«Qustar áni» «Totynyń qoshtasýynan» bastalǵan

Qujaty boıy­nsha ol Jambyl qalasyndaǵy res­pýb­lıkamyzǵa belgili «Teri óńdeý jáne aıaq kıim fabrıkasynyń» mádenıet úıi bolýǵa tıis eken. Mádenıet úıin jos­parlap, onyń salynýyn tikeleı ózi qada­ǵalap otyrǵan sol kezdegi oblystyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy Asan­baı Asqarov bolsa kerek. Úlken zaly – 720, kishi zaly 150 kórermenge ar­nal­ǵan bul saraıdy Asanbaı Asqarov aǵa­myz oblystyq qazaq drama teatryna berip jibergen. Ol kezde qazaq drama teatry qalamyzdyń «Kók bazar» ata­lyp ketken bóligine jaqyn jerdegi pat­shalyq Reseı kezinde salynǵan 160-170 oryndyq kish­kentaı ǵana sahnasy bar kezindegi «Ofıserler úıinde» ornalasqan-dy. Oblys­tyq qazaq drama teatry jańa ǵımaratqa kósherden jarty jyl buryn Asan­baı Asqarov aǵamyz mádenıet pen­ óner basshylarynyń (onyń ishinde teatr­­dyń negizin qalaǵan Sháripbaı Sákıev, Muhamedqalı Tabanov, ártis­ter: Tilek Erǵalıev, Altyn Rýjeva, Gúl­ja­mal Batyrǵalıeva t.b.) basyn qo­syp aqyldasqan. Jańa salynyp jat­qan ǵımarattyń óz ereksheligin eske­rip, keıbir tehnıkalyq mamandar­dy ortalyqtan kýrstardan ótkizý, ıaǵnı­ jańa tehnologııamen jaraqtanǵan ǵıma­rat­ta jumys isteı alýy úshin oqy­tý­dy uıymdastyrdy. Munda teatr­­dyń­ burynǵy repertýaryndaǵy spek­takl­derdiń dekorasııalaryn úlken sah­naǵa qaıtadan laıyqtap, qaıtadan jasaýdy úırenýi shart edi. Tıisti qarajat máse­lesin sheshýdi de osy kýrstarda oqyt­qan.

Qoıylyp otyrǵan máseleniń eń qıy­ny – jańa teatr shymyldyǵyn qan­daı spektaklmen ashý máselesi bolsa kerek. Árkim óz oılaryn, usynystaryn bil­dirip jatty. Onyń birin de unata qoımaǵan Asekeń: «Buryn esh jerde, esh sahnada qoıylmaǵan, ujym túgel qatysa alatyn iri polotno bolsyn! Izdeńder!» − dep tapsyrma bergen.

Uzaq izdenisten soń teatr basshyla­ry dramatýrg Sh.Husaıynovtyń áli esh jerde sahnalanbaǵan «Toty-Ta­mıl­la» atty mýzykalyq dramasyna toq­taǵan. Spektakldiń qoıýshy rejıs­seri, teatrymyzdyń sol kezdegi bas re­jısseri Rashıda Sharafýtdınova, sýretshisi – teatrdyń bas sýretshisi Grıgorıı Belolıpeskıı, mýzykasyn jazǵan Nurǵısa Tilendıev bolatyn. Kún saıynǵy repetısııa aldynda, teatrdyń kishi zalyna qoıylǵan jalǵyz pıanınomen Nurǵısa aǵamyz mýzykalyq repetısııa jasaıdy. Ártister tarapynan ketken kemshilikterdi keshire almaı, ornynan atyp turyp, qasymyzǵa jetip kelgen kezinde, ózimizdi qoıarǵa jer tappaıtynbyz dep janynda birge bolǵandar jıi aıtýshy edi.

Men spektaklderdiń kópshilik sahnasyna qatysyp júrip, 1967 jyldyń basynda osy teatrǵa akter bolyp ornalastym.

«Toty-Tamılla» spektakli kórermen­derdiń súıip kóretin, mýzykalyq, bıi men áni de jeterlik qoıylym boldy. Jańadan jarqyratyp tikken qyzyldy-jasyldy kıimderimen, syǵandardyń qyzýqandy bılerimen kórermenderdiń delebesin qozdyryp, esin shyǵaratyn.

Ondaǵy oqıǵa XX ǵasyrdyń basynda qazaq dalasynda ótedi. Jaılaýǵa shy­ǵyp qonystanǵan dáýletti kisiniń je­rine jaqyn syǵandar aýyly qysta ýaqytsha jaıǵasady. Arbalaryn jón­dep, attarynyń belin sýytyp júrgen syǵandar arasyndaǵy Tamılla degen sulý qyz qazaq jigitteriniń de kózi­­niń qurtyna aınalady. Qyz syǵan baro­nynyń súıiktisi bolyp shyǵady. Ony kórgen aýyl adamdary qyzdyń túr-túsi syǵandardan ózgesheleý ekenin ańǵaryp, osy­dan biraz jyl buryn osy aýyldyń joǵal­ǵan Toty degen tórt-bes jasar qy­zyn eske alady. Iz-tússiz joǵalǵan qyz­dyń atastyrylyp qoıǵan jeri, qa­lyń malyna deıin tólep qoıǵany da este­rine túsedi. Bul jaǵdaı qazaqtar men syǵan­dar arasynda daý-damaı týǵyzady.

Boıjetken Tamıllanyń qazaq qyzy Toty ekeni anyqtalyp, tańdaýdy Toty-Tamıl­lanyń ózine qaldyrady. Sonda qyz: «esimdi biler-bilmesten bergi ǵumy­rym syǵandar arasynda ótip keledi. Ákem bir syǵandy betime keltirgen emes. Esime emis-emis áldeneler balalyq shaǵymnan túskenimen, myna syǵan ákem men anamnyń meıirimi umyttyryp jiberýshi edi», – dep elimen, jerimen qoshtasyp syǵandarmen kete barady. Elimen qoshtasarda Toty-Tamılla «Totynyń qoshtasýy» dep atalatyn ándi oryndady. Bul án keıinnen «Qustar  áni» atymen bárimizge belgili boldy. Kóńili oıaý, kózi qaraqty oqyr­man pesanyń maz­­muny men myna án­niń mátininiń qanshalyqty qabysyp, jym­dasyp ketkenin baıqar. Endi ár qazaq jaqsy biletin bul ánniń mátinine zer salaıyq:

− Jaz ómirin naz ómirin qysqartyp,

Bara jatyr, bara jatyr

qus qaıtyp.

Zymyraıdy meniń bala kezimdeı,

Bir jalt etip óte shyqqan,

óte shyqqan sezimdeı.

 

Qustar, qustar syzyltyp án salady,

Sol ánimen terbetedi dalany.

Al adamdar kúlip bastap ómirdi,

Keterinde jylaı da almaı,

jylaı da almaı qalady.

 

Bizdiń jaqqa baýyr basyp ketken be,

Tamasha ánmen kelip edi kóktemde.

О́sken jerge syımaı ketip barady,

Týǵan jerin qımaı ketip,

qımaı ketip barady.

Dál qaı jyly ekeni esimde qalmapty, shamasy 2003-2004 jyldardyń biri bo­lýy kerek. Sol kezde «Baldyrǵan» jýr­­­­­­na­­lynyń bas redaktory bolǵan Tuman­baı Moldaǵalıev aǵamyz jýrnal­dyń taralymy týrasynda Taraz qalasyna keldi. Umytpasam, sonyń aldynda ǵana aǵamyz jetpis jasqa tolǵan. О́zim oblys­tyq mádenıet basqarmasynyń bas­shy­sy bolǵandyqtan, qyzmet babyna baılanysty ol kisini qarsy alǵandardyń biri boldym. Dastarqan basyndaǵy bir ońa­shada «Qustar ániniń» tarıhy týraly suradym. Ol kisi kúlimsireı qarap:

− E-e! Nurǵısa baýyrymyz quıyn edi ǵoı! Osyndaı da osyndaı pesa qoıyl­maqshy. Mazmuny mynandaı, tez sózin jazyp ber dedi. Aıtýyna baılanysty túsingenimdi jazyp berdim. Artynsha pesany taýyp alyp oqysam, laǵyp ketippin. Qaıta jazdym, – dedi.

Búgingi kúni sol spektaklge qatys­qan­­dar­dan sanaýly ǵana ártister qal­dyq: Toty-Tamıllanyń rólin oınap,­ «Totynyń qoshtasýy» (qazirgi «Qus­tar áni») ánin tuńǵysh ret oryndaǵan Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi Gúlbarshyn О́skenbaeva, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi Átirkúl Dúıse­kenova, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nýrsıpat Salyqovalar bar. Bul spektakldiń mýzykalyq partıtýrasy teatr mýzeıinde saqtaýly.

Anda-sanda bolsa da Almatydaǵy Panfılov atyndaǵy parkte tyrnany qýalap júrgen qarǵalar týraly áńgimeni qulaǵymyz shalyp qalatyn. Onsha mán bere qoımaýshy edim. «Egemen Qazaqstan» gazetindegi (26 qyrkúıek 2018 j.) Aınash Esalı degen jýrnalıstiń «Bir sýrettiń syry» aıdarymen berilgen «Dırıjerdiń baqytty sáti» atty maqalasyn oqyǵan soń, ózim kýá bolǵan bul jaıdy aıtpasam bolmaǵandaı. Bul án týraly kimniń taǵy qandaı ýáji barynan beıhabarmyn,  meniń kýá bolǵan jaǵdaıym osyndaı, aǵaıyn!

 

Álibek ÁMZEULY,

Mádenıet qaıratkeri