Osy másele týraly Senat otyrysynda depýtat Álı Bektaev Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldady.
"Ekonomıkadaǵy qaı salanyń bolmasyn damýy kadrlarǵa, sonyń ishinde ár baǵyt boıynsha jumys jasaıtyn mamandarǵa tikeleı baılanysty. Agrarlyq sektordyń qarqyndy damýy da sala mamandarynyń qolynda ekendigi belgili. О́kinishke qaraı, myńdaǵan túlek arnaýly oqý oryndaryn bitirip jatqanymen, aýyl sharýashylyǵynyń bilimdi jáne bilikti mamandarmen qamtylýy áli de tómen, qabyldanǵan sharalar mardymsyz. Búgingi tańda aýyldaǵy mamandardyń orta jasy 50-den asqan, al veterınarlardyki 58-60 jasty quraıdy. Agrarlyq sektorda 2500-den astam maman jetispeıdi. Jyl saıyn oqý bitirgen 5000-ǵa jýyq túlektiń basym kópshiligi aýylǵa barmaı, óz mamandyǵyna saı kelmeıtin túrli jumystarda júr, bolmasa - jumyssyz. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetine súıensek, agrarlyq mamandyqtar boıynsha bitirgen túlekterdiń tek 68% ǵana jumysqa ornalasady eken, ıaǵnı jyl saıyn memleket esebinen oqytylǵan 670-ten astam túlek jumyssyz qalady. Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryn jastardyń kópshiligi áıteýir bir dıplom alý úshin tańdaıtyn sııaqty. Saraptamalar kórsetkendeı, agrarlyq joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy stýdentterdiń 40%-ǵa jýyǵy qalalyqtar, al 70%-dan astamy qyz balalar. Qala balalary men qyzdardyń mártebesin tómendetkimiz kelmeıdi. Biraq erteń olardyń basym bóligi egis alqaptarynda júrip egin egýge, qorada júrip mal baptaýǵa barmaıtyny aıdan anyq" dedi ol.
Sondaı-aq aýyldaǵy mamandardyń jalaqysy mardymsyz, áleýmettik problemalary kóp ekenin aıtyp ótti. "Jas mamandardy aýylda turaqtandyrý maqsatynda jasalǵan “Dıplommen aýylǵa” baǵdarlamasy sheńberinde agrarlyq oqý oryndarynan aýyldy jerlerge sońǵy úsh jylda tek 56 maman ǵana jiberilgen" dedi ol.
"Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtarynyń granttaryn bólý de durys jolǵa qoıylmaǵan. Agrarlyq ýnıversıtetter Aýylsharýashylyǵy mınıstrligine qarasty bolǵanymen, olarǵa memlekettik tapsyrysty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bóledi. Granttardy bólý kezinde mamandarǵa qajettilik, oqý oryndarynyń materıaldyq bazasy, pedagogtardyń biliktiligi eskerilmeıdi. Mysaly, agrarlyq mamandyqtar boıynsha 2018-2019 oqý jylyna qarastyrylǵan 2077 memlekettik granttyń jartysyna jýyǵy negizinen gýmanıtarlyq, qurylys, baılanys, tehnıkalyq joǵarǵy oqý oryndaryna bólingen. Olardyń arasynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti de bar. Joǵarǵy oqý oryndarynyń kópshiligi eski qurylǵylar men tehnologııalardy paıdalanady, aýyl sharýashylyǵy boıynsha tájirıbelik alańdary joq, al oqytýshylardyń basym bóligi óndiriste bir kún de jumys istemegender. Oqý bitirgen túlekterdiń turaqty jumysqa ornalasa almaýynyń negizgi sebebi de osynda jatyr. Mysaly, 2018 jyly S.Baıshev atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıtetinde agrarlyq mamandyq boıynsha 4-aq stýdent bitirgen. H.Dosmýhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen 13 mamannyń 8-i ǵana jumyspen qamtylǵan. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetin bitirgen túlekterdiń 49%, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti túlekteriniń 66%, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti túlekteriniń 67% ǵana jumysqa ornalasqan. Memlekettik grantty esepsiz bólýdiń taǵy da bir mysaly retinde, aýyl sharýashylyǵyna bakalavr mamandyqtaryn daıyndaýǵa bar-joǵy 1515 grant bólinse, áleýmettik, mádenı-demalys jumystary, meıramhana jáne qonaq úı bıznesi sııaqty t.b. qyzmet kórsetý salalaryna 2330 grant bólingendigin aıtýǵa bolady" dedi depýtat óz sózinde.
Úlken máselelerdiń biri aýyl jastarynyń álemdegi aldyńǵy qatarly joǵarǵy oqý oryndaryna kem tartylýy degen halyq qalaýlysy, Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen iske asyp jatqan teńdessiz jobalardyń biri “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha 25 jyldyń kóleminde 10 400-den astam jas sheteldegi ozyq oqý oryndaryn bitirip, túrli salalarda qyzmet jasap jatqanyn aıtty.
"Sóz joq, bul - bizdiń memleketimizdiń altyn qory, bolashaǵy jáne úlken jetistigi. Biraq “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha osyǵan deıingi oqytylǵan barlyq stıpendııattyń 21% ǵana aýyl balalary. Al aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha 102 túlek qana oqý bitirgen, 16 stıpendıant qana búgingi tańda bilim alyp jatyr. Agrarlyq sektordy zamanaýı tehnologııalarmen, ınnovasııalyq jetistikter arqyly qarqyndy damytý úshin álemdegi ozyq bilimdi meńgergen jastar bul salada da jumys isteýi kerek. Aýyldaǵy jastardyń bir-aq kemshiligi bar – ol shet tilin jetik meńgermeýi. Biraq onyń ózin kemshilik dep aıtýǵa bolmaıdy, oǵan jastardyń kinási de joq. Qaıta aýyl jastarynyń talpynysy, eńbekqorlyǵy joǵary, otbasyna, týǵan jerge, otanǵa degen sezimi erekshe, patrıotızmi basym. Sondyqtan olarǵa tildi tereńdetip úıretý úshin memleket tarapynan qosymsha sharalar qarastyrylýy kerek" dedi Álı Bektaev.
Sonymen qatar depýtat joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, birqatar usynys jasady:
1. Agrarlyq mamandyqtardy memlekettik tapsyrys arqyly qazaqstandyq joǵarǵy oqý oryndaryna ornalastyrý, memlekettik granttardy bólý quqyǵyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berý;
2. Elimizdegi agrarlyq sektorǵa mamandar daıyndaıtyn barlyq joǵarǵy jáne arnaýly orta oqý oryndarynyń materıaldyq bazasyn, ondaǵy oqytý qural-jabdyqtarynyń jaǵdaıyn tereń saraptamadan ótkizip, zamanaýı qurylǵylarmen qamtamasyz etý, al stýdentterdi praktıkamen qamtý úshin oqý oryndaryn iri agrokompanııalarǵa bekitý;
3. Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna aýyl mektepteriniń túlekterin kóptep qabyldaý maqsatynda olarǵa jeńildikter berýdiń qosymsha sharalaryn qarastyrý, ol úshin aýyl balalaryna bólinetin kvotanyń kólemin 50%-ǵa deıin jetkizý;
4. Memlekettik grant esebinen agrarlyq joǵarǵy oqý oryndaryn bitirgen túlekterge aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynda kem degende úsh jyl úzdiksiz qyzmet etýdi zań júzinde mindetteý, oǵan “Dıplommen aýylǵa” baǵdarlamasynyń múmkindikterin baǵyttaý jáne agrarlyq kásiporyndarda jas mamandar úshin jumys oryndarynyń kvotasyn belgileý;
5. “Bolashaq” baǵdarlamasy boıynsha sheteldegi jáne Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly oqý oryndaryna irikteý barysynda aýyl jastaryna qosymsha kvotalar bólý, bir jyl kóleminde shet tilderin tereńdetip oqytý úshin memleket esebinen daıyndyq kýrstaryn ashý, olardy jataqhanamen, tamaqpen, jolaqymen qamtamasyz etýdiń qosymsha sharalaryn qarastyrý qajet dep sanaımyz.
"Bul sharalar júzege asyp jatsa, Elbasy jarııalaǵan «Jastar jylyndaǵy» aýyl jastaryna jasalynǵan qomaqty qamqorlyq bolar edi dep esepteımiz" dedi senator.