Tozǵan jerdi tyńaıtýdyń tıimdi tásili

Jalpy, topyraqtyń qunaryn saqtaýdaǵy basty róldi aýyspaly egister atqarady. О́kinishtisi, elimizde egistik dalalardy uzaq ýaqyt paıdalaný kezeńinde jerdiń qunaryn qalpyna keltirip otyrý, ony arttyrýdyń túrli tásil­deri esepke alynbaǵan. Basty maq­sat egistikterdi barynsha uzaq paı­dalanýǵa jáne turaqty túr­de mol ónim alýǵa baǵyttaldy. Árı­ne, bul jerdiń tozýyna alyp keldi. 

Keńestik kezeńde astyqty óńirlerde uzaq ýaqyt boıy meha­nıkalyq óńdeý qunaryn kóbeı­týge tıimdi áser etetin ádis sanaldy. Alaıda ýaqyt óte kele meha­nıkalyq óńdeýge ushyraǵan, jıi-jıi jyrtylǵan, tipti jaz kezin­de 5-6 ret óńdelgen tanaptarda qa­rashirindi quramy tómendep, jel men sý erozııasy beleń aldy. Topyraq quramy kózge kórin­beıtin usaq shań-tozańǵa ydy­raýy syndy qubylystar baıqaldy. Iаǵnı jer tozyp ketti. 

Qazirgi Baraev atyndaǵy astyq­sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń tarıhy ondaǵan jyl­ǵa ketetini belgili. Keńestik kezeńde ınstıtýt aýyspaly egis zerthanasynyń kópjyldyq stasıonarynda zertteý júrgizgen bolatyn. Tanaptyq tájirıbe júr­gizgenge deıin, ıaǵnı 1962 jyly topyraqtyń 20 sm-ge deıin­gi betki qabatynda bastapqy qara­shirindiniń mólsheri 30,9 paıyzdy quraǵan bolatyn. Aqmola óńiriniń qaratopyraqty alqaptarynda 50 jyldan astam ýaqyt boıy paı­dalanylǵan  dándi-súrli aýys­paly egistikterde qarashirindi mólsheri 18,1 paıyzǵa azaıyp ketkeni anyqtaldy. Munyń bas­ty sebebi topyraqty qaıta-qaı­ta mehanıkalyq óńdeýge baıla­nysty. Joǵaryda aıtyp ketke­ni­mizdeı, erozııa paıda bolyp, topyraq quramyndaǵy organı­ka­lyq zattardyń mólsheri jyl sanap azaıyp otyrǵan. 

Aqmola oblysy – Qazaq­stan­daǵy astyqty eń mol beretin aımaq ekenin eskersek jáne mun­daı problema basqa da óńir­lerde bar ekenin nazarǵa alsaq, oǵan aıryqsha kóńil bólýge tý­ra keledi. Topyraqtyń quna­ryn qalpyna keltirý jáne odan ári jaqsartýdyń joldary qa­rastyrylǵan. Bul úshin óńdel­gen egistik alqaptarynda kóp­jyldyq shóp ósirý kerek, ara­lyq daqyldardy jasyl tyńaıt­qysh retinde jyrtqan jón. Kóp­­jyl­dyq shópter men shóp qos­palaryn, túıejońyshqany jasyl tyńaıtqysh retinde jyrtý to­pyraqtaǵy joǵalyp ketýge aı­nalǵan organıkalyq zattardyń ornyn toltyrady. 

Aýyspaly egistikterde kóp­jyldyq shóp egý oń nátıje berip jatqan óńirler az emes. Máselen, Soltústik Qazaqstannyń shóleıtti óńirlerinde kópjyldyq shópter, onyń ishinde jońyshqa egis al­qaptary úshin óte paıdaly daqyl sanalady. Aýyspaly egis­tik­terge jońyshqa egilgen kezde topyraqtyń quramy jaqsaryp, qunary artady. Jońyshqanyń arqasynda qarashirindiniń, azottyń jáne de basqa qajetti qorektik mık­ro­­ele­mentterdiń mól­sheri edáýir kóbe­ıedi. Sýar­maly jer­ler­degi topyraqtyń tuz­daný-sor­lanýy­men kúresýde de jo­ńysh­qanyń fı­zıkalyq-hımııa­lyq jáne melı­orasııalyq róli zor. Qazirgi tańda óńirdegi astyqsha­r­ýa­shylyǵynyń eń ózekti másele­leriniń biri – qarashirindiniń topy­raqtaǵy mólsherin turaq­tan­dyrý jáne odan ári qalpyna kel­tirý bolyp otyr. Sondyqtan da jo­ńyshqany aýyspaly egis tanap­taryna engizgende óziniń iri já­ne usaq tamyrlary azot qoryn jınap, ony topyraq qaba­tynda qaldyryp otyrady. Jońysh­qanyń tamyry topyraqta organı­kalyq zattardyń neǵurlym kóp jınalýyn da qamtamasyz etedi.

Aqmola oblysynyń ońtústik qara topyraqtarynda aýyspaly egis zerthanasy júrgizgen zert­teýlerge súıensek, taza súri jer tanabynyń ornyna túıe­jońyshqany jasyl tyńaıtqyshqa ósirgen kezinde topyraqqa qosym­sha 60 s/ga organıkalyq zattar túsetini baıqaldy. Topyraqtyń 0-40 sm qabatyndaǵy nıtratty azottyń mólsheri egin seber aldynda taza súri jer tanabyna qaraǵanda, túıejońyshqadan keıingi sebilgen jazdyq bıdaı tanabynda 15-20%-ǵa artyq bolady eken. Bes tanapty kóp súr alqaptaǵy qarashirindiniń bastapqy mólsheri 3,28%-dy qurasa, al úshinshi aınalymnyń sońyna qaraı túıejońyshqany jasyl tyńaıtqyshqa jyrtqan kezde qa­rashirindiniń mólsheri 

3,55%-ǵa deıin kóterilgeni baı­qaldy. Kóp­jyldyq burshaqty shópterdi ekken kezde  qarashirindi bastapqy mólsherinen (3,43%) aı­tar­lyqtaı ózgergeni baıqal­mady. 

Qoryta kele, topyraqtaǵy qarashirindiniń jaı-kúıin uzaq merzimdi zertteýdiń nátıjesi bo­ıynsha aýyspaly egistegi óń­del­gen egistik jerlerde kóp­jyldyq shópterdi 5-6 jyl paıdalaný jáne túıejońyshqany 2 jyl jasyl ty­ńaıtqyshqa ósirý kezeńderinde to­pyraqtyń quna­ry edáýir qalpyna keletini dálel­dendi. Sondaı-aq egin egý kezinde aldymen egiletin daqyldardy durys tań­daý óte mańyzdy ekenin atap ótken jón. Mysaly, burshaq tuqym­das­tarynyń tamyrlarynda damyp ke­le jatqan túınek bakterııalar aýa­daǵy azotty sińirip alady, sóı­tip topyraq quramyn baıytady. 

Búgingi tańda Memleket bas­shy­­synyń nusqaýymen, Úkimet­tiń qolǵa alýymen elimizde agrar­lyq salany damytýǵa erekshe kó­ńil bólinýde. Al agrarlyq sektor­dyń negizgi tiregi – qunarly jer, sol jerdi tıimdi paıdalaný. Baba­lary­myz «Baılyqtyń anasy – jer, atasy – eńbek» degendi tegin aıt­pasa kerek. Osy en baılyq­ty eldiń ıgiligine jaratqymyz kel­se, jerdiń azyp-tozbaýyna, quna­rynyń qalpyna kelip otyrýyna kóńil bólgen jón. 

Aldabergen ALDOŃǴARULY, 

A.I.Baraev atyndaǵy 

Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵyndaǵy aýyspaly egis zerthanasynyń meńgerýshisi