Qapan Tursynov qyryq jyldan beri balalar hırýrgy bolyp qyzmet atqaryp keledi. Ol Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti balalar hırýrgııasy kafedrasynyń professory. 200-deı ǵylymı maqala jazǵan. Sonyń toǵyzy fransýz tilinde basylypty. 3 ónertapqyshtyq jańalyǵy bar. Balalar hırýrgııasyna arnalǵan «Náresteler hırýrgııasy», «Balalardyń qursaq qýysy aýrýlarynyń hırýrgııasy», «Balalardyń hırýrgııalyq irińdi qabyný aýrýlary» atty kitaptary jaryq kórgen. Bul eńbekter respýblıkamyzdyń barlyq joǵary medısınalyq ýnıversıtetterine oqýlyq retinde taratylǵan.
– Balalar dárigeri, sonyń ishinde balalar hırýrgy jumysynyń ereksheligi nede?
– Jaryq dúnıe esigin jańa ashqan, ımmýnıteti áli tolyq qalyptaspaǵan, aǵzalarynyń morfologııalyq qurylymy men qyzmeti jetilmegen, syrtqy ortaǵa endi ǵana beıimdele bastaǵan nárestelerdi emdeý ońaı emes. Ásirese qolyńda hırýrgııalyq aspaptar turǵanda, jas náresteniń aldynda moınyńa eki ese jaýapkershilik artylady. Árkimniń betine úrke qarap, boılaryn úreı bılegen sábılerdi alǵash mańdaıynan sıpap, meıirimdilik kórsetesiń. Syrqatyn der kezinde anyqtap, keshiktirmeı ota jasap, balalardyń bolashaq taǵdyryn sheshetin osy balalar hırýrgtary. Balalardyń keıbiri dúnıe esigin ashqannan bir kún saý bolmaı, úlkender kórmegen azapty kórip kelgender. Janyń men tániń balamen birge qınalsa, júregiń ata-ananyń júregimen birge syzdaıdy. Men sizge aıtaıyn, balalar hırýrgtarynyń arasynda júrek dertine shaldyqqandar kóp. Biz ózimiz dáriger bola tura, bárin júrekpen qabyldaıtyn adamdarmyz.
– Balalar hırýrgtarynyń boıynda qandaı qasıetter bolǵany durys dep oılaısyz?
– Balalar hırýrgtarynyń minez-qulqy erekshe bolý kerek desem, artyq aıtpaıtyn shyǵarmyn. Balalar hırýrgtary eń birinshi syrqattanǵan barlyq balany óziniń bala-shaǵasyn qalaı jaqsy kórse, solaı jaqsy kórýi qajet. Rýhy men ary taza, bilimge qushtar, oıy alǵyr, jumysqa yntaly ári jaýapty, minezi baısaldy ári sypaıy, tótenshe jaǵdaılarda ustamdy, júıke júıesi qandaı da kúızeliske shydamdy jáne mindetti túrde óziniń myǵym nemese osal jaqtaryn jete biletin jan bolǵany abzal. «Disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto – óziń bilgennen úıren, bilmegendi úıret» degen qaǵıdany berik ustanǵan, kásibı bilim deńgeıin ómir boıy jetildirýden jalyqpaıtyndar ǵana bizdiń qatarymyzda júre alady.
– О́mir tájirıbeńizden erekshe este qalǵan oqıǵalardyń birin aıta alasyz ba?
– Mysal kóp. Bireýin ǵana aıtaıyn. Osydan 10 jyl buryn ǵoı deımin, Mysyrdyń astanasy Kaırdan 8 aılyq balany alyp keldi. Ol jaqta tórt kúndik náreste kezinde asqazan, ishek joldarynyń týa bitken aýrýyna baılanysty ota jasalypty. Keıinnen ártúrli asqynýlaryna baılanysty taǵy 6-7 operasııa jasalǵan. Sodan sábıdiń qursaq qýysynyń aldyńǵy qabaty irińdep, arsha-arshasy shyǵyp ashylady. Syrtqa shyqqan ishekteri on shaqty jerden tesilip, balanyń hali ábden nasharlaǵannan keıin, dárigerler elderińe qaıtyńdar dep usynys aıtady. Ata-anasy Qazaqstan azamattary bolǵan soń, balany Almatyǵa bizdiń aýrýhanaǵa alyp keldi. Jaǵdaıy tym nashar, ólim aýzynda. Aldymen ábden tekserip, asqynǵan jerlerin anyqtap, bir aıdaı otaǵa daıyndadyq. Konsılıým ótip, aqyldasa kele aqyry operasııaǵa aldyq. Sodan qoıshy, álgi bala jazylyp, bala táı-táı basyp, aıaǵynan turyp ketti. Aýrýhanaǵa túskendegi, ota jasaǵandaǵy, shyqqandaǵy, qazirgi kezdegi sýretteri bar. Ata-analary anda-sanda kelip turady. Bala erjetip qaldy. Qyryq jylda talaı nárseni kórdik qoı.
– Áttegeni-aı dep, júregińiz ben júıkeńizge syzat túsken kezder de bolǵan shyǵar?
– Biz de et pen súıekten jaralǵan adambyz. Jumys bolǵan soń árıne boldy. Biraq solardyń arasynda keıingi jyldary elimizde arnaıy balalar dárigerin daıyndaıtyn fakýltettiń jabylǵany, endi balalardy jalpy bilimi bar dárigerler emdeıtini meniń janyma qatty batady. Ol týraly ustazym akademık Kamal Ormantaevtan artyq aıtpaspyn, ol kisi barlyq jerde aıtyp ta, jazyp ta, ursyp ta júr. О́kinishtisi, eshkim qulaq aspaı jatyr.
– Barsha balaǵa meıirimin tókken dáriger óziniń otbasynda qandaı eken?
– Otyz jyl otasqan asyl jarym Shakızat Sákenqyzy ómirden erte qaıtty. Mýzyka salasynyń mamany bolatyn. О́te sabyrly, nıeti taza, bir basyna jetetin aqyly bar jan edi. Tarıh pen ádebıetke, mádenıet pen ónerge jaqyn bolǵan. О́mirdiń árqıly jaǵdaıynda Abaı atamyzdyń shyǵarmalaryn esimizge salyp qoıatyn. 1990 jyldardan bastap qonaq shaqyrsaq ta, qonaqqa barsaq ta, Abaı atamyzdyń «Qara sózderin» yrymdap syıǵa tarta bastadyq. «Qara sózder» kitabyn 10-20 danalap satyp alatyn. Sóıtip bul syılyǵymyz shańyraǵymyzdyń mártebeli dástúrine aınaldy. Kitapty nómirlep syılaıtyn boldyq. Eń sońǵy kitaptyń nómiri 107 boldy. Shákeńnen keıin taralmaı qalǵan on shaqty «Qara sózderdi» men túsinikteme jazyp, bolashaq nemere-shóbelerime mura retinde saqtap qoıdym.
Bir ul, bir qyz tárbıelep ósirdik. Ekeýi de úılengen, qyzmette, elden uıalmaımyn, abyroıly, janymdaı jaqsy kóretin nemerelerim bar.
– Adamdarǵa, ómirge degen kózqarasyńyz qalaı?
– Men birtýar, ǵulama, zııaly, ardaqty, mansapty, qoǵamda salmaǵy bar adamdardyń ornyn bir kisideı bilem. Biraq jaı qarapaıym adamdarǵa búıregim buryp turady. Dindar adam emespin, biraq kúnde tańerteń Allaǵa táýbeshilik jasap, bergeninen bereri kóp Táńirge rızashylyq bildirip, balalarym men urpaǵymnyń, elimniń tynyshtyǵyn, órkendeýin tileımin. Atqan tańdy, bergen násipti qanaǵat tutamyn.
– О́mirde bir-birińizge úlgi-ónege bolyp júrgen adamdar az emes shyǵar?
– Meniń syılasatyn, syrlasatyn aǵaıyn-týystarym, dostarym, áriptesterim barshylyq. О́zim jalpy kóńilime unaǵan adamdarǵa tez baýyr basyp ketem. Biraq maǵan bir abyz aqsaqaldyń orny bólek. Teginde men aǵalary bar zamandastaryma qyzyǵa qaraıtyn edim. О́mirde baýyryna tartar, tileýqor bolar, óziń aıtpaqshy úlgi-ónege bolar, aqyl aıtar aǵam bolsashy deıtinmin. Meniń sol tileýim qabyl bolǵan bolýy kerek, 1970-jyldary balalar hırýrgııasynan sondaı bir adam sabaq berdi. Qazaqy, keńpeıildi, ota jasaǵanda sabyryn joǵaltpaıtyn, usaq-túıek jat minezder men teris áreketterdi boıynan aýlaq ustaıtyn sol aǵamyzdyń esimi – Balǵabek Baıqadamuly Jumaǵulov. Maǵan jerlestigi de, týystyǵy da joq. Sol ustazym, búgingi kúni birge týmasam da týǵan aǵamdaı boldy, óıtkeni ol kisi maǵan rýhanı parasattylyq pen adamshylyqty, adaldyq pen baǵa jetpes mádenıettilikti, kisilik pen kishilikti, týystar men dostarǵa degen patsha kóńildiń jarqyn úlgi-ónegesin kórsetti. Qazir jasy 80-nen asty, sarqytyn iship júrmin.
– О́zińiz dárigersiz, salamatty ómir súrý saltyn qanshalyqty ustanasyz?
– Men deneshynyqtyrý, tańerteń turyp jattyǵý jasaý, jaıaý júrý, ýaqytymen demalý, retimen tamaqtanýdyń mańyzdylyǵyn túsinemin. Tipti dáriger ári azdy-kópti ómir kórgendikten solaı isteńder dep aqyl da aıtamyn. Biraq ózim sonshalyq ustana almadym.
– Sonda bos ýaqytyńyzdy qalaı ótkizesiz?
– Tarıhı derekti jáne ǵylymı kitaptardy, ǵulamalardyń ómirbaıanyn, danalyq oı-tolǵaýlaryn oqyǵandy unatamyn. Basqaǵa emes, tek óz urpaǵyma ǵana arnalǵan kúndelik jazamyn. Aýylda doıby oınaýshy edim, keıin qalaǵa kelgen soń shahmat oınaýdy úırendim. Sol shahmat oınaýdy óte jaqsy kóremin. 1933 jylǵy Kapablankanyń kitabynan bastap, 30-ǵa jýyq arnaýly ádebıetterim bar, Karpovtyń qoltańbasy bar, blıs oınaıtyn 2-3 saǵatym bar, shahmattyń ár túrinen 60-qa jýyq kolleksııam bar. Sonymen qatar álemdik fýtbol men qysqy bıatlon qyzyqtyrady. Keıde bireýlermen qazaqsha bástesip te qalamyn. Jalpy, sport pen shahmat adamnyń estetıkalyq minez-qulqyn, sana-sezimin, oı-órisin kemeldendiretin, maqsatqa shabyttandyratyn, isteıtin isińdi boljaýǵa, nátıjesin saraptaýǵa kómektesetin, adamnyń rýhyn ósiretin óner dep sanaımyn.
– Bárekeldi! Jetpis jasta da sharshamaı, bala ómirine arasha bolǵan qolyńyzǵa qýat bersin.
Áńgimelesken Abaı QUSAIYNOV,
«Balalarǵa shuǵyl medısınalyq járdem ortalyǵynyń» bas dárigeri