy sol, qyzylordalyqtar Joldaýdan týyndaıtyn mindetterdi talqylaýǵa qyzý kirisip ketipti. Bul oraıda, ásirese, “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy músheleriniń, ár deńgeıdegi máslıhattar depýtattarynyń belsendilik tanytyp otyrǵany aıqyn ańǵarylady. Biz, Májilis depýtattary – S.Áıimbetov, J.Asanov jáne osy joldardyń avtory, darııany boılaı qonystanǵan qalyń eldi aralaı júrip, osyǵan kóz jetkizdik.
Aq marjannyń otany – Syr eline tuńǵysh ret taban tiregen men úshin bári tańsyq, bári qyzyq. Eń bastysy – halyqtyń depýtattarmen kezdesýge kóp jınalatyny, jastardyń da, aqsaqaldy qarııalardyń da qatarlarynyń qalyńdyǵy tańqaldyrdy. Halyqtyń qabaǵy ashyq, júzi jyly, janary otty. Onyń da ózindik sebebi bar eken, búkil elimiz sııaqty, Qyzylorda oblysy da sońǵy jyldary serpindi damyp, tabys arnasyn keńeıte túsipti. Oblys ákimi aqpannyń 10-y kúni ótken óziniń turǵyndar aldyndaǵy esepti kezdesýinde atap kórsetkenindeı, 2009 jyldyń ózinde ulan-ǵaıyr ister tyndyrylǵan. Onyń ishinde “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń bul óńirge ákelgen ıgiligi mol eken. Keı sátterge toqtala ketsek, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden osy maqsatqa 8,4 mıllıard teńge qarjy bólinip, 231 ınvestısııalyq joba júzege asyrylypty, 11 myńǵa jýyq jańa jumys oryndary ashylypty, 3 myńnan astam turǵyn áleýmettik jumystarǵa tartylyp, 4 myńnan astam adam qaıta daıarlyqtan ótipti.
О́nerkásip – Qyzylorda oblysynda negizgi sala bolyp sanalady eken, óndiris kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıyp, bir myńǵa jýyq adam jumys isteıtin 9 kásiporyn iske qosylypty, 587 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilipti. Elbasynyń qoldaýymen qolǵa alynǵan oblys ortalyǵynyń jylý qýaty kózderin jáne turǵyn úı sektoryn ilespe gazǵa kóshirý jobasyn júzege asyrý barysynda jeke turǵyndar úshin kógildir otyndy qosý baǵasy burynǵydan 2,5-3 ese arzandaǵan.
Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń tabysy da tolymdy: barlyǵy 33 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilgen, kúrishtiń ár gektarynan 42,9 sentnerden ónim alynǵan, 2008 jylmen salystyrǵanda asyl tuqymdy iri qara 39 paıyzǵa, qoı – 12,7, jylqy – 45,9, túıe 3,8 paıyzǵa kóbeıipti.
Oblysta qurylystyń keń qanat jaıýy qýanarlyq qubylys eken, aýylda da, qalada da áleýmettik nysandar, turǵyn úıler kóptep salynýda. Syrdarııa aýdanyna qarasty Amangeldi, Jetikól, Aıdarly aýyldarynda bolǵanymyzda kezdesýge qatysýshylar osy jaılardy maqtanyshpen aıtty. Mundaı jetistikterge biz de shyn kóńilden qýandyq. О́ıtkeni, aýylda turǵyn úı, mektep, balabaqsha, basqa da áleýmettik nysandar salý halyqtyń bolashaqqa degen seniminiń, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetiniń zor ekenin ańǵartady. Halyqpen kezdesý úshin osyndaı bir nysannyń – Jalaǵash kentindegi orta mekteptiń tabaldyryǵynan attadyq. О́tken jyly iske qosylǵan, 1200 oqýshyǵa arnalǵan bul mektep joǵary oqý ornyna bergisiz: neshe túrli kompıýterlik synyptar, úsh sport zaly, kitaphanasy, ashanasy – oqýshylar úshin de, ustazdar úshin de ne qajettiń bári bar. Shyntýaıtyna kelsek, bul mektepte oqyǵan da armanda, oqymaǵan da armanda.
Jekeshelendirýden keıin jumyssyz qalǵan aýyldardaǵy qıyn jaǵdaı týraly az aıtylyp júrgen joq. Kóp óńirler tyǵyryqqa tirelip, amaly taýsylǵandar aýdan ortalyqtaryna, qalalarǵa kóship ketti. Onda da shekeleriniń shylqyp jatqandary shamaly. Turǵyndardyń ózderiniń aıtýlaryna qaraǵanda, munda da ondaı kórinis baıqalǵan. Biraq, údere kóship, jurtyn tastap ketken aýyl joq. Aýyldyqtardyń kópshiligi malmen kún kórip otyrǵan kórinedi. Basy artyq ónimderin satyp, edáýir aýqattanyp alǵandar da bar. “Qoly qımyldaǵannyń aýyzy qımyldaıdy”, olardyń jaǵdaıy jaman emes. О́kinishke qaraı, osyndaı umtylysty, ıgilikti kózine ilgisi kelmeıtinder de kezdesti. Baıqońyrdyń dál irgesindegi bir aýylda bolǵanymyzda jergilikti turǵynnan “Mal ustaısyz ba?” dep suraǵan edik. “Qotyr laǵym da joq”, degen orta jastaǵy jigit aǵasy neshe túrli syltaýlardy jaýdyra jóneldi. Aýylda turyp mal ustamaý meniń aqylyma qona qoımady. “Qaladaǵy sııaqty, bárin satyp alamyz”, deıdi. Oǵan aqsha shaq kele me?!
Osy turǵydan alǵanda Qarmaqshy aýdanynyń Aqaı aýylyndaǵy jaǵdaı birshama jaqsy eken. Keshegi keńes zamanynda júz shaqty úıi, myńnan sál asatyn halqy bolǵan aýylda qazir 4 myńnan astam jan turyp jatyr.
– Bizdiń aýylǵa halyq basqa aımaqtardan da kóship kelýde. О́ıtkeni, olarǵa qolymyzdan kelgenshe jaǵdaı jasap jatyrmyz, – dedi aýyldyq okrýgtiń ákimi Raıhan Baıshoraeva. – Aqaıda 2 balabaqsha, orta mektep, feldsherlik-akýsherlik pýnkt, klýb, kitaphana, poshta, baılanys pýnkti, notarıaldyq keńse, 3 naýbaıhana, kondıter, tigin, aǵash óńdeý sehtary, shashtaraz, tis emdeý kabıneti, 2 dámhana, birneshe dúken bar.
Árıne, mundaı qalypty tirshiligi bar aýyldardan eshkim eshqaıda kóshpeıdi. Qynjylarlyǵy, osyndaı oń ózgerister oblystyń barlyq aýyldaryna tán deı almaımyz. Keı aýyldarda osydan on-on bes jyl buryn jekeshelendirilgen nysandar áli kúnge iske qosylmaǵan. Isker adamdar tabylyp jatsa, sol esik-terezeleri ańǵal-sańǵal, qańyrap bos turǵan úılerdi dúkenge nemese shıkizat óńdeıtin sehtarǵa aınaldyrýǵa bolatyny kózge uryp tur. “Buǵan endi qansha ýaqyt kerek?” – degen saýalyma eshkim tushymdy jaýap bere almady.
Bul óńirdegi burynǵy keńshar, qazirgi aýyldardyń deni kúrish ósirýmen aınalysady eken. Kúrish ósirý ońaı sharýa emes. Al jeke adamdardyń onymen aınalysýy tipti qıyn. Osyny túsingen usaq sharýa qojalyqtarynyń aldy birige bastapty.
– Onyń nátıjesi de jaman bolyp otyrǵan joq, bizdiń aýdanda kúrishtik alqaptyń kólemi on myń gektardan asty, ótken jyly oblys boıynsha birinshi oryn aldyq, – dedi Qarmaqshy aýdanynyń ákimi Bıǵalı Qaıýpov.
Qarmaqshy aýdanynda budan da basqa tilge tıek bolarlyq jaqsy ister az emes eken. Máselen, aýdandaǵy barlyq eldi mekenderde mektep, balabaqsha, mádenıet mekemeleri, kitaphana bar, aýyz sý máselesi tolyq sheshilgen. Shaǵyn kásipkerlik te jaqsy damyp keledi. Osydan bes jyl buryn olardyń sany 1114 bolsa, qazir 1891-ge jetipti.
– Elbasy óziniń Joldaýynda shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa tobyn damytý esebinen turaqty jumys oryndaryn ashý mindetin qoıyp otyr. Osyǵan oraı biz turǵyndar arasynda túsinik jumystaryn júrgizip, “Bıznestiń jol kartasy – 2020” baǵdarlamasynyń múmkindikterin tolyq paıdalanýymyz kerek, – deıdi aýdan basshysy.
Joldaýda elimizdiń quqyq qorǵaý júıesin reformalaý boıynsha baıypty jumys júrgizý mindeti qoıylǵany belgili. Prezıdent atap kórsetkenindeı, el halqy tıimsiz basqarýdan, quqyq qorǵaý organdary fýnksııalaryndaǵy janjaldan, tıisti kadrlyq jumystyń bolmaýynan, sondaı-aq el quqyq qorǵaý júıesi qyzmetinde móldirlik pen baqylaýdyń joqtyǵynan týyndaǵan problemalardy anyq kórip otyr. “Biz Prezıdentimizdiń quqyq qorǵaý júıesin ońtaılandyryp, árbir memlekettik organnyń naqty quzyretin túzý, zańdarymyzdy izgilendirý, sapasyn arttyrý týraly aıtqan oı-pikirlerin qoldaımyz jáne ony júzege asyrýǵa ózimiz de belsene qatysatyn bolamyz”, – dedi oblystyq ishki ister departamentinde segiz júz qyzmetkerdiń qatysýymen ótken kezdesýge qatysýshylar. Osy kezdesýdi ótkizýge tikeleı uıytqy bolǵan, keıin birneshe aýdanǵa birge shyǵyp, Prezıdent Joldaýyn talqylaýdy uıymdastyrǵan oblystyq ishki ister departamenti bastyǵynyń orynbasary Bekbaı Raıymbekov ózin, ásirese, qamaý oryndarynan bosaǵandardy ońaltý, jumyspen qamtamasyz etý, qatarǵa qosý máselesiniń qatty alańdatatynyn dáttegen. “Prezıdent halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin jańa quqyq qorǵaý júıesin qurýdy talap etip otyr. О́te oryndy talap”, – deıdi Bekeń.
Tereńózektegi kezdesýden keıin ile oblystyń shalǵaı túkpirindegi Aral aýdanyna attanyp ketken Bekbaı Tasbolatulymen arada bir kún ótkennen keıin Jalaǵashta qaıta kezdestik. Osylaı Elbasynyń Joldaýyn ár qyzmetkerge jetkizsem degen tilekpen jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen polısııa polkovnıgi B.T.Raıymbekovke qatty rıza boldym. Basshylardyń bári osyndaı bolsa ǵoı degen oı da sol sátte qylań bergen edi.
Osyndaı jaqsy lebizdi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń basshylary men ustazdaryna da arnaǵym keledi. Munda biz ýnıversıtet oqytýshylarymen, stýdenttermen kezdestik. Jınalǵandar Elbasynyń taıaýdaǵy on jylda bilim salasyn damytýǵa qatysty aıtqan oı-tujyrymdaryn qyzý qoldaıtyndyqtaryn bildirdi. “Joǵary bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis”, degen Elbasynyń sózi bizge de, bilim qýǵan jastarǵa da kóp mindetter júkteıdi”, – dedi ustazdar.
Aıtsa aıtqandaı, táýelsizdik jyldary elimizde bul oraıda qyrýar jumystar atqaryldy. Joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıdy. Biraq, osyndaı oń múmkindikterdi jastardyń bári birdeı paıdalanyp otyrǵan joq. Stýdentterdiń arasynda “erinshek beker mal shashpaq” dep uly Abaı aıtqandaı, bilimge qushtarlyq tanytpaıtyn, izdenbeıtin, oıyn-saýyq qýyp júrgen jastar da az emes. Joldaý osy máselelerdi de udaıy nazarda ustap el bolashaǵy – jastar tárbıesin barynsha jaqsartýdy talap etedi.
Elbasynyń Joldaýynda qoǵam músheleriniń jeke jaýapkershiligi týraly da jan-jaqty aıtyldy. “...ekonomıkalyq órleý – árqaısymyzǵa qatysty búkilhalyqtyq is. Bul – qoǵamnyń áleýmettik máselelerin sheshýdiń jáne barshamyzdy tabysqa bastaýdyń kilti”. Osyny jurttyń bári kóńilge túıip, iske jumylsa, árıne, kóp másele ózinen-ózi sheshiler edi. Oblystyq medısına ortalyǵynan bir mysal keltire keteıin. Atalmysh aýrýhana – elimizdegi iri emdeý mekemeleriniń biri eken, maqtanarlyq ister de bar kórinedi: kóptegen osy zamanǵy jabdyqtar satyp alynǵan, júrekke ota osy jerdiń ózinde jasalady. Munyń bári, árıne, jaqsy. Alaıda, kóńilimizge kirbiń túsirgen jaılar da kezdesti. Aýrýhananyń ota jasaý bóliminde bolǵanymda, jalǵyz ózi bólmede qalyń kórpege oranyp alsa da, tisi-tisine tımeı qaltyrap otyrǵan keıýanany kórdim. Bólmeniń ishi sýyq, syrttan soqqan jelden terezeniń perdesi qozǵalady. Eger, sol ýchaskege jaýapty adamdar qoıdyń jasyndaı ǵana ǵumyry qalǵan sol qarııaǵa sergek qarap, terezeni qymtasa, bolmasa qosymsha jylytqysh qoısa, árıne, syrqat jan sonshalyqty kúızelmes edi. A. Makarenko atyndaǵy mektep-ınternatta da yzyp turǵan bólmelerdi, kıimderi jupyny, júzderi solǵyn balalardy kórgende kóńilim pás tartyp qaldy. Qazaq kónbis halyq qoı, jaǵdaı suraı qalsaq, úlkeni bolsyn, kishisi bolsyn, “bári jaqsy”, deıdi. Sirá, bizge óz kemshiligimizdi ózimiz kórý, túzeý jaǵy jetpeı jatyr ma, qalaı? Osy oıymdy ashyq aıtqanymda keıbireýler renjip qalǵan syńaı tanytty. Men olarǵa tabysqa toqmeıilsimeý qajettigin, qol jetkendi baıandy ete otyryp, jańa bıikterge umtylǵandardyń ozatynyn, Elbasy da óziniń jańa Joldaýynda barshamyzdy osyǵan shaqyryp otyrǵanyn aıttym.
Osy saparymyzda ataǵy búkil álemge jaıylǵan jer kindigi – Baıqońyrǵa da soqtyq, qazir qala halqynyń sany 60 myńnan asypty, olardyń 37 myńy ózimizdiń qandastarymyz. Qalada 4 orta, 2 bastaýysh qazaq mektebi bar eken. Olarda alty myńnan astam bala bilim alýda. Áttegen-aı, degizerlik bir jaı, osy balalar áli kúnge deıin Reseı baǵdarlamasy boıynsha oqytylýda. Nege ekenin kim bilsin, Reseı Federasııasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan orys tilindegi túpnusqany Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qazaq tiline aýdara salǵan. Qolyma túsken bastaýysh mekteptiń 2-synybyna arnalǵan “Bizdi qorshaǵan álem” dep atalatyn oqýlyqty ári aqtaryp, beri aqtaryp qazaqqa, Qazaq eline qatysty bir aýyz sóz taba almadym. Almatydaǵy “Prosveshenıe – Qazaqstan” baspasynan shyqqan kitap “Biz qaıda turamyz?”, “Tabıǵat”, “Qala jáne aýyl ómiri” degen úsh bólimnen turady.
Iá, biz qaıda turamyz? Onyń jaýaby 6-bette berilipti. Bizdiń qasıetti mekenimiz – Reseı, astanamyz – Astana emes, Máskeý. Oqýshy osy betten Reseı Federasııasynyń eltańbasymen, jalaýymen, ánuranymen tanysady. Ári qaraı paraqtasańyz, Sereja men Nadıaǵa ilesip, Reseıdiń taý-tasyn aralap kete beresiz. Sonda qalaı, biz Baıqońyrmen birge Reseıge Ata Zańymyzben qorǵalatyn qazaqtyń ana tilinde bilim alý quqyǵyn da ustata salǵanymyz ba?!.
Baıqońyrdan Qyzylordaǵa qaıtyp kele jatqanda biz úlken joldyń boıyndaǵy Qorqyt ata keshenine soqtyq. Jergilikti azamattar “tilek tileýińizge bolady”, dedi. Men qasıetti babamyzdan el-jurttyń, aǵaıyn-týǵannyń, bala-shaǵamnyń amandyǵymen birge, Baıqońyrda turyp jatqan aǵaıyndardy úıirinen adastyrmaýyn, osyǵan jaýapty adamdardy aqylǵa shaqyrýyn suradym.
Parlament depýtattary Qyzylorda oblysynda bolǵan kúnderi halyqtyń barlyq toptaryn qamtydy desem, artyq aıtqandyq emes. Tasbóget kentinde ardagerlermen kezdestim. Kezinde sharýashylyqtyń ár salasynda qyzmet istegen asyl jandar Elbasynyń atyna nebir jyly-jyly lebizder arnady, jańa Joldaýdan týyndaıtyn mindetterge tereń boılap, oı tolǵady, álemde tarıhı qysqa merzimde osyndaı bıikterdi baǵyndyrǵan basqa el joq ekenin maqtanyshpen aıtty. “Búgingideı ǵajaıyp ómirdi qazaq halqy buryn-sońdy basynan keshken emes. Prezıdent N.Á.Nazarbaev kóregendikpen, kósemdikpen uly dalada óte qysqa merzimde buryn-sońdy bolmaǵan jańa memleket ornatty, memlekettiliktiń, el basqarýdyń ózindik jańa qazaqstandyq mektebin qalyptastyrdy, halqyn san ǵasyrlar armandaǵan muratyna jetkizdi, ózi de álem qaýymdastyǵy moıyndaǵan kemeńgerge aınaldy.
Tarıhtyń da, taǵdyrdyń da synynan abyroımen ótip, osynshama ıgilikti jasap berip otyrǵan, ǵalamdyq qubylysty, kezeńdik silkinisti elden buryn, alystan sezetin Qazaqstan basshysynyń daǵdarystan shyǵarý ádisterine, memleket qurýdaǵy tájirıbesine búginderi kóptegen irgeli elderdiń erekshe den qoıǵanyn biz maqtanysh etemiz.
Bizdiń elimizde ardagerler qamqorlyqtan tys qalyp jatqan joq. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda árbir soǵysqa qatysýshy men soǵys múgedegine bıýdjetten 65 myń teńge mólsherinde bir jolǵy járdemaqy tólenýi, basqa da soǵysqa qatysýshylar men soǵys múgedekterine teńestirilgen adamdardyń materıaldyq qoldaýsyz qalmaýy – úlken qýanysh”. Ardagerler sóziniń túıini osyndaı.
Joldaýda Jeńistiń 65 jyldyǵyn keńinen meıramdaýǵa baılanysty soǵysqa qatysýshylar men múgedekteriniń jeńildikpen jol júrýleri úshin 383 mıllıon teńge qarastyrylatyny aıtyldy. Osyndaı ıgi bastamany jergilikti jerdegi basshylar ilip áketse nur ústine nur emes pe. Qyzylorda oblysynyń ákimi B.Qýandyqov turǵyndar aldyndaǵy esebinde osyndaı bir jaqsylyqty jaıyp saldy. “Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı soǵysqa qatysýshylar men múgedekterge áleýmettik qoldaý kórsetiledi. Bul baǵytta biz de óz tarapymyzdan oblysymyzdaǵy soǵys ardagerlerine birjolǵy qarjylaı áleýmettik kómek kórsetýdi, ardagerlerimizdiń turyp jatqan úılerin jóndep berýdi qolǵa alamyz”, – dedi oblys basshysy. Jón-aq, dedi zalda otyrǵandar rıza kóńilmen.
Elbasymyz Qyzylorda oblysyna atbasyn tiregen bir saparynda: “Búgingi Syr boıynda serpindi serpilis bar”, – degen eken. Biz de oblysta bolǵan on kúnde tirlik pen birliktiń, qut pen berekeniń, yntymaq pen yrystyń qasıetti mekenine aınalǵan óńirdegi órkendi ózgeristerge qanyqtyq. “Keńesti el azbaıdy” degen ulaǵatty sózderdi basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jańa Joldaýynan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrýǵa bir kisideı jumylǵan qalyń elmen qımaı qoshtastyq.