Termınjasam sardary

Túpsiz baılyqty túgel ıgerý áli eshkimniń qolynan kelgen emes. Tipti osy zamannyń eseptegish tásiline salyp qara­ǵan­da mamandar uly Abaı qol­dan­ǵan sóz baılyǵy nebári 7-8 myńnan aspaıdy eken degendi aıtady. Al Abaı týraly otyz jyldaı tolǵanyp tórt kitap jazǵan uly sóz sheberi Muhtar Áýezov qoldanǵan sózdiń sany nebári 17 myńnyń mańaıy eken. Bul neni kórsetedi. Bul qazir qoldanysta bar sózderdiń ózin (150 myń) tú­begeıli iske jarata almaı otyr­myz degendi kórsetedi. Al álgi qol­danǵan sózderdiń sanyna qa­rap, Abaı men Áýezovtiń tili kedeı eken dep aıtýǵa kimniń aýzy baryp aıta alady.

Áńgime sóz baılyǵyn qalaı iske jarata bilýde. Aqylman Abaı sol jeti-segiz myń qazaq sózin erkin oınata bilýdiń ózimen-aq kóbimizdiń óremiz jetpes oı bıigine kóterildi. Sol Abaı kóterilgen bıikke kim kóterildi dep aıta alasyz qazir. Tipti qa­zaq tiliniń muhıtynda erkin qu­lash sermegen M.Áýezovti ne­­me­se árbir sózdi marjandaı ti­zip, jaýhardaı qyrlaǵan Ǵabı­t Músirepovtiń ózin de qazaq só­ziniń qunarynan qanyp ishti dep aıtý qıyn. Degenmen, qudaı­ǵa shúkir, izdenis, umtylys esh toq­taǵan emes. Izdengen saıyn ár­bir qalamgerdiń qalam tabynyń ereksheligi baıqalyp otyrady. Til muhıtynyń túpsizdigi, shal­qar­­lyǵy izdengen saıyn túrlene túsedi.

Búgingi áńgime tilimizdiń ózge­ris, óris tizginin bilgirlikpen ustap, urpaǵyna ólsheýsiz zor mura qaldyrǵan tulǵalar týraly. Búgin solardyń arasynan til ustartý jaǵynan bir-birine qatty uqsaıtyn eki zergerdi erekshe ataý qajettigi týyndap otyr. Olar A.Baıtursynuly men I.Jarylǵapov. Bir qaraǵanda ekeýin qatar áńgimeleýdiń qı­syny joqtaý sııaqty. Alaıda qazaq mádenıetine qosqan úlesin saralaı kelgende bulardyń rýhanı úndestigi men tilǵumyrlyq biregeı qasıetine tańdanbaı tura almaısyz. Biri on toǵyzynshy ǵasyrdyń aıaǵynda dúnıege ke­lip, jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda dúnıeden ótken, al ekinshisi – sol jıyrmasynshy ǵasyrdyń túlegi. Soǵan qarap ekeýin de bir ǵasyrdyń óreni deýge bolar. Áıtse de ekeýi eki ǵasyrdyń júgin arqalaǵandaı is tyndyrǵan.

Salystyrýǵa kele qoımaıtyn bul eki tulǵany bulaısha teń­destirip otyrýda mynadaı syr bar edi. Biri erteleý, biri keıin­deý qazaq tiliniń tunyǵynan qanyp iship, ana tilimizge qalt­qysyz qyzmet etýdiń asqan úlgi­sin kórsetken eren til­ǵu­myr­lar bular. Qarańyz, Ahań kó­silip jatqan keń dúnıede tirlik etip, jaıbaraqat ómir keship jatqan qazaǵynyń kózin ashyp, kóńilin oıatý úshin onyń ómirdegi basty quraly – ana tiliniń qadir-qasıetin uqtyryp, onyń kúndelikti aýyzeki sóıleý quraly ǵana emes, sonymen birge onyń oqý, bilim, ǵylym, ónerdiń de qýatty qarýy ekenin dáleldedi. Qazaq tirshiliginde buryn-sońdy sırek kezdesetin, tipti bolmaǵan «Til-qural» oqýlyqtaryn túzip, qarańǵy qazaǵyn saýattylyqqa qaraı jeteledi. Ol úshin qazaq tiliniń ǵylymı órisi men óre­sin aıqyndaıtyn san alýan ataý sózder qataryn túzdi. Sol arqyly qazaq tili men ádebıe­tiniń, tarıhy men óneriniń jalpy mádenıetimizdiń tynysyn ke­ńeıt­ti. Damýdyń dańǵyl jolyn ashty.

Mine, Ahańdy biz osynysy úshin de qazaq mádenıetiniń Han­táńirindeı baǵalaımyz. Onyń aqyndyǵy, aýdarmashylyǵy, tilǵumyrlyǵy jáne mýzyka áleminiń talǵampazy retinde asqan bilimdarlyǵyna bas ıemiz.

Osy atalǵan erekshe qasıet­terdiń kóbi Islám Jarylǵapovtyń da bolmys-bitimine tikeleı qaty­sy bar ekenine onyń tyndyrǵan dúnıelerimen túbegeıli tanysa kele kózimiz jetkendeı boldy. Ol jazýshy, sheber aýdarmashy, aqyn, ǵalym, bilimpaz, termıntanýshy, t.t.

Qazaq termınologııasy deı­tin ilim salasynda dál Ah­met Baıtursynulyndaı aıryq­sha orny bar bilimpaz dep Islám Jarylǵapovty aıta ala­myz. О́ıtkeni onyń basqa eńbekterin bylaı qoıa turyp, kezinde jurt­shylyq suranysyn qam­tamasyz etip, qoldanys ále­minde oryn-ornyna tura qalǵan aıaldama, anyqtama, jaǵajaı, balmuzdaq, kúndelik, kórermen, oqyrman, tyńdarman, saıajaı, ǵarysh, zymyran, tyńjershi, baspager, ǵaryshker, qalamger, órkenıet, qalamaqy, zeınetaqy, jazylym, jazylys, memleket, jerjahan (kontınent), úlgerim tárizdi tolyp jatqan termın sózderdiń dú­nıege kelýine sebepshi I.Ja­ryl­­ǵapov sııaqty qalamger ekenin umyta da bastadyq, tipti eskerip, elep te jatpaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Taǵdyr syılaǵan, babalar baptaǵan uly tilimizdiń baıaǵy tabıǵı baılyǵyndaı sińisip, kirigip qatar túzep tura qalǵan bul termındik atalymdar ana tilin qadir tutatyn kez kelgen saýatty jannyń aýzynda, qala­mynyń ushynda.

Ádette sózjasam máselesimen shuǵyldanǵan jandardyń taban astynda sóz týyndatyp jatatyn qabiletine tańdanamyz. Bul sheberlik, bilgirlik, saýattylyq. Osyndaı qabiletiniń arqasynda I.Jarylǵapov qazaq tiliniń sózdik qoryna júzdegen jańa qoldanys engizgen eken. Onyń qalamynan týǵan myna bir óleń joldaryna qaraǵanda, ol sóz oınatý ónerimen ómir boıy shuǵyldanǵanyn kó­remiz jáne nátıjeli eńbek etken. Qarańyz: «Kóp tilden túıip oı-sezim, Tól tildiń arshyp kól-kózin, Tóldetip ana tilimdi, Bes myń sóz qostym men ózim», deýine qaraǵanda I.Jarylǵapov qaldyrǵan murany biz áli ıgere qoımaǵan sııaqtymyz.

Islám Jarylǵapovtyń ter­mın týyndatý eńbegimen túbegeıli tanysa kele, onyń bul shyǵar­mashylyq salada ustanǵan tiregi Ahmet Baıtursynuly bol­ǵanyn ańǵaramyz. Qazaq tili­niń sózdik qoryn damytýda ol áýeli álemdik tájirıbege Ahańsha súıe­ne otyryp, ana tiliniń ózin­dik erekshelikterin saqtaýda myna tómendegideı baǵyt-baǵdar usta­nady. Qarańyz:

birinshiden, ana tiliniń sóz qoryn sarqa paıdalaný, tiri sózdi óltirmeý, ólimshi sózdi tiriltý;

ekinshiden, ulttyń ózine ǵana tán sóıleý úlgilerin buzbaý, ósirý, órkendetý;

úshinshiden, basqa tildiń oılaý, sóıleý úlgilerin ana tiliniń za­ńy­na, oıyna baǵyndyryp úırený;

tórtinshiden, qajet bolǵan jer­lerde ulttyq tildiń úlgisimen jańa sózder (neologızmder) jasap ala bilý;

besinshiden, óz tilińniń múm­kin­digi bolmaǵanda ǵana basqa tilderden qajet sózderdi alý;

altynshydan, basqa tilderden kelgen sózderdi ana tiliniń salt-sanasyna, úlgisine, rýhyna ba­ǵyn­dyryp alý, qajetinshe jym­das­tyrý kerek. Jat sózge uqsa­maı, tól sózge uqsatý;

jetinshiden, qajetsiz, orynsyz alynǵan shetel sózderinen ana tilin tazartý kerek. «Til ınter­vensııasyna» jol bermeý kerek.

I.Jarylǵapov qaldyrǵan jańadan týyndatylǵan termın sózderdiń bári derlik osy úlgimen jasalǵan. Ol bul úlgini qaıdan aldy, kimge, nege súıendi? Joǵaryda ańdatqanymyzdaı ol áýeli álemdik tájirıbege súıendi, jan-jaqty izdendi, ana tiliniń bolmys-bitimin túbegeıli tekserdi. Qazaq ǵulamalary men jazýshylarynyń eńbekterin sharlady. Bir tańǵalarlyǵy, Ahańdy (Ahmet Baıtursynuly) oqý, bilý túgil, esimin aýyzǵa ala almaıtyn kezeńniń ózinde Islám onyń búkil eńbegin túbe­geıli zerttegeni baıqalady. Jo­ǵarydaǵy aıtylǵan úlgiler túgelimen Baıtursynulynyń ustanymdary. Jarylǵapov termınderi dep atalyp júrgen ataý sózderdiń bári derlik osy negizde jasalǵan.

Jalpy jańa sóz jasaý degen uǵym negizinde shartty nárse. Tirek eter negiz bar jerde ǵana jańa sózder qataryn túzýge bolady. Ahań da, Islám da osyny qatty ustanǵan. Iаǵnı jańa sóz, jańa qoldanys tilde burynnan bar túpnegizge súıenedi.

Islám aǵa qazaq tiliniń sózja­sam zańdylyǵyn tereń bil­gen. Ahańa kóp súıengen. Jańa ja­salǵan termın sózderdiń qaı­sybirin saralap kórelik. Mysaly, qazaq tilinde zeınet degen sóz bar, tipti «Beınet, beınet túbi – zeınet» dep jatamyz. Sondaı-aq bireýdiń aqysyn jeýge bolmaıdy degen uǵymdy áıgilep turǵan «aqy» sózin alyńyz. Mine, osy «zeınet» pen «aqy» sózin biriktirý arqyly «zeınetaqy» degen keremet termın sóz jasaldy. «Qalamaqy» da dál osy prın­sıppen jasalǵan. Saıabaq, túsqaǵaz, oryntaq, jaǵajaı, qyryqqabat, qolóner, eńlikgúl, baspana, saryshunaq, tóraǵa tá­rizdi atalymdar da osy prınsıppen túzilgen. Sózderdi bi­rik­tirý arqyly jańa sóz jasaý – Ahań kórsetken tásil.

Sonymen birge Ahań qazaq tilindegi sózjasaý daǵdysynda jalǵaý, jurnaqtyń atqarar róli aıryqsha ekenin túısinip, osy negizde de talaı sóz týyndatqan. Osyny Islám da damyta túsken, ádemi jalǵastyrǵan. Baspa+ger, derek+teýish, qaza+nama, ja­zyl+ym, uıǵar+ym, kelis+im, tyń­­dar+man, oqyr+man, týyn+dy, júgin+gi, ǵarysh+ker, dá­ris+hana, sarap+shy, kúnde+lik, málimde+me, mazmunda+ma, bas­qar+ma, anyqta+ma, qaırat+ker, sheber+hana, t.t. tárizdi sóz úıir­leri bizdiń qazirgi sóz baılyǵ­y­myzǵa qosylǵan asqan úlgiler.

I.Jarylǵapovtyń aýdarma isimen túbegeıli aınalysýy qazaq tiliniń qadir-qasıetin, qýatyn tereń sezinýge jetelegen. Ana tiliniń áli iske jaratylmaı jatqan túpsiz baılyǵynyń kózin asha túsýge ıtermelegen. Aýdarma arqyly týǵan tilden balama izdeýde, tipti kalkalaý tásilinen de ol eshqandaı qınalmaıdy. Erkin kósiledi. Eshqandaı balama tappaı qınalǵan tustyń ózinde ol túpnusqa termınderin qazaqylandyrýdyń túrli jolyn tabýǵa tyrysyp otyrady.

Osyndaı izdenisterge rıza bolǵan sýretker Ǵabıt Músire­pov­­tiń myna sózderine qaıta bir júgingen artyq bolmas dep bilemiz. «Tilimizdiń qorynda bar sózderge jańa maǵyna berý jo­lyndaǵy tabystarymyzǵa men Islám Jarylǵapovtyń kó­rer­­men, oqyrman, aıaldama dep qosqandaryn oryndy da or­nyq­ty kóremin. Men bu­dan jeti-segiz jyl buryn «Qa­zaq ád­ebıeti» gazetinde «As­qyn­dyryp almaıyq, dos­tar!» degen ma­qalamdy jarııalap edim, ol maqalamda joǵary tómennen, aǵa jazýshylar men jas jazýshylardan ana tiline jasalyp júrgen jábirler jaıynda bolatyn. Eger ana tilimiz úlken talaptardy kótere almaıtyn, óspegen olaq til bolsa, bul maqalany jazbaǵan bolar edim. Joq, bul baı til! Ana tilin tek ógeı uldary ǵana mensinbeıdi, ógeı uldary ǵana aıaqqa basady!» Al «balmuzdaq» sózin alǵash estigende, mańǵaz da sabyrly Ǵabeń súısinisin jasyra almaı, «bul aýdarma ǵana emes, erlik!» dep tańdanǵan eken. 

Sheber aýdarmashy Islám Jarylǵapov termınjasam tá­ji­rı­besimen shuǵyldanýmen birge osy ıgi isti uıymdastyrý sharýasynyń da basy-qasynda bolǵan. Bul tusta ol professor Qudaıbergen Jubanovtyń izbasarlarynyń biri sııaqty kórinedi. Qazaq topyraǵynda qazaq termınologııasynyń ǵy­ly­mı máselelerimen tuńǵysh aınalysqan Qudekeń bolatyn. Ol 1933 jyly alǵash uıymdastyrǵan termınologııalyq komıssııanyń tuńǵysh tóraǵasy edi. Al 1937 jyldan bylaı qaraı jumysyn toqtatqan osy komıssııa isine Islám 50-jyldardan bastap aralasady. Onyń erejesin jasap, jumystyń nátıjeli júrgizilýine qolǵabysyn tıgizedi.

О́tken ǵasyrdyń 30-jyl­darynyń aıaǵy men 40-jyldardyń alǵashqy jartysynda búkil keńes elimen birge qazaq halqynyń da qandaı qasiret shekkeni tarıhtan belgili. «Baıtal túgili bas qaıǵy» bolǵan sol bir kezeńde toqtap qalǵan bul sharýanyń basy-qasynda, eski arab jazýy negizindegi bilimi men jańa dáýir ilimin de jetkilikti ıgergen Islám Jarylǵapov syndy bilikti azamattyń bolýy qazaq termınologııasynyń du­rys baǵytta qalyptasýyna ıgi áserin tıgizbeı qoıǵan joq. I.Jarylǵapov termın sharýashy­lyǵynda barlyq ǵylym sala­sy mamandarymen birge ja­zýshynyń da, aýdarmashynyń da, jornalshynyń da, til maman­darynyń da birlese tirlik etý kerek ekendigin búkil jan dú­nıesimen túsindi. О́mir boıy osy baǵytynan taımady. Eń bas­tysy jasalǵan termınderdiń ana tiliniń ishki zańdylyqtaryna sáıkes bolýyn qadaǵalady. Osyny ustana otyryp, termın jasaý isinde, eń aldymen, Ahmet Baıtursynulynyń ana tili qa­zynasyn sarqa paıdalaný prınsıpine berik boldy. Sondyqtan da Islám Jaryl­ǵapov termınderi baıyrǵy qazy­namyzdaı qabyldanyp, mádenı ómirimizge qyzmet etip keledi.

Búkil Túrki jurtshylyǵynyń búgingideı túpnegizge bet bura bas­taǵan jańa kezeńde Islám Jarylǵapov tárizdi til zer­ger­­leriniń jankeshti tájirı­beleriniń jol nusqalyq mańyzyn zor dep bilemiz. Nege deseńiz, ke­shegi bir ǵasyrlyq áre-tárelik túrki halyqtarynyń týystyq tutastyǵyna ólsheýsiz nuqsan keltirgeni málim. Jańa zaman múm­­kindik týdyryp turǵan qa­zirgi kezde sol múmkindikti tolyq paı­dalaný bárimizge paryz bolýǵa tıis.

Bizdiń oıymyzsha qazir tarıhı ádiletsiz sharalar barysynda bir-birinen alshaqtańqyrap ketken týys halyqtar tilderindegi ortaq túbir sóz, ortaq túbir tulǵalar ne­gizinde ortaq termındik ataý­lardy qalyptastyra bastaý qa­jet dep bilemiz. Salǵastyra, sa­ralaı qarasaq, buǵan tolyq negiz bar. Tipti túrki tilderindegi ǵa­syrlar boıy saqtalyp kelgen óli túbirlerdiń syryna úńilip, olardyń ár tildegi sanyn sha­malaýǵa árekettengen áıgili professor Á.Qaıdardyń zerdeleýi de bizdi osyndaı oıǵa jeteleıdi.

Mundaı oıǵa árıne ázirge úrke qaraıtyndar bar. О́ıt­keni biz áli ár ulttyń tildik qo­rynda ne bar, ne joq ekenin anyq aıqyndap bitkenimiz joq. Áýeli árbir týys tilde jasalyp jatqan termınologııalyq sózdikterdi ózara salystyryp, izdenis jumysymen aınalysý kerek. Sodan ortaq túbir, ortaq ataý, ortaq uǵymdardy sara­laý jumysy týyndaıdy. Al mundaı isti ortaq zertteý baǵdarlamalary arqyly birlese otyryp júrgizýge bolady. Solaı etý kerek te. I.Jarylǵapov tárizdi sóz sheberleriniń tájirıbesi osynaý nıetimizge ot beredi, jyldar boıy basylyp kelgen rýhymyzdy kóteredi, eńse tiktetedi.

О́mirzaq AITBAIULY,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri,

UǴA akademıgi