Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıinde Qytaı Halyq Respýblıkasy elshiliginiń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýldyǵymen birlesken qytaıdyń tanymal halyq kompozıtory Sıan Sınhaıdy eske alýǵa arnalǵan memorıaldyq fotokórme ashyldy. Saltanatty sharada Memlekettik ortalyq mýzeı dırektorynyń ǵylymı jónindegi orynbasary Ǵalııa Temirtonqyzy qytaı kompozıtorynyń ómir joly men shyǵarmashylyq eńbegi týraly sóz sóıledi. О́z kezeginde Qytaı Halyq Respýblıkasy elshiliginiń Almaty qalasyndaǵy bilim jáne ǵylym jónindegi konsýly Mı Gýısıýn mýzeı ujymyna ystyq yqylasyn, rızashylyq sezimin bildirdi.
Halyq mýzykanty, pedagog, kompozıtor, sheber pıanınoshy, ǵajaıyp dırıjer Sıan Sınhaı 250-den astam mýzykalyq shyǵarmalardyń avtory sanalady. Onyń súbeli týyndylarynyń arasynda kantata, opera, sımfonııa, orkestrlik mýzykaǵa arnalǵan sıýıtalar, rapsodııa, skrıpka men pıanınoǵa arnalǵan kóptegen solo jáne ansambldik týyndylar bar ekenin aıta ketken jón. Kompozıtor óz shyǵarmalarynda Uly Qytaı revolıýsııasynyń shyndyǵy men ult bostandyǵyn tereń beınelegen. Sondyqtan da sazgerdiń mýzykalyq shyǵarmalary ulttyq órnegimen, túpnusqalyq aına-qatesiz qundylyǵymen erekshelenedi. Ol jas kezinde Pekın ýnıversıteti janyndaǵy dástúrli qytaı mýzykasy ınstıtýtynda, odan soń Shanhaı konservatorııasynda dáris alady. 1929 jyly Parıjge oqýǵa baryp, 1935 jyly Qytaıǵa qaıta oralyp antıjapondyq patrıottyq qozǵalysqa belsene qatysady. 1938 jyly Sınhaı Qytaı revolıýsııasynyń qasıetti mekeni Iаnanǵa kelip, odan Lý Sıýn atyndaǵy О́ner ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetiniń dekany bolyp taǵaıyndalady. Iаnanda ótken jyldar kompozıtordyń shyǵarmashylyq ómiriniń eń tabysty kezeńi bolyp esepteledi: bar-joǵy bir jyl ishinde ol óziniń jaýhar týyndylary «Sary ózen», «Eńbek týraly», «18 qyrkúıek týraly» kantatalaryn jáne «Qarsy shabýyl», «Halyqaralyq áıelder kúni», «Joıylsyn Van Szınveı» sekildi patrıottyq rýhtaǵy mýzykalyq shyǵarmalaryn ómirge ákeledi.
1940 jyly Sıan Sınhaı Keńes Odaǵyna Máskeýge jiberildi, sol jerde «Ult azattyǵy» dep atalatyn birinshi sımfonııasyn jazyp, aıaqtady. Uly Otan soǵysy bastalǵan 1941 jyly Almatyǵa kóship, col jyldary «Qasıetti soǵys» atty ekinshi sımfonııasy men «Qytaı rapsodııasy» sıýıtasyn, qazaq batyry týraly «Amangeldi Imanov» atty poemasyn jazady. Buǵan qosa ol sol jyldary eki el arasyndaǵy mádenı elshi retinde qazaqtyń kóptegen halyq ánderin jınap, qaıta óńdeıdi.
Qazaqstan – Qytaı dostyǵynyń belgisi retinde 1998 jylǵy 7 qazanda Almaty qalasyndaǵy kóshelerdiń birine Sıan Sınhaı ataýy berilip, sol jerde qytaı sazgeriniń qurmetine eskertkish ornatyldy. Eskertkish taqtada: «Kórnekti qytaı kompozıtory, Qytaı – Qazaqstan dostyǵy men mádenıetter almasý úrdisindegi elshi bolǵan Sıan Sınhaıdy eske alýǵa arnalady» dep jazylǵan. Bıyl Sıan Sınhaıdyń týǵanyna 113 jyl tolýyna oraı, qazaqstandyq jáne qytaılyq óner sheberleri atalmysh sazgerdiń ómiri men shyǵarmashylyq jolyn, Sıan Sınhaı men Baqytjan Baıqadamovtyń arasyndaǵy shynaıy dostyqty arqaý etken «Mýzykant» atty derekti fılm túsirgen edi. Al sońǵy ýaqytta qolǵa alynyp, eki el kınematografısteri birlesip túsirip jatqan «Kompozıtor» fılminiń jobasy da Baqytjan Baıqadamov pen Sıan Sınhaı arasyndaǵy dostyqqa arnalǵan. Qazaqstanda shyǵarmanyń kirispesi jasalǵan fılmniń jalǵasy qazir Iаnan qalasynda túsirilý ústinde. Basty rólderdi Berik Aıtjanov, Altynaı Nógerbek sııaqty tanymal qazaq akterleri somdaıdy. «Kompozıtor» fılminiń prodıýseri Shen Szııan: «Bas keıipker Sıan Sınhaıdyń rólin eldegi tanymal akter Hý Chjýn oınaıdy. Akterimizdiń ózi de kompozıtor otbasynda týyp-óskendikten, tulǵaly sazgerimizdiń jan dúnıesin jaqsy túsinedi, beınesin aıshyqty kórsete biledi ǵoı dep oılaımyn», dedi.
Kórme ekspozısııasynda sondaı-aq kompozıtordyń Parıjde oqyǵan jyldaryn beıneleıtin fotosýretter, proletarlyq-mýzykalyq mádenı sharalarǵa qatysqan áıeli Sıan Iýnlın jáne qyzy Nınamen birge túsken otbasylyq sýretterden turatyn 60-qa jýyq derekti qujat qoıylǵan. Lý Sın atyndaǵy О́ner ınstıtýtyna jazǵan oqý quraldary, ár jyldar bederinde qaǵazǵa túsirgen mýzykalyq shyǵarmalarynyń partıtýralary, Sıan Sınhaı jáne Baıqadamov otbasylary arasyndaǵy dostyq yqylasqa toly jyldardy beıneleıtin ózge de derekti fotolar kelýshilerdi qyzyqtyrmaı qoımaıdy.
Gúlaıym QYDYRALIEVA,
Memlekettik ortalyq mýzeıdiń qyzmetkeri
ALMATY