– Ǵarıfolla aǵa, Elbasy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda Altaıdy Uly dalanyń besinshi qyry retinde atap ótti. Bul Altaıdy búgingi kún turǵysynan taǵy bir márte oı eleginen ótkizip, jahandyq aýqymdaǵy qundylyq retinde ult jadynda jańǵyrtýdyń qajettiligin uǵyndyrǵandaı. Osyǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Altaı – ejelgi túsinik. Qazaq halqynyń jurt bolyp qalyptasyp, Eýrazııa keńistigine taraǵan qut-mekeni. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń ózindik órnegin qalyptastyrǵanyna, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń ósip-órkendeýine jol ashqanyna toqtalyp: «Máselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy álemdik órkenıettiń uly oıshyldarynyń biri – Ábý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege ákelse, túrki halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqan», dep jazdy.
Altaı jaıynda aıtpas buryn az-kem ál-Farabı jáne Qoja Ahmet Iаsaýı babalarymyz týraly sóz eteıin. Ál-Farabı 870-950 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Ol týraly arab, parsy dúnıesinde jıi aıtylady. Arabtar da, ırandyqtar da ál-Farabıdi «óz adamy» dep sanaıdy. Olaı aıtýǵa negiz – Farabı eńbekterin arab tilinde jazǵan. Baǵdat qalasynda ǵumyr keshken. Ál-Farabı ǵylymdardy jikteýdi arıfmetıkadan bastap, metafızıkamen, ıaǵnı pálsapamen aıaqtaǵan. Aǵylshyn ǵalymy Karen Armstrong «Naǵyz pálsapanyń negizin salýshy Ábý Nasyr ál-Farabı» degen. Pálsapa ál-Farabıden bastalsa, bizdiń zertteıtinimiz osy ǵulama murasy bolýy kerek.
Túrki dáýiriniń ǵulamasy – Qoja Ahmet Iаsaýı. Ol kisi sopy-taqýa. Arab árpimen túrki tilinde «Dıýanı Hıkmet» («Danalyq kitabyn») jazǵan. Qoja Ahmet Iаsaýı túrki jurtyna jańalyq ákeldi. Ol eńbegin arab árpimen túrki tilinde jazyp, sopylyqtyń túrkilik baǵytynyń negizin qalady. Iаsaýı – oıshyl. Ol – ıslamnyń sharttaryn moıyndaýshy ári oryndaýshy. Allanyń bir, paıǵambardyń haqtyǵyna ol shúbá keltirmegen. Oǵan taqýalyq ómiri dálel. Ol oıshyl bolǵanmen, ıslamnyń negizgi qaǵıdalaryn múltiksiz oryndaǵan.
– Altaıdy jyryna qospaǵan aqyn, ánine arqaý etpegen sazger az shyǵar. Altaıdyń qudireti nede?
– Joǵaryda aıtylǵan eki ǵulama eńbekteri rýhanı baılyqqa jatsa, Túrki áleminiń altyn besigi atalǵan Altaı óńirinde materıaldyq mádenıettiń úzdik úlgileri tabylýda. Berel, Shilikti, Eleke sazy eldi mekenderinde álemdik deńgeıdegi arhıfaktor tabylyp, nasıhattalýda. Bul órkenıettik úrdiste Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetovtiń eńbegi erekshe. Ol kisi ózi bas bolyp, «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalardy júıeli túrde 2016 jyldan bastap, qatarynan 3 ret ótkizdi.
Aıtalyq, О́skemen qalasynda 8 qyrkúıekte ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» degen is-sharaǵa Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Kerolın Braýn jáne Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Lývsan Battýlga qatysty. О́zge de shaqyrylǵan túrki áleminiń ǵalymdary óz oılaryn ortaǵa saldy. Arheologtar: Zeınolla Samashev, Ábdesh Tóleýbaev shamamen bizdiń dáýirimizge deıingi VII ǵasyrlarda ómir súrgen saq hanzadalary jerlengen qorǵandarda zertteý jumystaryn júrgizip, nátıjelerin jurtshylyq nazaryna usyndy.
Tarbaǵataı aýdanynan tabylǵan Altyn adam – Altaıdyń altyn ǵasyrynyń adamy. Adamǵa qurmet bolsa, osyndaı bolýy kerek. Altaılyqtar bek qurmet tutatyn adamyn kóziniń tirisinde ǵana emes, dúnıeden ozǵannan keıin de altynmen aptap qoıǵan. Mundaı jaǵdaı álem halyqtary ishinde tek Saq mádenıetine tán. Endigi jerde men saq dáýiriniń danyshpany b.d.d VI-VII ǵasyrlarda ómir súrgen Anaharsıstiń Altaı óńirinen shyqqanyna esh talastyń joqtyǵyna kózim jetti. Altaıdyń Anaharsısi oı marjanyna ıe, Altyn adam – Altaıdyń altyn ǵasyrynyń adamy. Babalar minezi – arhetıp. Mine, sony arheologtar oıatýda. Altyn adam – tek arhetıp qana emes, ol Altyn ıdeıa. Ol – tarıhı sana.
Elbasy óziniń maqalasynda tarıhı sananyń keńistigi jáne ýaqyty týraly tereń áńgime qozǵaǵan. Bul – keń-baıtaq Qazaq eliniń qaı óńirine bolsyn qatysty shyndyq. Mańǵystaý, Atyraý, Oral, Aqtóbe óńirlerinen bastap, tegis Jetisý, Saryarqa bárin tutas alǵanda, jeke-jeke alǵanda árbir tarıhı oqıǵalardyń túp-tamyry – qazaq halqy qalyptasýynyń negizi.
Biz barymyzben maqtanamyz. Biz barymyzdy keler urpaqqa mura retinde usynamyz. Biz barymyzdy bilip, tanyp, zerttep ol arhıfaktordy tek murajaılarǵa ǵana ornalastyryp qoımaı, olardy álem halyqtarynyń nazaryna usynyp, ózimizdiń tarıhta kim bolǵanymyzdy, qandaı rýhanı, materıaldyq qundylyqtarǵa ıe bolǵanymyzdy jáne olardy ómirge keltirip, búgingi kúnge jetkizgenimizdi aıtýymyz qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy