Mektepke deıingi bilim. San bar, sapa qaıda?

Qoǵamdaǵy tárbıe men bi­limniń birinshi bas­pal­da­­ǵy – burynǵydaı mektep emes, balabaqsha. Soń­ǵy sa­naq bo­­ıynsha 3-6 jas­ta­ǵy ba­la­­lardyń 93,1 paıyzy bala­baq­shamen qam­­­tylǵan. Bilim jáne ǵylym mı­nıs­tr­ligi 2020 jylǵa qaraı bul kór­­setkishti 100 pa­ıyzǵa jet­­­ki­zýdi josparlap otyr. Ja­­raı­dy, jeti paıyzdy eki jyl­da-aq eń­se­rer­miz. San bar, al sapa qaıda?

Máńgilik el bolýdy maq­sat tuttyq, al eldiń erteńgi egesi – búgingi baldyrǵan. Olar­ǵa ult­tyq tárbıe beri­lip jatyr ma?

2016 jyly mektepke de­ıingi tárbıe men oqytý maz­muny «Máń­­gilik el» jalpy­ulttyq ıdeıa­­synyń negizinde qaıta jańar­­tyldy. Jalpyǵa mindetti mem­­lekettik stan­dartqa sáı­kes jasalǵan úlgi­lik oqý baǵ­dar­­la­masynda ba­lalardy ultjan­dy­lyq­qa tárbıeleýdi maqsat etetini jazylǵan. Mınıstrlik be­kit­ken maqsatqa mamandar qol jetkizip júr me? Má­sele son­da. EduTech bilim be­rý sala­syndaǵy startap jobalar baı­qaýyna qatysqan Almaty qalasy Jetisý aýda­nyndaǵy №51 balabaqsha meń­gerýshisi Fa­rıda Qyzyrhanqyzy «Mek­tepke deıingi balalyq shaq» res­pýb­lıkalyq ortalyǵy ázirlegen ádistemelik usy­nym­darda bilim berý pro­sesin uıymdastyrýǵa ar­nal­ǵan, ulttyq qundy­lyq­tardy dáripteıtin «Meniń Qa­­zaqstanym», «О́ner kózi – ha­lyq­ta», «Salt-dástúr­ler jáne fo­lklor» atty taqy­ryptar bar ekenin, bul jobasyn soǵan súıe­nip ázirlegenin aıtady. Onyń pikirinshe, mınıstrlik naq­tylap bergen baǵytty ári qa­raı jandandyrý, tereńdeı qamtý, júıeli júzege asyrý ba­la­baqshanyń meńgerýshisi men ádis­kerine baılanysty. Sony­men qatar balalarmen tike­leı jumys istep otyrǵan tár­bıe­shi shyǵarmashyl, kásibı, halqy­myzdyń qundylyqtaryna degen janashyr kózqarasta bolsa, baldyrǵandar ult­tyq tárbıe­men tolyq sýsyndaıdy. «О́ner kózi – ha­lyqta» degen bir taqy­ryp­tyń ózin aýqymdy qamtyp, mádenı murany, dastandar men ertegilerdi, tyıym sózderdi sanasyna sińirý de tárbıeshiniń áleýetine baılanysty.

Al atalǵan balabaqsha orys­til­di ekenin estigende nege asyq­ty tańdaǵanyn bil­gimiz keldi. 

Ideıa avtory: «Elbasynyń jalpyulttyq ıdeıaǵa aınalǵan maqalasynda ulttyq kod týraly aıtylady. Biz úshin bala sanasyndaǵy ulttyq kod – ejelden qazaq qaradomalaqtaryn jan-jaqty damytýdyń kózi bolǵan asyq. Osy tujyrymǵa toqtap, tárbıe men bilim berý úderisinde arnaıy ádisteme retinde qol­da­nyp kelemiz. Mınıstrlik fı­nal­ǵa shyqqan startap jobalaryna nusqaýlyq hat berýge ýáde etken, oryndalmady. Alaıda Almaty qala­sy bilim basqarmasynyń sa­rap­­tamalyq keńesi sheshimimen asyq tehnologııasy týraly usyn­ǵan ádis­temelik qural baspaǵa ji­berildi. Bıyl sáýirdiń 15-inde bekitilgen sheshimmen qala bo­ıynsha taratyldy. 

Bizdiń balabaqsha orystildi, ózge ulttyń balalary kóp kele­di, asyq olarǵa kindik qany tamǵan jerdiń tarıhy, asyl murasy, mádenıeti týraly túsinikterdi qazaq balalar­ymen birdeı qa­­­­­­lyp­tastyrýǵa kómektesedi. Túr­­­li semınarlar men kon­fe­ren­sııa­­lardyń arqasynda kóptegen ba­la­baqsha asyq tehnologııasyn bi­lim berý úderisine engizdi», deıdi.

Qazaq tobyndaǵy bala nege oryssha sóıleıdi?

Mektepke deıingi tárbıe ta­qy­rybyna qalam terbegeli beri balabaqshany tóńirektedik. Son­da­­ǵy birinshi kókeıge kelgen saýal osy boldy. Bul su­raq­ty balalarmen tikeleı ju­mys istep otyrǵan tá­r­bıe­shige qoı­dyq. Túıgenimiz tómen­degideı: bala úıde oryssha sóıleıdi; mýlt­fılmdi basqa tilde (aǵyl­shyn­sha kóretinderi de bar) kóredi; orta buzady. 

Tarqataıyq. Toptaǵy 25 ba­la­­nyń 5-eýi oryssha shúl­dir­l­eıdi. Keshqurym dál sol ba­la­­­­lardyń ata-anasyn kúttik. Olar shynynda qazaq tilinde sóı­le­meı­di. Demek, bala otbasynda óz ana tilinde qarym-qa­ty­nas ja­sa­maıdy, bala­baqshadaǵy úı­­ren­­genin beki­tý, qaıtalaý, py­syq­taý degen ma­ńyz­dy kezeń oryssha ótedi degen sóz. Bul osy problemanyń týyndaý­yna basty sebep bolyp tur. О́ıtkeni bala­nyń tili aldymen otbasynda shyǵady, balabaqsha damytady jáne otbasy ony qaıta bekitedi. 

Balany búginde telefon tár­bıe­­leı­di. Al sol «aqyldy qalta» qazaqsha «sóılemeıdi». Ondaǵy bala­lardyń keıbir súıikti keıip­ker­leri, orysshańyz bylaı tur­syn, aǵyl­­shynsha saıraıdy. Kórshimiz 3 jasar bala­sy­nyń aǵyl­shynsha sózderdi qaıdan úı­­ren­genin bilmeı dal, «bilip tý­ǵan» balasyna súısinýmen júr. Endi bir ata-ana «Úsh til­di­lik balamyzdyń mıyn ashytyp jiberetin boldy» deıdi. Pa­ra­doks. Shyn máninde sol qara­paı­ym uıaly telefonmen ilesip kelgen aınalamyzdaǵy jańa teh­no­lo­gııanyń ózi bala túgili sizdi de óz­ge tilde sóıletedi. Baıqadyńyz ba, balabaqsha – beridegi másele. 

Degenmen, qaıta oralaıyq. Bala otbasyndaǵy tárbıesin qo­ǵam­ǵa alyp keledi. Nysanaǵa alynǵan álgi topta orystildi bir balaqaıǵa qazaqtildi tórt baladan keledi eken. Árbir jańa aqparatty sol kúıinde qaǵyp alatyn balaǵa birge oınaıtyn dosynyń sózderin jattap alý sóz bolyp pa? Toqeteri, adamdy orta tárbıeleıdi. Osydan kelip bala basynda oryssha oınaıdy, sodan soń oryssha oılaıdy. Qıyny da osy. Keı ata-analardyń «Balam­nyń tili qazaqsha shyqty, úıde eshkim ózge tilde sóılemeıdi, balabaqshanyń qazaq tobyna kelip oryssha sóıledi» degen janaıqaıynyń mánisi osynda. 

3 jastan bastap orys tili, 5 jastan bastap aǵylshyn tili ótedi

Ulttyń jany – til. Muny árbir maman biledi. Biraq pedagog qansha jerden shyǵarmashyl, iz­de­nimpaz bolsa da zańmen be­ki­­til­­­gen standarttan ári asa al­maıtyny anyq. Standartqa súı­en­­­­­­gen baǵdarlama tárbıeshige qan­­­­daı baǵyt beredi? 2016 jylǵy 12 tamyz­da bekitilgen baǵdarlama boıyn­sha 3 jastan bastap orys tili, 5 jastan bas­tap aǵylshyn tili ótedi. Endi ózińiz ba­ǵam­daı be­ri­ńiz. Baǵ­dar­lamanyń ózi bala ti­liniń taza­ly­ǵyn saqtamaýǵa yń­ǵaı­lanǵan ba dersiń. Ras, bala­baqshanyń basty mindeti – ba­lany mektepke daıyndaý. Al joǵaryda atalǵan pánniń ekeýi de mektepte 1-synyptan bastalady. Balabaqsha bul qadamǵa mekteptiń aldyndaǵy mindetin atqarý úshin baryp tur eken. Alaıda balanyń sanasy, oıy, tiliniń tazalyǵy bárinen birinshi orynda tursa, buıryqty túzetý bútin bir urpaqtyń boıyn keıin tazartýdan anaǵurlym ońaı. 

Osy baǵdarlamany ári qaraı paraqtasaq, mynadaı keste aldymyzdan shyǵady. 

Jeti jasqa deıingi balaǵa be­ri­le­tin shet tiliniń saǵaty sóı­­leý­­di damytýdyń saǵatymen teń eke­nin bylaı qoıǵanda, orys tili­niń saǵaty saýat ashýdan kóp. Sebebin suradyq, mınıstrlik bul máseleni bıyl sheshken. 

Vıse mınıstr A.Aımaǵam­betov­tyń qa­­­­ty­sý­y­men ótken Tamyz kon­­fe­­rensııasyn­da atal­­ǵan baǵ­­darla­maǵa ózgeris en­gi­zil­geni aı­tylǵan. BǴM Mektepke de­ıingi bilim departamentiniń bas­shysy Sh.Sultanǵazıeva óz baıan­da­masynda qazaq tilin oqytý ortań­ǵy topta 0,5 saǵatqa, eresek toptar­da 1 saǵatqa artqanyn málimde­gen. Biraq qazaq tiline saǵat az bólingen baǵdarlamamen eki jyl­da qanshama bala bitirip ketti?..

Adam qalyptastyratyn maman

Balabaqshadaǵy tárbıe men bilim sa­pa­synyń artýy on­da­ǵy pe­­da­gog­tiń kásibıligine tá­ýel­di. Stan­dart, baǵdarlama balalarǵa ult­tyq tárbıe berýdi kózdeıdi, bul másele bir júıege kel­ti­ril­gen, baǵyt berilgen delik, biraq jýrnalıstik zertteý júrgizý ba­­rysynda kóz jetkiz­geni­miz – keı­bir tárbıe­shi­lerdiń maz­mu­ny túgili qandaı qujatty bas­­­shy­­­lyq­qa alyp jumys isteı­ti­nin bilmeıtininde. О́ıtkeni Aq­par­attyq taldaý ortalyǵynyń 2016 jylǵy júrgizgen málimeti boıynsha joǵary bilimdi 49300 tárbıeshiniń 12357 (25%) ǵana; orta kásiptik 30972 mamannyń 14844 (47%) kásibı mamandar, ıaǵnı naq mektepke deıingi tárbıe men bilim berý mamandyǵyn bitirgen. Álemdik deńgeıdi anyq­­­taıtyn Education Index-tiń zert­teýinde bilim salasynda úzdik jıyrmalyqtyń qataryna da kirmeıtin Fransııanyń ózin­­de balabaqshaǵa ornalasatyn úmitkerler iri baıqaýdan, irik­teýden ótedi, 1 orynǵa 10 adam ta­la­sady eken. Sebebi onda tár­bıe­shi bedeldi memlekettik qyzmet­ker­ge jatady, soǵan sáıkes már­te­besi men jalaqysy da joǵa­ry. Taǵy bir ereksheligi, memleketten alatyn áleýmettik kómegi bar. Osy oraıda talqylanyp jatqan «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyna tárbıeshi týraly arnaıy bap qosylý kerektigin aıta ketken lázim. Sebebi tárbıeshi – adam qalyptastyratyn maman. 

Al bizde balabaqshaǵa máj­búr­likten jumysqa or­na­la­­­sa­tyn­dardyń qatary kóp, trendtegi nemese ózine unaıtyn maman­dyq­ty bitirip, biraq jumys taba al­ma­ǵandar kóbine mektepke deıingi uı­ymǵa keledi. Ruqsat pa? Iá, tárbıeshige qoıylatyn talaptar týraly jazylǵan buıryqqa bıyl en­gi­zilgen ózgeris bo­ıynsha pe­­dagogıkalyq nemese be­ıi­n­­dik bilimi bar mamandar jumys­qa ornalasa alady. Bul kadr tapshylyǵynan týyndaǵan sheshim. Kadr tapshylyǵynyń basty sebebi – aınalyp kelgende tárbıe­shiniń mártebeli mamandyq qataryna kire almaı turǵanynda. 

Garvard ýnıversıtetiniń «Bala­lyq shaqty damytý» or­ta­lyǵy sátti eresek ómirdiń ba­la­lyq shaqqa táýeldi bolatynyn dáleldegen. Bul táýeldilik adamnyń bes jasqa deıin asa sezimtal bolýymen baılanysty. Alǵashqy bes jylda bala mı­yn­da sekýnd saıyn jańa neıron qalyptasady eken. Neıron degenińiz júıke jasýshalary. Sondaı-aq bala 5 jasqa deıin búkil ómirine qajetti dúnıeniń 90 paıyzyn alyp úlgeredi, bul bala psıhologııasyn zerttep júrgen ǵalymdardyń tujyrymy. Sondyqtan sanaly tárbıe men sapaly bilim mektepten buryn bastalýy tıis.

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»