Oralmandar úmiti – «Otandastar» qory

– Oralmandar kóshiniń toqy­raýy­na ártúrli sebep kóp, – dep bastady áńgimesin Sultanáli Bazarbaıuly, –  Onyń bárin aıtyp taýysý múmkin emes. Degenmen aldaǵy ýaqytta oralmandar kóshi jalǵasady degen  úmit bar. О́ıtkeni jaqynda Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqovanyń tór­­­­­aǵalyǵymen «Otandastar» qo­ry qamqorshylar ke­­­ńesiniń basqosýy ótti. Endigi úmit osy – «Otandastar» qorynda. El­basy Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń V quryltaıynda  «Otandastar» qoryn quryp, osy qor arqyly Dúnıejúzi qa­zaq­­tary qaýymdastyǵyna sheteldegi aǵaıynmen baılanys jasaýdy min­det­­tegen bolatyn. Demek, budan bylaı atalmysh qordyń  arqasynda oralmandar kóshi qaıta jandanady degen  úmitimiz bar.  

– Túsinikti. Úmit  aqtalý úshin bi­rinshi kezekte qandaı máse­leler eskerilýi kerek já­ne «Otandastar» qory men Qa­­ýym­dastyq birlesip ja­saı­tyn keshendi baǵdarlama qa­byl­danady deısiz, osy qujatta nendeı máse­leler basty nazarda bolǵany jón.

– Eń aldymen baǵdarlamada oral­mandar kóshiniń mańyzdy­lyǵy men­ qajettiligi jan-jaqty ashylyp kór­setilýi kerek. Qazir Elbasy mem­leke­timizdi damyǵan elderdiń qataryna jet­kizýdi maqsat etip otyr. Sonyń bir sa­lasy – demografııa. Qazir eli­miz tur­­­ǵyndary 18 mıllıon­nan asyp, 19 mıl­lıonǵa bet al­dy. Keń-baıtaq jerdi jıyr­ma mıllıonǵa jetpeıtin halyq­pen erkin ıgere alamyz ba? Onyń ústine demografııalyq ósi­mimiz de kórshiles eldermen salystyrǵanda óte tómen. My­saly, 1967 jyly  Qazaqstanda 12,4 mıllıon, О́zbekstanda 10,8 mıl­lıon halyq bolǵan eken.  Iаǵnı biz kórshilerimizden 2 mıllıondaı artyq bolyppyz. Arada elý jyl ótkende, ıaǵnı 2017 jylǵy esep boıynsha О́zbekstan halqy 34 mıllıonǵa jaqyndap, úsh esege kóbeıipti. Túrikmenstan, Tájikstan,  Qyrǵyzstan  halqy da úsh ese ósken. О́kinishke qaraı, biz bar bolǵany jarty ese ǵana ósip, 18 mıllıonnan  áreń asyp otyr­myz. 

Turǵyndar sany óspeýine bir sebep – eldi tastap shetke kó­shýshiler kóp. Aıtalyq, keıingi 10 jylda elimizden 324 myń adam syrtqa kóshken. Al kelýshiler bar bolǵany 283 myń adam. Onyń syrtynda bala týý jónindegi jaǵdaıymyz da máz emes. 1980 jyldary respýblıka kóleminde bir jylda 800 myń sábı dúnıege kelse, qazir bul kórsetkish eki ese azaıyp, 400 myńnyń aınalasynda bolyp tur.

Demografııalyq jaǵdaıymyz osy qalpynan ózgermese, bul faktor ekono­mıkamyzǵa keri áser eteri anyq. Mysaly, bir ǵa­na Soltústik Qazaqstan oblysynda búgingi tańda turǵyndary 50 adamǵa  jetpeıtin 100 eldi me­ken bar eken. Olardyń 38-i  ja­qyn arada múldem jabylady. Qalǵandarynyń bolashaǵy bul­dyr. Iаǵnı halqymyz neǵurlym tezirek kóbeıse, ekonomıkamyz da soǵurlym tez damıdy, qor­ǵanysymyz da nyǵaıa túsedi. 

Negizi aıtpaǵymyz, elimizdegi demo­gra­fııalyq jaǵdaı syrttan­ keletin oralmandarǵa tike­leı­ baı­lanysty. Soǵan oraı «Otan­dastar» qory men Qaýymdastyq birlesip jasaıtyn baǵ­darlamada joǵaryda atap ótilgen dú­nıeler  eskerilýi tıis dep oılaımyn.   

–  Elimizdegi demografııalyq ahýal­ǵa oralman baýyrlardyń qo­sar úlesi zor demeksiz ǵoı. Endeshe qandas­tary­myzdy ata­jurtqa oral­­­­­­týdyń  basty-bas­ty tetikteri baǵ­darlamada kó­rinis tap­qany durys shyǵar?

– Árıne. Oralmandar kó­shin uıym­­dastyrý jónindegi ózi­mizdiń bu­ǵan deıingi jaqsy isTerimizdi qazirgi jaǵ­daıǵa be­ıimdep, odan ári damytýy­myz qajet. Sonymen birge jibergen kemshilikterimizden sabaq alǵan jón. Sonymen qatar  Germanııa, Izraıl sııaqty etnostyq kósh­ti jaqsy júrgizetin memleket­terdiń tájirıbesin zerttep, onyń ońtaıly tustaryn ózimizde paı­dalaný kerek. Osy eki máseleniń birinshisine, ıaǵnı  ózimizdiń  oralman kóshine qatysty je­tis­­­tikterimizge toqtalaıyn. Toq­­­sa­nynshy jyldary  shetel qazaqtarynyń Qazaqstanǵa ora­lýǵa degen  qulshynysy erekshe boldy. Olar  atajurtqa aǵylyp kelip jatty. Qazaqstan úkimeti de kóshi-qonǵa aıryqsha ynta-yqylas tanytyp, jumystardy uıymdastyrýǵa kóńil bólip, jaǵdaı jasady. Myna jaǵy Moń­­ǵolııa, sonaý arab elderi men Túr­­kııaǵa deıin arnaıy ushaqtar jiberip,  aǵaıyndardy júzdep, myńdap kóshirip ákeldi. Bul jumystardy uıymdastyrýǵa sol kezderde  kóshi-qonnyń basy-qasynda júrgen Saıat Beısenov, Ǵazız Esmuhanov,  Pamır Ka­ma­lıev,  Muhıt Izbanov, Ma­rat Qonaqbaev, Danııar Arǵyn­baev, Ahmet  Ábıbekov, Marat Toq­sanbaev jáne basqa da azamattar erekshe eńbek sińirdi. Ishki ister mınıstrligi Pasport jáne vıza jumystary bas  basqar­­masynyń bastyǵy О́mirbaı Musaev ta bul  ıgilikti iske aı­ryq­sha janashyrlyq tanytty. Marqum Qaldarbek  Naıman­baev bastaǵan Dúnıejúzi qa­zaq­tary qaýymdastyǵynyń qyz­metkerleri de osy qyzý istiń bel ortasynda júrdi. Biz qazaqtar turat­yn shet- elderge jıi shyǵyp, olarǵa atajurtqa oralýdyń jol-jobasyn kórsetip, keletin otbasylardyń tizimin jasap, kóshi-qon mekemelerine ótkizýdi turaqty júrgizdik. Jergilikti ákimshiliktermen  baılanys jasap,  kelgen oralmandardyń durys ornalasyp, jańa ortaǵa tez beıimdelýine qoldan kelgenshe kómektestik.

Nátıjesinde, jyl saıynǵy kóshi-qon kvotasynyń sany 20­ myń otbasyna deıin jetti. Et­nostyq  kósh osy qalpymen toq­tamaı júre bergende qazirgi kezde oralmandar sany biz aıtyp júrgen bir mıllıon emes, odan áldeqaıda kóp bolatyny anyq edi. Biraq... 

– Iá, biraq demekshi ýaqyt óte kele kóshtiń qarqyny saıabyrsyp, toqtaýǵa shaq qaldy. Buǵan ne sebep? 

– Munyń sebepteri ártúrli. Mysaly, bir kezde oralmandarmen  aınalysqan Kóshi-qon komıteti qaqpaqylǵa ushy­rap, aqyrynda jabylyp tyndy. Qa­zir Eńbek jáne halyqty áleýmettik  qorǵaý mınıstrliginiń quramynda bas­qarma ǵana. Qyzmetkerleri sa­naýly,  múmkindigi shekteýli, úl­ken sharýa tyndyrýy ekitalaı. Bul bir. Ekinshi sebep – bul ju­mys­ty júrgizýdiń júıe­lengen baǵdarlamasy bolmaýy. Mundaı  baǵdarlama «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań negizinde jasalýy tıis edi. Táýelsizdik alǵannan beri bul zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar kóp en­gi­zildi. Ja­ńa jobany daıyndaıtyn ju­mys to­by men  depýtattar zańnyń osy jolǵy nusqasy óte keremet, oral­mandarǵa  barlyq jaǵdaı jasalady degen áńgime aıtady. Biraq zań qa­byldanǵannan keıin onyń  bári jaıyna qalady. Oralmandardyń jaǵdaıy  jeńildemek túgili  buryn­ǵydan qıyndaı túsedi. Bul týraly  kezinde «Egemen Qazaqstan»  gazetinde  «Qabyl­dan­ǵan zań qaıda qaldy?» degen problemalyq maqala da jarııa­laǵanym bar.

– Endi  joǵaryda aıtylǵan «Otan­dastar» qory men Qa­ýym­dastyq bir­lesip jasaı­tyn baǵdarlamaǵa qaı­ta oral­saq. Siz kóshi-qon jaıymen er­te­den tanys, tájirıbeli tul­ǵa retin­de joǵarydaǵy baǵdarla­maǵa óz tara­py­ńyzdan qandaı usy­nys berer edińiz?

– Men úshin jańa baǵdarlamada  kó­shi-qon máselesine erekshe kó­ńil bó­linip, oralmandardy kóbeı­­tý­­­diń bar­lyq múmkindikteri qaras­ty­rylýy  asa  mańyzdy. Bul jó­nindegi biraz usy­nystarymdy jo­ǵaryda shet  ja­ǵalatyp aıttym da. Degenmen birneshe máse­lege nazar aýdarǵym keledi. Áń­­gi­memizdiń basynda oralman­dardy kóbeıtýdiń ekinshi joly – órkenıetti elderdiń  et­nostyq kóshti júrgizýdegi ozyq tá­jirıbelerin  tıimdi paıdalaný degen edim. Bul óte mańyzdy sharýa. Kóptegen memleketter repatrıanttardy, bizdińshe aıtqanda oral­mandardy kóshirip alýdy olar­dyń  burynnan ómir súrip jat­qan turǵylyqty jerinen bas­taıdy. Atajurtqa vızanyń qaı túrimen qonys aýdarady,  bar­ǵan soń turaqty turýǵa, tir­­kelýge, azamattyq alýǵa  qandaı qujat­tar kerek bolady – onyń bári sol jaqta daıyndalady. Shekaradan ótkende kim kútip alady, qaı óńirge ornalasady,­ bas­pana máselesi qalaı she­shi­ledi, ne jumys isteıdi – bári de­ eskeriledi. Et­nostyq kóshti uıym­das­­tyrýda biz de osyndaı ór­kenıetti jolǵa túsýimiz kerek. «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda munyń bári elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligine júktelgen. Biraq ártúrli sebeptermen bul áli kúnge oryndalmaı keledi.  Osy  máseleni retteý kerek.

Ekinshiden, oralmandardy­ kútip alyp­ ornalastyrý másele­simen esh­kim aına­lyspaıtynyn joǵaryda aıt­tyq. Deıturǵanmen biraz oblystarda oral­­­­­­­­mandarǵa arnalǵan  beıimdeý orta­lyq­tary bar. Biraq olardyń jumysy bú­gingi zaman talabyna saı emes. Bolashaqta osy másele  de nazarda bolǵany jón.

Oralmandardyń turaqty tir­kelip, azamattyq alýyndaǵy qu­jattardy azaıt­qan jón. Sońǵy jyl­dary olarǵa áýeli yqtııar hat berý kerek, azamattyqqa qu­­­jat­ty sodan keıin ótkizedi de­gen ereje shyqty. Biraq yq­tııar hat  –  azamattyq almaı,­ be­lgili bir ýaqytqa deıin ǵana turatyn tul­ǵalarǵa beriletin qujat. Son­dyqtan Qazaqstanda  turaqty qa­latyndarǵa birden azamattyq  ber­gen jón. Basqa elderde osyndaı. 

Mysaly, kúni keshe Reseı pre­­zı­d­en­ti Vladımır Pýtın dúnıeniń túk­pir-túk­pirindegi orystar men orys­tildi azamat­tardy eshqandaı kedergisiz, áýre-sar­sańǵa salmaı  mıllıondap qabyldap, birden azamattyq beretin baǵdarlamaǵa qol qoıdy. Endi álemniń ár tarabynan Reseıge repatrıanttar tolassyz aǵylatyny anyq. Al biz oralmandardyń kelýin jeńil­detpek túgili, neshe túrli syltaý­men barǵan saıyn qıyndatýdan tan­baı otyrmyz.

– Áńgimemizdiń sońynda ózi­ńiz uzaq jyl jumys iste­gen Dúnıejúzi qazaq­tary qaýym­dastyǵy ujymyna qandaı tilek aıtar edińiz? 

– «Otandastar» qorynyń qury­lýyna baılanysty Qaýym­dastyqtyń jumysyn qazirgiden  kúsheıtip, jańa deńgeıge kó­terýge úlken múmkindik týdy. Ar­qa súıeıtin osyndaı tiregi bol­maǵandyqtan Qaýymdastyq ke­zinde kóp qıyndyqqa dýshar boldy. Ásirese qarjy má­se­le­si­niń durys sheshilmeýi sharshata­tyn. Qyz­­metkerler jarytymsyz jalaqyǵa jumys is­tedi. Josparlanǵan is-sha­ralarǵa  kerekti azyn-aýlaq qar­jyny ár­kimge alaqan jaıyp, áreń ala­tynbyz.  Qarjynyń joq­tyǵynan qanshama   josparymyz júzege aspaı qaldy. Al­matydan As­tanaǵa kóship, qyz­metkerler quramy túgeldeı jańarǵan Qaýymdastyq  endigi jer­de mundaı  qıyndyqtardan qutylyp, qanatyn keń sermep, bıikke kóteriledi dep oılaımyn. 

Áńgimelesken Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»