Qandastarymyzdyń «súıinshi!» deıtin kúni alys emes

Naqtyraq aıtqanda, atalǵan zań­nyń jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaı­yn­daý úshin eńbek ótilin esepteýge arnalǵan 13-tarmaǵyna jańadan 18-tarmaqsha qosy­lyp, onda «Qa­z­­­aq­stan Respýblıkasyna tarı­­hı otanynda tur­aqty turý maq­sa­tyn­da kelgen etnostyq qaz­aq­­­­­tar­dyń shyǵý elindegi eń­bek qyz­meti» degen bir sóılem qosyl­dy. Ási­rese, Mońǵolııadan kelgen aǵaıyn­­nyń bul ózgeristi aqjarma qýanysh­qa balaıtyn sebebi bar. 1994 jyly 2 jeltoqsanda Qazaq­stan men Mońǵolııa azamattaryn eńbek sharty boıynsha jumysqa qatys­tyrý týraly eki el Úkimeti arasyn­da kelisim jasalǵan-dy. Alaıda 20 jyldyq ýaǵda 2014 jyly 31 jeltoqsanda joıylady. Sóıtip, Mońǵolııadan kelgen qandastarymyzdyń ózderi kelgen elindegi eńbek ótil­deri es­ep­telmeı, zeınetke shyq­qan­da eń tómengi járdemaqy ta­ǵa­ı­yndalady. Iаǵnı elimizde qol­dan­ys­taǵy zań boıynsha zeınetke shyǵý úshin qyzmetker keminde 33 jyl jumys istegen bolýy shart.

2014-2018 jyldar araly­ǵyn­­­da eń­bekteri eseptelmeı qal­­­­ǵan qan­­das­tary­myzdy izdeı bas­­­t­a­ǵanymyzda, olardyń uzyn sany 500-den asatynyn bildik. Son­­yń biri Mońǵolııadan 1992 jyly tarıhı otanyna oralǵan eko­nomıst Azamat Qaǵıbat esimdi azamat. Mońǵolııada memlekettik qyzmette 21 jyl jumys istegen qandasymyz qazaq jerine kelgen soń da óz salasy boıynsha ter tógedi. S.Toraıǵyrov atyn­daǵy Pavlodar memlekettik ýnı­ver­sı­tetinde 25 jyl ustazdyq etken ol, 2015 jyly bar-joǵy 13 300 teńgemen zeınetke shyǵady. «Sol kezdegi zań boıynsha er-azamattar qoǵamǵa keminde 25 jyl eńbek etken bolýy shart eken. Al maǵan nebári 5 jyl 8 aı eńbek ótili ǵana sanalyp, 13 300 teńge zeınetaqy taǵaıyndaldy. Bul qartaıǵan adam úshin tym mar­­­dym­syz qarajat. Alatyn bir qorap dárińe de jetpeıdi. Zeı­ne­t­aqyń 28 myń teńgege jetpese nesıe de bermeıdi eken» dep keıi­gen zeınetker taıaýda Elbasy qol qoıǵan zańnyń úlken áleý­met­tik máseleni sheship otyr­ǵa­nyn jetkizdi.

Taǵy bir mysal, Mońǵolııadan 2007 jyly Qazaqstanǵa birjola qonys aýdarǵan Kúshaı Ter­lik­baı bilim berý salasynda 30 jyl tur­aqty jumys istegen. As­­­tana qala­­syn­daǵy daryndy ba­la­­­larǵa arnal­ǵan №9 «Zerde» mek­­­te­binde ustaz­dyq etken mu­ǵa­­lim 2016 jyly nebári 9 200 teńgemen zeınetke shy­ǵyp­ty. «Úzdik ustaz» res­­pýb­lı­kalyq baıqaýynyń jeń­im­­pazy ózine eshqandaı eńbek óti­li esep­tel­me­genin aıtady.

Eńbek jáne halyqty áleý­­met­tik qorǵaý mınıstrli­giniń res­mı jaýabyna súıensek, qabyl­dan­ǵan zań­namalyq túzetýlerdi iske asy­­rý maqsatynda mınıstr buı­ry­­ǵynyń jobasy ázirlengen. Jo­ba osy jyldyń aqpan aıyn­da ádi­let organdaryna mem­le­­ket­tik tir­keýge joldanbaq. Eń mańyz­dy­­sy jańa zańǵa saı eń­bek ótili esep­telmeı qalǵan zeınetkerler buryn usynǵan qu­jat­taryn tolyqtyratyn 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi eń­bek ótili týraly qosymsha qu­jattaryn qosyp, qaıtadan zeı­netaqy mólsherin ózgertý óti­nishin bergen jaǵdaıda sol kúnnen bastap ýákiletti or­gan­­nyń she­shimi negi­zinde júze­ge asy­rylady. Al bylaıǵy aǵaı­yn eki eldegi eńbek ótilderin esep­­tetip, zeı­net­aqysyn tol­yq alýǵa múm­kindikteri bar.

Kóshi-qon salasynda 20 jylǵa jýyq eńbek etip kele jatqan Pav­lodar oblystyq Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdar­lamalary úılestirý basqarmasy kóshi-qon bó­li­m­iniń bas mamany Muhıt Jaq­sy­lyquly eki el arasyndaǵy keli­sim buzylǵan bes jyldaı ýaqyt­ta kóshtiń edáýir kesheýil­dep qal­ǵanyn aıtady. «Bul jaǵdaı osy ara­lyq­ta Mońǵolııadan kele­tin qazaq kóshiniń toqyraýyna sebep boldy. О́ıtkeni aqsaqalyna qaraǵan qazaq aýyl basy kelmese turaqtap ta tura almaıdy. Men muny osy salada uzaq jyl eńbek etken tájirıbemnen bilemin. Endi kelgen aǵaıynnyń barlyǵy Elbasyna sheksiz razy bolyp jatyr» deıdi ol.

О́tken jyly qandastarymyz úshin jaǵymdy jańalyqtar muny­­­­men tolastaǵan joq. Byl­tyr shilde aıynda ǵana oń óz­ge­ris­­­termen tolyqqan «Ha­lyq­tyń kóshi-qony týraly» Zańǵa taǵy da tyń normalar enbek. Bul týraly osy istiń basy-qasynda júrgen Májilis depýtaty, Áleýmettik-má­­denı damý komıtetiniń múshesi Ká­ri­­baı Musyrman tolyǵyraq túsin­dirip berdi. «Kóshi-qon saıa­saty jetildirile túsýde. 2015 jyly qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgeris engizilip, shetelden kelgen aǵaıyndardyń azamattyqty je­ńildetilgen tártippen bir jyldyń ishinde alýyna ruqsat etilgen edi. Biraq bir jyldyń ishine or­almandardyń kópshiligi qujat­taryn túrli sebeptermen daı­yn­­dap úlger­megendikten, bes jylǵa deıin kútýge májbúr bol­dy. Solardyń ótinishimen shilde  aıynda olardyń oralman kýá­liginiń merzimi taǵy úsh aıǵa uzar­tyldy, ıaǵnı olar alty aıdyń ishinde jergilikti at­qarýshy organdarǵa ótinish berse bolǵany, bes jyl boıy sar­sań­ǵa túspeıdi. Men sol zań joba­laryna jetekshilik jasadym. Qazir Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi kóshi-qonǵa baılanysty jańa zań jobasyn daıyndap jatyr. Ol Úkimette qaralyp, mamyr aıynda Parlamentke keledi dep kútip otyrmyz. Aǵaıyndar «oral­man kýáligi» men Qazaqstan azamattyǵyn alý úshin eki márte qujat tapsyryp júr. Áýre-sarsańdy joıý úshin jańa zańda ekeýine bir-aq ret qujat tapsyrý kózdelip otyr. Bul sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesýge de mol múmkindik bolmaq. Sosyn shetelderdegi qandastarymyzdyń Qazaqstanǵa kelip vızasyz jáne Qazaqstan azamattyǵyn almaı-aq jumys isteýine, bıznesin ashýǵa jaǵdaı jasaıtyn normalar qarastyrylatyn bolady. Osy normalar zańǵa enedi dep mınıstrlik ókilderi qýantyp otyr. Muny biz – depýtattar tek quptaımyz»  deıdi halyq qalaýlysy.

Maıgúl SULTAN,

«Egemen Qazaqstan»