Eldegi kásiporyndardyń tıimdi jumys isteýinen bólek, jańa tehnologııalardyń kómegine júgine otyryp ekologııalyq tıimdiligin arttyrýdyń mańyzy zor. Memleket basshysy basa nazar aýdaryp otyrǵan sıfrlandyrý baǵdarlamasynyń túpki maqsaty da osynda jatyr. Sarapshylardyń jyl basynda jasaǵan zertteýi boıynsha, qazaqstandyqtardyń jylyna 5 mln tonna qoqys shyǵaratyny anyqtalǵan. Bul bir adamnyń úlesine shaqqanda jylyna 350-400 kılo qoqysty quraıdy degen sóz. Al elimizdegi qaldyqtardy qaıta óńdeý naryǵynyń kólemi 40 mlrd teńgege baǵalanǵan. Bul isti júıeli jolǵa qoıý eń aldymen ekologııalyq qıyndyqtardyń aldyn alsa, ekinshi jaǵynan el ekonomıkasy úshin asa tıimdi.
Bıyl Almatyda iske qosylǵan qoqys óńdeıtin joǵary tehnologııaly keshen jylyna 550 myń tonna turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeýge qaýqarly. Buǵan deıin jyl saıyn shahardan shyǵatyn 500 myń tonna qaldyq qala syrtyndaǵy polıgonǵa kómilip kelgen edi. Bul óńir ekologııasyna qanshalyqty zııan ákelip jatqany talaı márte sóz bolyp, ózekti másele ońtaıly sheshimin tapqandaı bolǵany ras. Jalpy quny 5,4 mıllıard teńgeni quraıtyn bul joba memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda salynǵan. 600 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan alpaýyt keshen megapolıstegi turmystyq qaldyqtardy tutastaı ıgere alady dep aıtýǵa bolady. Zaýyt sońǵy úlgidegi qurylǵylarmen jabdyqtalǵan. Munda kóbine-kóp qatty qaldyqtardyń ishinen tez ydyramaıtyn, ıaǵnı qorshaǵan ortaǵa úlken zalal keltiretin komponentter suryptalady. Naqtyraq aıtqanda, áınek, plastmassa, bótelke, sellofan men polıetılen syndy qoqys túrleri polıgonǵa kómilmeıdi. Mundaı qaldyqtar uzaq ýaqyt shirimeıtindikten asa zııandy sanalady. Qala aýmaǵyndaǵy 1300 núkteden jınalǵan qoqys osynda ákelinip, qaıta kádege jaratylady. Mamandardyń sózinshe, qaladan shyǵatyn turmystyq qatty qaldyqtar barlyq kommýnaldy qoqystyń 95 paıyzyn quraıdy.
– Keshen naqty syzba boıynsha jumys isteıdi. Paıdaly shıkizat alý úshin qoqys óńdeler aldynda suryptalady. Iаǵnı, qoqys quramyndaǵy iri zattar, túrli tústi jáne qara metaldar, áınek pen plastıka alynyp tastalady. Qaldyqtyń jalpy kóleminen 50 myń tonnaǵa jýyq ekinshi shıkizat alý josparlanǵan. Sonyń ishinde PET – 31%, karton – 24%, sellofan – 8%, áınek – 29 %, metall – 7 %. Bul keshen qala úshin asa mańyzdy, – deıdi zaýyt dırektory Dmıtrıı Danılchenko.
Rasynda damyǵan elderde qaldyqsyz ónim óndirý isi júıeli jolǵa qoıylǵan. Ozyq tájirıbege súıene otyryp, Almatyda da bul baǵyttaǵy bastamalar qarqyndy túrde alǵa jyljyp keledi. Bul rette qyrkúıek aıynan bastap qala kóshelerine qoıyla bastaǵan elektrondy qaldyqtarǵa arnalǵan ekobokstardy aıryqsha ataýǵa bolady. Qaladaǵy 32 núktege ornatylǵan bul jáshikterge jaramsyz uıaly telefondar men zarıadtaý qurylǵylarynan bólek, isten shyqqan eski magnıtofon, teledıdar, elektrli oıynshyqtar men útik, planshet tárizdi zattardy tastaýǵa bolady. Ekolog mamandar mundaı qaldyqtardyń beı-bereket tastalýy qorshaǵan orta men adam balasy úshin asa zııan ekenin aıtady. Onyń jerge sińip ketetinin eskerýimiz kerek. Topyraq arqyly sýǵa da taralady. Máselen, tıtteı batareıanyń bir danasyn qate paıdalanǵan jaǵdaıda, 20 tekshe metr topyraq nemese 400 lıtr aýyzsý ýlanatynyn bárimiz bile bermeımiz.
Kásiporyn basshylary álemniń 20 qalasyna baryp, olardyń ozyq tájirıbelerimen tanysyp qaıtqan. Alǵashqy kezde óndiris kólemi 20 paıyzdy ǵana qurasa, qazir bul kórsetkish eselep artyp keledi. Qalanyń Indýstrıaldy aımaǵynda oryn tepken qýatty keshen tek almatylyqtar úshin emes, jalpy elimizdegi mańyzdy nysandardyń biri dep aıtýǵa bolady. «Ár azamat kúnbe-kún turmys qaldyqtaryn qoqys jáshigine tastamas buryn ony suryptap, arnaýly jáshikterge jekeleı bólip salsa talaı jumys jeńilder edi» deıdi mamandar. Endeshe bul qarapaıym isti bárimiz kúndelikti ómirde qaǵıdaǵa aınaldyrsaq, qoǵam men qorshaǵan ortaǵa jasaǵan az da bolsa da qamqorlyǵymyz bolar edi.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY