Qazaq eli 1991 jyly 16 jeltoqsan kúni táýelsizdigin jarııalady. Arada aı ótpeı jatyp, ıaǵnı 1992 jyldyń qańtar aıynyń 10-y kúni Nursultan Ábishuly dúnıe júzine tarap, tarydaı shashylyp júrgen qazaqtarǵa hat jazyp, úndeý tastady.
«Alystaǵy aǵaıynǵa hat» dep atalatyn osy bir tarıhı qujatta, Memleket basshysy odaq quramyndaǵy Qazaq respýblıkasynyń táýelsizdikke qol jetkizgenin, álemdegi barlyq qazaqtyń bir ǵana otany baryn, ol – Qazaqstan ekenin, sondyqtan ultymyzdyń kindigi baılanǵan kıeli topyraqqa at basyn burý árbir qazaqtyń paryzy degenge toqtalǵan bolatyn. Osy bir qusnı hattyń qudireti shette júrgen qazaqtyń qara shańyraǵyna oralar jolyn aıqara ashty.
Osy oraıda eske túsedi, Nursultan Ábishuly egemendiktiń eleń-alań alǵashqy jyldarynda shetelge shyqqan árbir saparynda sol elderde ómir súrip jatqan etnostyq qazaqtarmen únemi kezdesip, olarmen jata-jastana shúıirkelesip, atamekenge oralýdy nasıhattaýmen boldy. Sonyń biri toqsanynshy jyldardyń basynda Mońǵolııaǵa barǵan resmı sapary kezinde joǵarydaǵy qusnı hat mátinimen tolyq tanys jergilikti qazaqtar atynan sálem aıtqan ánshi qyzymyz:
Qandy buǵaý qaqyrap,
Qaıta oraldy kók týym,
Alystaǵy aǵaıyn,
Kelshi degen jetti úniń,
Sózińizdi estigen,
Aıaqasty etti kim?
Hat sózindeı sezindik,
Qosylsa qazaq kóptigin,
Kerýender betke aldy,
Kókshe belder shoqtyǵyn, − dep jyrlaýy osy qusnı hattyń qudireti ekeni sózsiz.
Shyn máninde táýelsizdik, azattyq, erkindik asa qasterli uǵym. Budan ótken qundylyq joq. Osy jolda Nursultan Ábishulynyń taǵy bir keleli isi Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵyn qurýy desek qatelespeımiz. 1992 jyly qyrkúıek aıynyń aıaǵynda Almaty qalasynda uıymdastyrylǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıyna ókil retinde qatysqan sheteldik qazaqtardyń qatarynda men de boldym.
Osy bir tarıhı jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev, atalǵan quryltaıdyń basty maqsaty – búkil álemdegi qazaq qaýymynyń bolashaǵy jóninde oılasyp, endigi taǵdyr-talaıymyzdyń qalaı óriletinin talqylaý degenge tótenshe toqtalyp, ystyq lebizin túıindeı kele: – Osynda otyrǵan barlyqtaryńyzǵa tán, bárińe ortaq nárse – saǵynysh, atamekendi ańsaý. Sheteldik saparlarǵa shyqqanda otandastarymyz izdep kelip, oı-armanyn, muń-muqtajyn aıtyp jatady. Syrlasa qalsań saı-súıegiń syrqyraıdy, arman-tilekterin tyńdasyń jan-júregiń eljireıdi, − dep aǵynan jarylǵan bolatyn.
Mine, sodan beri shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Qazaqstan kórkeıdi. Osy aralyqta resmı derek shet memleketterden bir mıllıon qazaq kóship kelgeni jaıly aqpar aıtady. «Ár qazaq meniń − jalǵyzym» dep aqyn Sabyr Adaı baýyrymyz aıtqandaı, qazaq topyraǵyna tabany tıgen ár qazaq qal-qaderinshe elimizdiń kórkeıýine úles qosty. Osy jyldary syrtta júrgen 50-den astam ártúrli sala boıynsha ǵylym doktorlary men 150-ge jýyq ǵylym kandıdattary elge oralypty. Bul qazaq ǵylymyna qosylǵan úlken kúsh-qýat dep bilemin.
Tek óz basym uzaq jylǵy izdenis nátıjesinde «Etnokýltýrnyı svıaz drevno tıýrkskogo-ýıgýrskogo kaganata» jáne «Obedınennyı kaganat tıýrkov» atty eńbekterimdi orys tilinde, sonymen qatar «Baıyrǵy túrik jazýynyń genezısi», «Orhan muralary», «Orhan eskertkishteriniń tolyq atlasy», «Úısin handyǵy», «Tas kitaptyń shejiresi», «Tasta qalǵan tańbalar» atty 17 monografııalyq eńbegimdi qazaq tilinde jazyp, ult rýhanııatyna úles qostym. Osy týyndylarymnyń qazaq halqymen qaýyshýy táýelsizdiktiń syıy ekeni anyq.
Sózimdi túıindep aıtar bolsam, Buqar jyraý babamyz osydan eki jarym ǵasyr buryn: «Aınala almaı at ólsin, aıyra almaı jat ólsin!» dep birliktiń uranyn tastasa, Aqtamberdi atamyz «Osyndaı bergen dáýletti, kóterip tura alar ma ekenbiz?» depti. Abyz atalarymyz aıtqandaı, aıyra almaı jat óletindeı birlik-bereke men barǵa qanaǵat, joqqa shúkir eterlik aqyl-sana, aınalyp kelgende, osyndaı dáýletti kóterip tura alatyn kúsh-qýat buıyrsyn halqymyzǵa.
Qarjaýbaı SARTQOJAULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, túrkolog