Jalǵyz. Ábish Kekilbaıuly týraly

Eń alǵash ret, ol kezde Ábish Kekilbaıulynyń nurly dıdary ortamyzda edi, Ábdijámil Nurpeıisovtiń úıine áńgimesin jazyp alý úshin barǵanda osy oı kelgen. Nurpeıisov zamandastary týraly uzaq, qyzyqty estelikter aıtqan. Sonyń arasynda Aral teńizindegi teńiz deńgeıinen joǵary, kirer aýzy tar bir túbekti Ábilqaıyr han bir qys panalaǵanyn aıtty. «Ne úshin ol jerde qystaǵanyn men bilmeımin. Ony Ábish biledi»,  dedi. Al kep yntyzarym oıansyn. Egerde Ábish aqsaqalmen jolyqsam, osyndaı dep aıtyp edi, sol ne oqıǵa desem, kúlli tarıhty kóterip ákelip, aldyńa qoıa salatynyna, kózben kórgendeı, sol ortada júrgendeı, álgi or­daǵa kirgendeı baıandaıtynyna qyldaı shúbám bolǵan emes. Bar tilegim, jazýshyny kórý boldy. Keıin Kekilbaıuly 75 jasqa tolǵanda, jazýshylyq jolyn shola ótken bir kishkentaı maqala jazdyq. Arada on shaqty kún ót­kende bas redaktorym – Jumabaı Shashtaıuly shaqyryp, telefonyn berdi. Arǵy jaqta – Ábish aǵa. Rızashylyǵyn bildirdi, jas talaptyń betin qaıtarmaıyn dedi me, eshqandaı eskertpe aıtqan joq. «О́zińizdi bir kórsek degen armanymyz bar» dep em, «Almatyǵa baram, sonda ózim bir habaryn aıtamyn» dedi. Qýan­dyq. Aradaǵy áńgimemiz ja­­rasý úshin Ábilqaıyr hannyń oqı­ǵasyn surasaq, jetip jatyr dep oı­ladyq. Biraq taǵdyrymyzǵa ol júzdesý jazylmapty. Arada eki aı ótkende kemeńger jazýshy dúnıeden ozdy. Bizge aldaǵy talaı ǵasyrǵa sapar shegetin aqyl eskertkishteri – kitaptary qaldy. Endi ózimen áńgimeleskendeı bolyp, sol eskertkishterin pa­raq­­taımyz. Dekarttyń sózi shyn­dyqqa aınaldy.

* * *

«Adamzattyń eń uly jańa­lyǵy – jazý» depti Ábish. Osy jazý bolmasa, biz onymen máńgi «áńgimelespeı» keter edik. Biraq osy jazý bireýge – baqyt, bireýge – sor. Jańalyqty ashýyn ashyp alyp, ábden ıt silikpesin de shy­­ǵardyq. Ne sonshalyqty qaty­ryp ta jazbaımyz. Al Ábish Ke­­k­il­baıuly qalaı jazdy! Jazý adam­zattyń jańalyǵy bolsa, Ábish­tiń jazýy – ádebıetimizdiń ja­ńalyǵy. Ádebıetimiz ne, álem ádebıetiniń. Áriptes aǵam Talǵat Batyrhan: «Álem ádebıetiniń Ábishi» degen taqyryp taýyp-aq berdi. Eń birinshi oıyma kelgeni, nesin jasyraıyn, tym jattandy, kóp aıtylatyn taqyryp bop kórindi. Artynan «Nege qa­­zaq ádebıetiniń nary, qazaq áde­bıetiniń Ábishi deı beremiz. Ol álemniń jazýshysy. Aldymen so­laı jazyp alaıyq» degende tym úlken júk artyp turǵanyn túsindim. Eger maqalaǵa ondaı taqyryp qoısam, ol taqyrypty ashyp jazýym ekitalaı. Jazǵan kúnniń ózinde eki apta emes, eki aıdyń ózi edáýir azdyq eter edi. Ábishtiń jazýy jańalyq bolatyny – ol jazý stılimen ǵana emes, taqyrybymen de ózgeshe bop keldi. Ańyz-áfsanalardy búgingi realıstik ómirmen as­tas­­tyryp, onyń ara jigin asa bil­dirmeıtin baıandaý ádisin tapty. «Hansha darııa hıkaıa­sy» ar­qyly árbir zordyń túbine óz ál­sizdigi jetetinin bizge messej retinde joldady. Al ony túsinip, túsinbeý óz erkińiz. «Ańyzdyń aqyry» romany arqyly bıliktegi adamnyń psıhologııasyn sý­rettedi. Keshegi bılik, búgingi bı­lik – túk aıyrmashylyǵy joq. Sol tartys, sol taq, sol baq, sol sor. Tipti sol kúdikshil kó­ńil. Ýaqyt pen keńistik aýyssa da, psıhologııa túk ózgermek emes. Hronotop ásheıin fon ese­binde. Shyńǵys Aıtmatov «Ańyzdyń aqyry» ja­ıynda: «Ta­lantty qazaq prozaıgi Ábish Kekilbaev mıfologııalyq sıstemalar men strýktýralardy ıgerý arqyly ótken men búginginiń mańyzdy máselelerin qozǵaı bilgen. Bul kitap – oıshyldyqtyń joǵarǵy satysynan qaraǵanda da, ańyz-áńgimeler men búgingi kúnniń, ótken men búgingi kúnder tájirıbesiniń qorytpasy, osy komponentterdiń barlyǵy (árı­ne, munyń ishinde prozaıktiń talanty da bar) qosyla ke­le, bizdiń pikirimizshe, bul shyǵar­malardyń mazmunyn ǵana baıy­typ qoımaı, onyń kórkemdik qasıetin de arttyra túsken» depti. Arttyrǵanda qandaı! Bul romannyń jazylýy­na Ilııastyń «Kúıshi» poemasy túrtki bol­­­­­ǵan degen gıpotezamyzdy bu­­ry­nyraq jazǵan edik. Ony qaı­talaýdyń, tipti keregi joq. Al «Ańyzdyń aqyry» – túrimen de, mazmunymen de tótenshe qasıetke ıe aıyryqsha qubylys. Adam jany sol áýelgi qalpynda. Jaqsylyq pen jamandyq, mahabbat pen ǵadaýat, keńdik pen kemdik, soǵys pen beıbit kún, toıymsyzdyq pen qanaǵat, ra­qym­syzdyq pen meıirim, sat­qyndyq pen adaldyq. Taý­syl­maıtyn jáne o bastan bar ta­qyryptar. Ábish qalamy osy­nyń qaı-qaısyn da jazdy. 

Onyń portrettik, synı, teo­­rııalyq maqalalary óz al­dy­na sala-qulash eńbek. «Áde­bıet­tanýdyń qysqasha ensıklopedııasy» degen maqa­lasy maqala emes, aýqymdy monografııanyń ta­qyryby. Ondaǵy stıl týraly paıymdary jazýshynyń emes, teoretıktiń tujyrymdary. Al Ábishtiń qalamy qazaqsha sóı­letken Shekspır, Tolstoı, Moppasan, Býnın, Chehov, Gossı, Ibsen shyǵarmalary qazaq ti­­­lindegi álem ádebıetiniń eń ja­tyq aýdarylǵan úlgileri bop qal­dy. Bylaı qarasańyz, Ábish Kekilbaıuly qaı taqyrypqa qa­lam siltese de, qaı qyrǵa shyqsa da bári jarqyrap, jaıqalyp shy­ǵa keledi. Onyń qalamy er­tegidegi sıqyrly taıaq sııaq­ty. Tı­gen jeri gúldenip, óńi ashyla túsedi.

Bir kezderi qazaq ádebıetiniń sol ýaqyttaǵy aqsaqaly Ábý Sár­­senbaev jas qalamgerge: «Ábi­shim meniń, ardaqtym meniń, ádebıettiń balapany sanasaq ta, qyrandaryna qııany meńzer daryndy tóreshi ekendigińdi ta­nyt­tyń. Keýdeńdi kerneı bas­­taǵan balań bulaqtyń tas­qynǵa aınalýyna senemin. Tas­qyndaı ber. О́rleı ber» dep tilek bildiripti. Sol keýdesindegi bu­laǵy tasqynǵa aınalyp, odan mu­hıtqa ulasyp kete barǵan joq pa?!

* * *

Keler jyly Ábish Kekilbaı­ulynyń týǵanyna seksen jyl tolady. Al biz úshin o kisi baıaǵyda sek­senge tolǵan, tipti júzden as­qan jazýshy sııaqty. Nege? Onyń sebebi bar dúnıesin, negizgi eń­bekterin qyryq jasyna deıin jazyp tastaǵandyǵynda shyǵar. Sonaý jetpisinshi jyldardyń ishinde-aq Ábish úlken jazýshy bolyp ádebıetimizge endi. Jáne sol qalpynda qaldy. Odan keıingi jastardyń bári sol kezeńdegi úlken (bálkim jasynda solaı oılaǵan shyǵar) jazýshy dep qabyldady. Al búgingi qyryqqa kelgen jazýshy aǵalarymyzǵa qarap oılanyp qalasyń...

* * *

Jazýshyny bir kórýge ińkár bolǵan júrektiń ańsary Ábish Kekilbaıuly dúnıeden ozǵanda da basylmaǵan. Yntyqtyq, qoı­dyq. Endi bul jalǵanda kezdese almaıtynyńdy sezingen saıyn kóńildi aýyr muń basqan. О́mir jolynda bir sát jyly alaqanyn ustap, qaýyshqan, dıdarlasqan jandardyń baqyttan basy aınalyp júrgendeı-aq kórinetin. Álde Ábishti kórý baqytqa balanýshy ma edi? Qalaı bolǵanda da meniń sanamda jazýshy Ke­kilbaıuly qushaǵy keń, sózi jum­saq, meırimi kól-kósir, tarıhty aıtsa qııanǵa, ádebıetti aıtsa te­reńge ketetin sóz muhıty bolyp elesteıtin. Byltyr Ábish Ke­kilbaıulyn emes, onyń qara­shańyraǵyn, kitaptaryn kórý úshin qasterli tabaldyryǵyn attadyq. Qalamgerdiń ózi aıt­qandaı oqýshy kezderinde-aq yqy­lasty, ystyq sezimderimen ta­bysqan Klara apamyz qarsy al­dy. Kimderdi kútpegen, kim­derdi qarsy almaǵan aıaýly jan bul?! Ábish óz qatarynan bu­ryn úıli bolǵanda, búkil jora-joldastary osy apamyzdyń das­tarqanynan dám tatyp, osy úıdiń tórinde aıran-asyr bolyp jatady eken. Dáýren ótipti. Bul kúnde bári qartaıyp, qatary sıregen býyn elimizdiń ár tarabynda oqshaý-oqshaý estelik aıtatyn úıge aınalypty. Endi mine, jarty ǵasyr ótken ýaqytta da sózge, ádebıetke qyzyǵyp júrgen nemerege tatıtyn jastardy Kla­ra apamyz tap sol zamandastaryn kútkendeı quraq ushady. Or­tań­ǵy úlken bólmeniń úsh qa­byrǵasyn ala ornalasqan kitap sóresinde álemniń jaýharlary ret-retimen, taqyrybymen, janrymen jaıǵasypty. Dúnıe isine, úı tirshiligine ómiri aralaspaǵan Ábish bul joly kitaptardy ózi ret­tepti. Tarıh, ádebıet, má­de­­nıet, sóz óneri teorııasyna qa­tysty eńbekter ushan-te­ńiz. Birin tanyp, birin múlde ta­ny­maǵan qalpy úńilemiz. Ja­zý­­shynyń óz eńbekteri, álem til­derinde jaryq kórgen kitap­tary jeke tur. «Oqymaı qalǵan kitaby joq» deıdi apamyz tanystyryp jatyp. Biz shúbásiz senip, bas ızeımiz. Osyndaı bir tolqýdan ajyraı almaǵan kúıi úıden shyqqanbyz. Qabyrǵadaǵy Sher­qalanyń sýreti kóz aldymyzdan keter emes. Bir kezderi Ábish týyp-ósken jerge, mańdaıyn tos­qan jelge, alaqanyna salǵan elge baryp sálem berý bizdiń endigi paryzymyzdaı kóńilimizdi búrkep tur. 

* * *

Jumekenniń Ábishke arnaǵan óleńinde jalǵyzdardan quralǵan flotpyz deıtini bar edi. Ákeden – ekeýi de jalǵyz. Biraq jalǵyz bo­la tura, sóz aıdynynda áde­bıe­timizdi alǵa súıregen ekeýi de jel­ken boldy. Osy jalǵyz tek sóz emes, uǵymǵa aınalǵan. Se­man­tıkalyq órisi de keń. Endi Ábish júrgen joldy basqa eshkim qaıtalamaıdy. Árkim ózinshe iz salady. Bálkim, sodan keıin de ol – jalǵyz. «Jelken – jalǵyz, aspan – jalǵyz, sen – jalǵyz...»

Baǵashar TURSYNBAIULY, 

«Egemen Qazaqstan»