(Qaz-qalpynda)
…Oıda joq jerdegi ushyrasý dep osyndaıdy aıtsa kerek. Trolleıbýs esiginiń tabaldyryǵynda. Men syrtqa shyǵyp kele jatqam. Entelep ishke kirgen ol kúlimdegen qalpy keri tústi. Bir-birimizdi kórmegeli talaı jyl. Shamasy, shırek ǵasyr. Áı, qaıdam odan da kópteý me?! Zamatynda basyma jetip kelgeni: “Dál ózi. Aty kim edi, á?..”.
(Qaz-qalpynda)
…Oıda joq jerdegi ushyrasý dep osyndaıdy aıtsa kerek. Trolleıbýs esiginiń tabaldyryǵynda. Men syrtqa shyǵyp kele jatqam. Entelep ishke kirgen ol kúlimdegen qalpy keri tústi. Bir-birimizdi kórmegeli talaı jyl. Shamasy, shırek ǵasyr. Áı, qaıdam odan da kópteý me?! Zamatynda basyma jetip kelgeni: “Dál ózi. Aty kim edi, á?..”.
Tús áleti. Almatynyń shilińgir shildesi jer-kókti shyjǵyryp tur. Bir jaqsysy, aıaldamada júrginshiler az. Sambyrlaı ilgeri adymdaǵan júztanys aǵaı adamdardyń aıaǵynan shetkerirek oqshaýlanyp bardy da, qapsyra qushaqtap, qolymdy uzaq qysyp jibermedi.
– Týra osy mańda jolyqtyram dep kim oılapty. Úsh uıyqtasam túsime kirmeıtin jaı. Haldaryń qalaı, aınalaıyn. Bala-shaǵa aman- esen be? Kórmegeli, kezdespegeli biraz boldy-aý. Bir shaharda tursaq ta jıyrma jyldan astam ýaqyt júzdespeý degen sumdyq qoı.
– Iá! Myna TIýZ-ge kelgenmin, erteń bolatyn “Paı-paı, jas jubaılarǵa!” bılet ala salaıyn degen edim. – Tańyrqaı ańyrǵan dıdarynan janarymdy aýdarmaǵan qalpy. – О́zińizdiń densaýlyǵyńyz jaqsy ma? Men de sizdi joǵaltyp alyp… Alańdap júrýshi em…
Jik-japar bop, asty-ústime túsken tanysymnyń esimi esime tússeıshi. “Báke desem be? Joq, Sákeń be edi?..”. Shynymen-aq umytyppyn. Aıdaı anyǵy – keminde alty-jeti jas úlkendigi bar. “Aǵa deı bereıin. Qatelespespin…”.
– Janat-aý, sen meni múldem umytyp qalmaǵan shyǵarsyń. Temirǵalı aǵańmyn ǵoı. Qazir pensııadamyn. Zamannyń túzý kezinde erterek ilinip kettim emes pe. Kúndiz-túni kempirdiń janyndamyn, áıteýir. Eki-úsh nemerem qolda… Áýelde úıde qol qýsyryp qarap otyrmaı, kúzet-múzette tıip-qashyp jumys istegen boldym. Azyn-aýlaq zeınetaqy shaı-shaqpyttan artylmaıdy. O jaǵyn óziń de sezesiń. Sóıtkenmen jandy kútkenge ne jetsin. Káni, beri qaraı júr. Eger asyqpasań, ana-ý-ý Amankeldiniń túbine baryp otyraıyq. Ý-shýdan alysyraqta…
Temirǵalı aǵa yldym-jyldym jol bastaǵan. Suńǵaq boıy ájeptáýir shógińki shalynǵan-dy. Tompaq búırek beti de sýalyńqy. Baıaǵydaǵy qozy qaryny, tipti ishine jabysyp qalǵandaı. Ábden aǵarǵan saqal-murty ǵana báz qalpynda. О́ńine erekshe shyraı berip turar osy kelteleý, dóńgelente qoıylǵan saqal-murty bolmasa, ony tanymas ta edim. Alǵash tanysqanymda óte pysyq, asa ushqalaq, órkókirek kóringen arhıtektor jigitti onsha unatpaǵanym ras. Jalǵan jeljýan ba dep te oılaǵam. Joq. Kele-kele men ony jyǵa tanı bastadym. “Adam sóıleskenshe, jylqy kisineskenshe”. Sankt-Peterbýrgtegi Repın atyndaǵy kórkem-sýret akademııasyn bitiripti. Kazgıprogorda – jobalaý ınstıtýtynda, jetekshi arhıtektordyń oń qoly kórinedi. Munyń bárin keıinirek óz aýzynan estip, bildim. Aıtpaqshy qaıda, qalaı tanysqanymdy aıtpappyn ǵoı. Son-aý-ý bir jyldary №12 qazaq orta mektebiniń janynan arnaıy ashylǵan sýret úıirmesi ispetti ızostýdııa jumys isteı bastady. Úıirmeden úlkendeý. Aldyn-ala ótkizilgen baıqaýdan iriktelgen, sýret salýǵa ıkemi bar qabiletti de, daryndy balalar qylqalam óneriniń qyry men syryn meńgerýge qulshyna kirisken-di. Synnan súrinbeı ótkender sapynda álgi arhıtektordyń tulymshaǵy jelbiregen qyzy da bar. Balǵyn sýretshilerdiń uzyn sany – jıyrmadan aspas. Osylardyń arasyna bizdiń ul, kempir-shaldyń aýyldan kelgen tuńǵysh nemeresi, tórtinshi synypta oqıtyn Farabı de top ete túsken. Dáris júrgize bastaǵan Beısen aǵalarynyń aıtýyna qaraǵanda: “Farabıdiń qııaly baı, oıyn túrli-tústi boıaýlarmen sheber jetkize biledi. Endigi jerde ózderińiz jiti qadaǵalap, sýretke qajetti kerek-jaraqtaryn qymbatsynbaı der kezinde taýyp berińizder. Boıaý men qaryndashtyń túr-túri, árqıly formattaǵy qatyrma qaǵaz. Áp degennen tezdetip satyp alyp beretin dúnıelerińiz – etıýdnık. Tabylsa dańǵaradaı úlkenin emes, shaǵyndaý ortashalaýyn. Onsyz bolmaıdy. Birazdan soń qala syrtyna shyǵamyz. Tabıǵat aıasynda ótkiziletin plener sabaqtaryna etıýdnıksiz barýǵa bolmaıdy”.
Mine, qyzyq! Álgi sýretshiler moıyndaryna asyp júretin aǵash shabadan, ıaǵnı etıýdnıgińiz ońaılyqpen qolǵa túspeıtin defısıt bop shyqty. Búkil Almatyda joq. Astanadan tappaǵan qat dúnıe Taldyqorǵan men Qyzylordadan qaıdan tabyla qoısyn. Atasy men ájesine, naǵashylaryna bizge bildirmeı uldyń ózi de hat jazyp jiberipti. Amal joq, Máskeý men Lenıngradqa qatynaǵan tamyr-tanystarǵa tapsyryp júrip, bir shabadanǵa zorǵa degende qol jetkizgenimiz bar…
Osynyń bárinen habardar Temirǵalı aǵa ótken-ketkendi táptishtep surap jatyr, surap jatyr.
– Balalaryńnyń bári aıaqtanǵan bolar. Farabıiń sýretshilik jolyn qýa aldy ma? О́ziń qaıda júrsiń? Sol baıaǵy gazette me? Oılap otyrsam sońǵy kezdeskenimizge de shırek ǵasyrdan asypty.
– Biraz boldy. Meniń de shamalaýymsha jıyrma jeti-jıyrma segiz jyl. Umytpasam, siz bir jolyqqanymyzda Qaraǵandyǵa ma, álde Jezqazǵanǵa ma qyzmet aýystyratyn oıyńyzdy aıtqan sekildisiz. So jaqqa kóship ketken-aý dep júrdim kópke sheıin. О́mir – ózen. Bizdiń bastan da talaı jaılar ótti ǵoı. Bir súrinip, bir turyp… Shúkir! Novosibirge ofıserlik kýrsqa baram dep kózime eki márte operasııa jasattym. Áskerı komıssarıattyń saldyr-salaqtyǵynan. Shash al dese, bas alatyn qyzyl ımperııanyń áperbaqan qylyǵyn menen góri ózińiz jaqsy bilesiz. Dárigerlik komıssııadan ótkizbeı, taban astynda, bir kúnniń ishinde Qazvoenkomat pen SK-nyń tıisti bólimi áldebir sheneýniktiń ornyna aıdap jiberdi emes pe. О́z jaıymdy biletin men áýelde jón-josyǵyn aıtyp, bultaqtap qarsylyq bildirgenime bular qaramady. Qulaq asqysy kelmegen «dókeıler» zirkildesin. “Partnomenklatýrada turasyz, davaı endeshe, qyzyl bıletińizdi ótkizińiz!” dep qorqytty. O zamanda artyq-martyq qıqalaqtaý qaıda-a? Partııadan shyǵaryp, kózińdi kógertip, tentiretip jiberedi. Búgingideı bostan dáýirdiń qadirin baǵalaǵan jón…
– Iá, qylyshynan qan tamyp turǵan kez eken ǵoı. Biz ony qaıdan bileıik. Sovettik jymysqy árekettiń, surqııa saıasattyń sergeldeńin bir kisideı-aq keshtim, – dedi sál muńaıa tómenshiktegen Temekeń. Únsiz aıaǵynyń ushymen jer tyrnaǵyshtaǵan keıpi biraz otyrǵan. Sonda ǵana baryp kóz qıyǵym shalyp qaldy. Mańdaıy shynjyr taban traktordyń izindeı, shımaı-shımaı. Soıdaq-soıdaq, tym tereń ájimder – taǵdyr taýqymetiniń tańbasyndaı kóringen. – Durys aıtasyń, osy jerde eshqandaı jobalarymdy qabyldata almadym. Dombyra beınesindegi kóp qabatty turǵyn úıdiń maketi ultshyl atandyryp, talaı jerde taıaq jedim. Sodan úlken úmit jetektep Jezqazǵandaǵy jobalaý ınstıtýtyna kettim. Jańa orta jatyrqamaı qarsy aldy. Jankeshtiliktiń arqasynda kenshiler saraıynyń jobasyn ótkizip, arhıtektýradaǵy fantazııamdy endi júzege asyramyn ba dep júrgenimde oblys tarap ketti. Sonymen birge meniń de oı-qııalymnyń shylparasy shyqty. Jaqsy bastalǵan isim aıaqtalmaı, orta jolda qaldy. Almatyǵa qaıtyp oraldym. Áıteýir, otbasymdy qozǵamaǵan edim. Áıtpese, dalada tentirep qalatyn túrim bar. Barlyq jerde jappaı qysqartý. Burynǵy jumys istegen jerimniń esiginen de syǵalatpady. “Qaıda barsań – Qorqyttyń kóri”. О́zińe bári aıan. «Uly derjava» atanǵan keńestiń shańyraǵy shaıqalǵan eleń-alań tusta eseńgirep qaldyq emes pe. Nápaqa taýyp otyrǵandardyń deni bazar jaǵalap bosyp ketti. О́ıtip-búıtip eski dosymnyń kúshimen bir mektepke sýret pániniń muǵalimi bop ornalastym. Áýpirimdep júrip pensııaǵa sol mektepten shyqtym. Birimizdi-birimiz izdeıtin shama boldy ma, tipti?! Endi-endi mańaıymyzǵa bajaılaı qaraı bastaǵan syqyldymyz. E, ózderiń qazir Astanada ekensińder ǵoı. Jaqsy. Kóńil – kórgen jerde. Ornynda bar ońalar. Eń bastysy, zaman tynysh bolǵaı… Bala-shaǵanyń baqytyna bólenip, qyzyǵyn kórgen janda arman joq shyǵar, sirá?!
Ol uzaq sóılegen. Ynty-shyntymen, bar yqylasymen áńgime órbitken onyń sózin bólmedim. Qatty baısal tartqandaı. Sózi de salmaqty. Týǵan el, týǵan jer, týǵan til, týǵan óner tóńireginde shyr-pyry shyǵyp, tamaǵy qarlyqqansha aıtysyp, pikirtalas kórigin qaınatatyn bir kezdegi namysshyl jigitti tanymaı qalǵanym jasyryn emes. Tula boıynda naǵyz qazaqtyń qany oınaǵan, ótkir de otty janarlary pásteý. Bir kezdegi ultshyl da, ultjandy Temirǵalıdyń juqanaǵy da ańǵarylmaıdy. Qaıta, kerisinshe. Borkemik. Kúmilji. Tunjyr. Onyń júzine qaraǵan saıyn kóńilim qulazı túsetindeı. О́rshil rýhynyń osynshalyqty janshylyp qalǵanyna qaıranmyn.
– Balalaryńyz óz betterinshe bir-bir úı bolǵan shyǵar, – dedim qylaýsyz oımen.
– Baýyrym, baǵanadan beri myjyp otyrǵan jumys, qyzmet degenderiń jáı ánsheıin nárse eken. Myna bizdi jerge qaratyp, turalatyp ketken ul-qyzdarymnyń áreketteri men qylyqtaryn eshqashan keshire de, aqtaı da almaımyn. Áıteýir, qyryq jyl otasqan shúıkedeı kempirdiń kóńili úshin bárine de kóndim. Áıtpese… Búıtip qara bet bop jer basyp júrmes em. Balalaryma jurt qatarly tárbıe, bilim berdik. Shet jaǵasyn óziń jaqsy bilesiń. «Ne ishem, ne kıem» degizbeı, alaqanymyzǵa salyp, shama-sharqymyzsha aıalap-aq ósirgen sekildi edik. О́zgelerdiń boıynan baıqaǵan oǵash minezderge shydamaı kúıip-pisetin jaman aǵańnyń qazirgi halin eshkimniń basyna bermesin. Dushpanyma tilemeımin, qaraǵym. Balalarym úmitimdi aqtamady. Álgi sýretshi bola ma degen úlken qyzym ınıazda oqyp júrip, bir negrge kúıeýge shyǵyp ketti. Aljır me, Angola ma? Sheshesi kórgen syqyldy, birge oqypty-mys. Úıge jolatpaı jiberdim. “Shirigen bir jumyrtqa”. Onysy az degendeı kenje erkemiz qyz quryp ketkendeı, káriske úılendi emes pe?! Myna irgedegi Úshtóbeniń kárisi. Anasy nemis kórinedi. О́z qolyńdy óziń kese almaısyń. Biraz jyl aralaspadyq. Aǵaıyn-týystyń, jaqyn-juraǵattyń betine qaraı almaı qaldyq. Elge kúlip, eldi sógip otyrýshy edim burynyraqta. Bári beker eken. Ne óli, ne tiri emes kúı keship júrgenimizde, ortanshy ul ózimizdiń qarakózge úılendi. Qazir eki nemeremiz bar. Quda-qudaǵıymyz kórshi podezden bop shyqty. Qudaıdyń munysyna da táýbe! – Sońǵy ýáji kekesindeý, kekirek estilgen. – Solaı, baýyrym. Bizdiń jaǵdaı osy. Nesine búgejekteıin, nesine jasyraıyn. Basqa salǵandy kóredi ekensiń. Ishteı egilesiń, ezilesiń. Dármen joq. Tek sasyq namys jibermeıdi. Shydaımyz da…
– ? ..
Lám-mım aýyz ashpadym. Ne demekpin?
Qalyń tumandy seıiltken de Temkeńniń ózi. Kúńgirt kóńildi sáýlelendirgen sózderi qulaq túbinde jańǵyrady.
– О́mirdiń syılar qyzyǵy men shyjyǵy kóp-aq. Kórý kerek, kóný kerek. Kúıeý balamyz – negr, kelinimiz – káris, al qudaǵıymyz – nemis, bizdiń aldymyzda taǵy ne kútip turǵanyn bir Alladan basqa eshkim bilmeıdi. Taǵdyr amandyqpen jolyqtyrsyn árdaıym.
Biz bir-birimizdi qımaı qoshtastyq.
Kóńil qulazytqan kútpegen kezdesýdiń shyrmaýynan aryla almaǵan men ejelgi tanysymdy kóz ushymen uzatyp saldym. Júregim alaı-dúleı…
Janat ELShIBEK,
«Egemen Qazaqstan».