Shala týǵan shaqalaqqa qoǵam nazary qajet

Jyl saıyn álemde 15 mı­l­lıon­ǵa jýyq bala shala týyla­dy. Iаǵnı, ár on sábıdiń bireýi aıy-kúnine jetpeı dúnıe esigin ashady. Balanyń shala týýynyń sebebi kóp, deıdi mamandar. Bul – eń aldymen áıelderdiń kesh bosanýy, belsizdikten emdeletin dárilerdi kóp qoldaný, bosanýdy negizsiz erte yntalandy­rý, ke­­sar tiligi ádisin qoldaný, qor­­shaǵan ortanyń zııandy fak­torlarynyń uryqqa keri áserin tı­gizýi, júktilik ýaqytynda ana­synyń qatty kúızeliske ushy­raýy, aıaǵy aýyr áıeldiń ál­debir jaraqat alýy jáne taǵy da basqa kóptegen sebeptiń zardaby bolýy múmkin. Árıne adam tabıǵatynda anaǵa perzentin 9 aı kóterý tán. Alaıda shala týǵan sábılerdiń 1 mıllıonǵa jýyǵy kóp uzamaı shetinese, kópshiligi túrli aýrýdan zar­dap shegip, múgedek atanady. Statıstıka boıynsha merzi­minen buryn bosaný shala týǵan balalardyń óliminiń negizgi se­bepteriniń biri. 

Shala týǵan shaqalaq túgili, aıy-kúni tolyq jetken balanyń da jetilip ketýi ońaı emes. Al salmaǵy 1 kıloǵa jetpeıtin, tip­ten jylaı almaıtyn, emýge kúshi joq, onyń ústine keıbir organdary, ortalyq nerv, tynys alý, zár shyǵarý sııaqty júıeleri jóndi jetilmegen balanyń qa­tarǵa qosylyp ketýi qaıdan jeńil bolsyn?! Dárigerler qo­ǵam­nyń analardyń merziminen erte bosanýyn, tómen jáne tym tómen salmaqpen týatyn balalar prob­lemasyn áli tolyq ba­ǵalaı almaı otyrǵanyn, jyl ótken saıyn olardyń sany artyp kele jatqanyn aıtady. 

Ýaqytynan erte týǵan sábı dá­rigerlerdiń kútip-baǵýy­men ózi eme alatyndaı, tyny­sy qa­­lypqa túsip, salmaq qo­sýy jaqsaryp jatsa 2 kıloǵa jetpeı-aq úıge shyǵarylady. Al oǵan deıin balapan klınıkada qajet bolsa túrli operasııa­dan ótkiziledi. Eresen jumys atqarylyp, úlken qajyr-qaırat jumsalyp, endi qolǵa ustaýǵa keletin balany úıine shyǵarǵan ata-analardyń qýanyshymen birge kóńilinde alań da bola­tyny túsinikti. О́ıtkeni shala týǵan nárestemiz adam qataryna qosylyp keter me eken dep kúızeliske túsken áke-sheshe bu­dan bylaı da balasynyń sa­paly emdelýine qajetti ma­te­rıaldyq qoldaýǵa jáne psı­hologııalyq kómekke muqtaj. Ortalyqtyń mamandary óz tarapynan shala týǵan shaqalaqty jetildirip, kútý úshin joǵary tehnologııaly qarqyndy baǵý sharalarymen qosa, ata-analarǵa osyndaı balalardyń kútimin úıde júrgizýdi úıretýdi de qosa atqarady. 

– Balamyzdy ortalyqtan alyp shyqqanymyzben ol ózine kóp kóńil bólýdi qajet etti. My­sa­ly, sál salqyn jerde tez tońyp, ystyq jerde dene qy­­zýy kóterilip ketetin. Son­dyqtan, bólmeni qajetti tempe­ratýrada ustaýdyń jáne aýa­syn jıi jeldetip, tazalap tu­rý da mańyzdy. Tipti kish­ken­taıdyń ókpesiniń tynys alýy durystala túsýi úshin, tek shalqasynan jatqyzbaı, álsin-álsin qyryna aýdaryp turý kerek. Al sýǵa túsirý degen kádimgideı daıyndalatyn prosesimiz edi.  Sýǵa shomyldyrý úshin áýe­li sýdy qaınatyp alyp, odan tıisti temperatýraǵa deıin salqyndaýyn kútetinbiz. Sol ýaqytta jantalasyp, bala­nyń basynan basqa denesi tolyq batyrylyp turatyn sýǵa túsirgen kezimizde, to­ńyp qal­masyn dep bireýmiz jylyt­qysh ustap turyp, birimiz balany orap alatyn jaıalyqty jylytyp turatynbyz, – dep eske alady Gúlnar esimdi ana. 

Árıne ata-anaǵa shala týǵan balasynyń bolashaqta deni saý azamat bolyp ósetinin bilýdiń mańyzy erekshe. Sondyqtan dárigerler adamzat tarıhynda orny bar, aıtýly tulǵalar – Napoleon Bonapart, Isaak Nıýton, Albert Eınshteınniń kezinde shala týǵanyn aıtyp, psıhologııalyq turǵydan keńes berip jatady. 

Álemde jyl saıyn qara­sha aıynda Shala týylǵan ba­lalardyń kúnin atap ótý dástúri bar. Ata-analar men osy salada eńbektenip júrgen dárigerler ýaqytynan buryn týǵan náres­telerdi jetil­dirýdegi ózekti máselelerdi osy kúni keńinen talqylap, olarǵa qoǵamnyń túsi­nistikpen qarap, qoldaý kór­setýiniń qajettiligine kóńil bó­lýge shaqyrady. О́ıtkeni balalardyń shala týýy damý deńgeıi men ál-aýqatynyń túr­liligine qaramastan, kez kelgen otbasy tap bolatyn problema. Sondyqtan ómirge bala kelý qýanyshymen birge otbasy úshin qosymsha júk artylatynyn týǵan-týysqandarmen qatar árbir jumys berýshiniń de túsinistik tanytýy mańyzdy, deıdi Shala týylǵan balalardyń halyqaralyq kúni ortalyqqa jınalǵan ata-analar. «Shala týǵan shaqalaqtyń jetilýinde anasymen qatar ákesi de, ata-áje, baýyrlary da kóp ról at­qarady. Eger osy kezde sá­bıge túsetin nazar men eńbek sho­ǵyr­lanyp, bir baǵytty túz­bese jetistikke jetý qıyn. Son­dyq­tan mundaı otbasyndaǵy otaǵasy asyraýshylyǵyna qo­sa balasy úshin jıirek ju­mystan suranýyna, mamandarǵa kórsetýge barýyna týra kele­di. Al ony kóp rette ju­mys be­rýshiler uǵyna ber­meı­di. Áı­teýir qazaqtyń baýyr­mald­yǵynyń arqasynda týyn­daǵan problemalardy sheshýde týǵan-týysqan kómekke keledi. Jaqyn jerde et jaqynyń bolsa jaqsy, áıtpese óte qıyn», deıdi bizben áńgimelesip, syryn jaıyp salǵan kelinshek.

Baıaǵyda bala shala týsa ty­maqqa salyp ósirdi. Qa­zir dári­gerler alaqandaı sábı­di adam qataryna qosyp jatqa­ny­men, qoǵamnyń shala týǵan balalar jóninde biletini az. Al olardyń sanynyń óse túspese azaıatyn túri joq. Sondyq­tan da álemniń kóptegen elde­rinde «Shala týylǵandar kúni» ke­ńinen atap ótile bastady. Televızııalyq habarlar jáne suh­battar, qaıyrymdylyq konsertteri uıymdastyrylyp, BAQ-tarda maqalalar jarııalanyp, túrli aksııa ótkiziledi. Basty maqsat – shala týǵan balalar problemasynyń qaýpi men zardaptary týraly qoǵamdy aqparattandyrý. Elimizde bul máselege qoǵam men memlekettiń kóńil bólýiniń arqasynda qazaq­standyq perınataldyq or­talyq­tarda 500 gramnan asyp týǵan balalarǵa jáne analaryna barlyq qajetti kómek kór­setilip keledi. Olardyń arasynda ólim-jitim azaıyp, óte tómen salmaqpen dúnıege kelgen sábılerdi baǵyp-kútip, el qataryna qosý kórsetkishi arta túsýde. 

«UMC» korporatıvtik qo­ry­nyń Respýblıkalyq dıag­nostıkalyq ortalyǵy pedıatrııa bóliminiń jáne Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń neonatolog, pedıatr, hırýrg, ortoped, ýrolog, kardıolog, pýl­monolog, nefrolog, endokrınolog, gastroenterolog, nevropatolog, otorınolarıngolog, okýlıst jáne dermatolog dárigerleri osy kúni kelgen balalardy tekserýden ótkizip, keńes berdi. 130 bala tekserýden ótip, 11 bala jan-jaqty tereńdetilgen dıagnostıkalyq-ınstrý­mentaldyq zertteýden ótýge jiberilse, 5 balaǵa aýrý­­hana­ǵa jatyp josparly túr­de emdelý qajettigi týraly keńes berildi. Ol balalar «UMC» korporatıvtik qorynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı orta­lyǵynda aqysyz negizde, medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi sheńberinde tegin stasıonarlyq em alatyn boldy. Al densaý­lyqtary keńinen zertteýdi qajet etetin joǵarydaǵy 11 bala «UMC» korporatıvtik qorynyń Respýblıkalyq dıagnostıkalyq ortalyǵyna ambýlatorııalyq-dıagnostıkalyq tekserýge ba­ǵyt­taldy. Shara aıasynda balalar medısınalyq tekseristen ótken­niń ústine, merekelik kon­sertti tamashalap, anımatorlar balalardyń kóńilderin kóterip, estelik syılyqtar tabys etti.

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»