Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy J.Asanov atap aıtqan sot salasyndaǵy «jeti túıin» quqyqtyq qoǵamdaǵy eń aktýaldy, eń qajetti máseleler qatarynan oryn alady dep oılaımyn. Onsyz alǵa jyljý eskeksiz qaıyqpen júzgendeı áser qaldyrady.
Demek, qazirgi kezdegi eń basty suraq, negizgi másele – bıdiń tulǵasy. Ol qandaı bolmaq kerek? Osy oraıda qazirgi zamannyń bıine qoıylatyn talaptar nemese onyń negizgi krıterııleri tómendegideı bolsa degen usynysym bar.
«Minsiz sýdıa» birinshiden, jan-jaqty bilimdi, mádenıetti, parasatty bolýy kerek.
Ekinshiden, dóreki, tákappar, menmen bolmaýy kerek, al tóraǵa retinde, uıymdastyrý, adamdarmen til tabysýy qabileti joǵary deńgeıde bolýy qajet. Qaramaǵyndaǵy adamdardy alalamaı, jik-jikke bólmeı, olarǵa birdeı, teń qaraǵany jón.
Úshinshiden, ómirlik te, kásibı de mol tájirıbesi bar, jaqsy men jamannyń arajigin ajyrata biletin, ary taza, adamgershiligi mol, ádiletti sheshim qabyldaýǵa jany qushtar, joǵary turǵan laýazym ıeleri men basqa da adamdardyń zańsyzdyqqa ıtermeleıtin qoqan-loqy áreketterinen qoryqpaı, qaısarlyq tanytatyn birbetkeı bolýy qajet.
О́ıtkeni sýdıa quqyqtyq-demokratııalyq elde, qatań zań negizinde durys ta ádil bılik aıtýdy talap etetin ári ol jóninde sońǵy núkte qoıatyn, zań salasyndaǵy eń shoqtyǵy bıik, jaýapkershiligi óte joǵary, mártebesi bólek memlekettik laýazym ıesi dep oılaımyn.
Tórtinshiden, bıler (bolashaq sýdıalar) qazaqtyń tilin, ádebıetin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn, mádenıetin biletin, ıaǵnı bir sózben aıtqanda, rýhty, namysty, ımandy ári memlekettik tilde erkin sóılep, saýatty jaza alatyn, jan-jaqty oılaıtyn, ózindik pikiri bar azamat bolýy shart.
Besinshiden, úmitkermen birge qyzmettes bolǵan, ony adamı, kásibı jaǵynan jaqsy biletin eki-úsh bedeldi azamat pen zańger nemese tikeleı basshylary jazbasha minezdeme (rekomendasııa, kepildik) berse jáne sonysyna olar belgili bir dárejede moraldyq jáne qyzmettik turǵydan jaýapty bolsa.
Altynshydan, bı bolǵysy keletinder buqaralyq aqparat quraldarynda ári jeke tekserýler arqyly suryptalyp, tazalyǵy jóninen keıin osyndaı synaqtan turaqty ótip tursa.
Jetinshiden, bı bolýǵa umtylǵan adamǵa qoıylatyn eń birinshi shart – onyń taza bolýy. Tazalyǵy bolmaǵan adam, meıli bilimdi, meıli aqyldy, kim bolsa, ol bolsyn, eshkimge opa bermeıdi.
Abaı hakim:
«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súı ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep,
Jáne haq joly osy dep ádiletti» depti.
Osyny danyshpan Abaı úsh súıý, ıaǵnı ımanı gúl dep ataǵan eken.
Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, ádilettilik joq jerde bári bekershilik degen sóz. Sondyqtan basty másele ádilettilikte jatyr. Iаǵnı, ár sýdıada ádilettilikke degen mahabbat bolýy kerek. Al ádilettilik kadrdy durys tańdaýdan bastalady.
Alashtyń kósemi Álıhan Bókeıhan: «Bıdi kim bolsa sodan qoryqpaıtyndaı, bireýdiń betiniń qyzylyna nemese bireýdiń jaqsy jaǵasyna qaramaıtyndaı jaǵdaıǵa qoıý shart» degen eken.
Ertedegi bılerimiz «týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» demep pe edi? Sebebi «elge baı qut emes, bı qut», degen qazaqtyń oıshyldary. Demek, eldiń baǵa jetpes baılyǵy – ádil bıler.
Ǵulamalardyń osy aıtqandarynan sýdıalardyń qoǵamdaǵy, memlekettegi alatyn orny men áleýmettik jaǵdaıynyń qandaı dárejede bolýy kerektigi aıqyn kórinip turǵan joq pa?
«Sot tóreligin ádil atqarýdaǵy jeti túıin, ıaǵnı jeti baǵdardyń irgetasy, basty tuǵyry – «Minsiz sýdıa» men «Úlgili sot». Eger osy eki baǵyt, eki baǵdar durys bolsa, qalǵan «sot tóreligin atqarýdaǵy bes túıin de» osylardyń tikeleı jalǵasy ári osylardyń negizinde órbıdi demekpin.
Úlgili sottyń ujymynda moraldyq psıhologııalyq klımat, sot qyzmetkerleriniń ózara qarym-qatynasy, adamı syılastyǵy joǵary deńgeıde bolatyny belgili.
Sýdıalardyń ishki táýelsizdigine kedergi keltiretin nárse – qorqaqtyq, jaǵympazdyq pen jaltaqtyq. Tóraǵanyń aıtqany durys bolmasa da sony buljytpaı oryndaý. «Qorqaq adam pasyq keledi», degen hakim Abaı. Al pasyq adam kez kelgen pasyq iske uıalmaı bara beredi. Sondyqtan sýdıa shyndyqqa, ádildikke kelgende minezdi bolýy kerek. Minezsiz sýdıa – ádilettiliktiń qas jaýy dep esepteımin.
Dúnıe sotyn aldaǵanymen, Ar sotyn, Alla sotyn aldaý, odan qashyp qutylý múmkin emestigi ár sýdıanyń qaperinde bolsa ıgi, óıtkeni eń Joǵarǵy sot – Ar soty ekenin túısingeni jón.
Eń damyǵan otyz eldiń qataryna jetý úshin, bolashaq sýdıalardy osy aıtylǵan negizde tańdap, tárbıeleýimiz kerek dep oılaımyn. «Jeti túıinniń» alǵashqysy ádilettilik, sodan keıingileri sýdıanyń jaýapkershiligi men táýelsizdigi dep atalýy beker emes.
Sovethan SÁKENOV,
Almaty oblystyq soty qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy